Thói quen truyền tai và thực tế nguy hiểm

Tại nhiều gia đình, bình rượu ngâm hạt gấc (mộc miết tử) là vật quen thuộc dùng để bôi ngoài da khi bầm tím, sưng đau. Tuy nhiên, không ít người nghe lời mách bảo rằng hạt gấc có tính tiêu viêm nên đem uống trực tiếp mỗi ngày nhằm trị cơn đau dạ dày, trào ngược hay ợ chua. Việc tự ý đưa cồn ngâm hạt dược liệu chưa qua kiểm soát vào dạ dày đang tổn thương là thói quen đặc biệt nguy hiểm.

Rượu hạt gấc dùng đường uống không hề chữa khỏi đau dạ dày như lầm tưởng. Ngược lại, nồng độ cồn kết hợp độc tính tự nhiên của hạt gấc khi dùng sai cách sẽ trực tiếp hủy hoại lớp nhầy bảo vệ, ăn mòn lớp niêm mạc và kích hoạt các phản ứng ngộ độc toàn thân.

Việc hiểu nhầm giữa các nghiên cứu chiết xuất phòng thí nghiệm và thói quen ngâm rượu uống tại nhà đã khiến nhiều trường hợp nhập viện cấp cứu vì tổn thương đường tiêu hóa trầm trọng.

Cơ chế tác động: Tại sao tự uống rượu hạt gấc lại phản tác dụng?

Về mặt giải phẫu, dạ dày được bao bọc bởi một lớp dịch nhầy giàu bicarbonate để ngăn không cho acid dạ dày tự tiêu hóa chính các mô liên kết của cơ thể. Khi uống rượu tự ngâm, cồn nồng độ cao lập tức phá vỡ màng bảo vệ này, tiếp xúc trực tiếp với bề mặt tế bào biểu mô và làm giãn mạch, xuất huyết niêm mạc.

Trong khi đó, mộc miết tử (hạt của cây Momordica cochinchinensis) là dược liệu chứa nhiều thành phần sinh học phức tạp như saponin, axit béo, triterpenoid và protein [1]. Mặc dù một số hoạt chất tinh khiết có hoạt tính sinh học, hạt gấc thô khi không qua bào chế chuẩn mực lại mang độc tính đường tiêu hóa và cơ quan nội tạng.

Khi kết hợp rượu mạnh với hạt gấc thô, ethanol đóng vai trò dung môi hòa tan cả các chất có độc tính, thúc đẩy chúng ngấm nhanh qua thành ống tiêu hóa. Thay vì làm lành vết loét, hỗn dịch này gây viêm xung huyết thứ phát, kích ứng dây thần kinh cảm giác và dẫn đến những cơn co thắt dữ dội kèm buồn nôn, tiêu chảy cấp.

Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch chiết hạt gấc?

Các thí nghiệm y học hiện đại đã phân tích chi tiết tác động của các phân đoạn chiết xuất từ hạt gấc đối với niêm mạc dạ dày và ghi nhận một số tiềm năng phòng vệ, nhưng hoàn toàn trên mô hình động vật thí nghiệm với liều lượng tinh khiết được kiểm soát chặt chẽ.

Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành khảo sát tác dụng kháng viêm dạ dày của dịch chiết hạt gấc (Momordicae Semen extract - MSE) trên nhiều mô hình loài gặm nhấm [2]. Thí nghiệm đánh giá tổn thương cấp tính do ethanol và thuốc chống viêm không steroid diclofenac, cũng như viêm dạ dày mạn tính do vi khuẩn Helicobacter pylori [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết MSE tinh chế giúp bảo vệ niêm mạc dạ dày tương đương thuốc đối chứng rebamipide, đồng thời kích thích các thụ thể liên quan đến peptide liên quan đến gen calcitonin (CGRP) và somatostatin [2]. Trong thử nghiệm độc tính đường uống lặp lại, mức liều không quan sát thấy tác dụng phụ có hại (NOAEL) được xác định là 2000 mg/kg/ngày [2]. Nghiên cứu xác định momordica saponin I là thành phần chỉ dấu hoạt tính giúp làm giảm chỉ số tổn thương niêm mạc [2].

Cùng năm 2013, một nghiên cứu khác đánh giá ảnh hưởng của dịch chiết hạt gấc chuẩn hóa mang tên SK-MS10 trên sự bài tiết acid và biến đổi hình thái dạ dày ở chuột già [1]. Hoạt chất chính momordica saponin I ức chế tổn thương niêm mạc do ethanol hoặc indomethacin gây ra trên chuột [1]. Ở nhóm chuột già được cho ăn SK-MS10 liều 100 mg/kg/ngày liên tục, tình trạng suy giảm tiết acid dạ dày do lão hóa được ngăn chặn và nồng độ pH dạ dày được duy trì tương đương nhóm chuột 6 tuần tuổi khỏe mạnh [1]. Tuy nhiên, tác động điều hòa tiết acid này được ghi nhận là không thể hiện rõ rệt ở chuột non [1].

Một nghiên cứu thực hiện năm 2010 đã đánh giá hiệu quả làm lành vết loét và tăng sinh mạch máu của dịch chiết SK-MS10 trên mô hình chuột bị loét dạ dày gây ra bởi tiêm acid acetic dưới thanh mạc [3]. SK-MS10 được dùng đường uống với liều 200 mg/kg một lần mỗi ngày trong 14 ngày [3]. Kết quả cho thấy kích thước ổ loét ở ngày thứ 7 và 14 giảm đáng kể nhờ gia tăng biểu hiện mRNA và protein của yếu tố tăng trưởng nội mô mạch máu (VEGF), từ đó thúc đẩy tái tạo vi mạch quanh bờ ổ loét [3].

Năm 2013, tác dụng bảo vệ dạ dày của SK-MS10 tiếp tục được thử nghiệm trên mô hình chuột 7 tuần tuổi bị tổn thương cấp do 3 loại thuốc chống viêm không steroid (NSAID) gồm aspirin, indomethacin và diclofenac [4]. Kết quả cho thấy nhóm chuột được uống phòng ngừa bằng SK-MS10 giảm rõ rệt diện tích tổn thương và chỉ số loét thô so với nhóm chỉ dùng NSAID [4]. Dịch chiết giúp làm giảm nồng độ men myeloperoxidase (MPO) và ức chế biểu hiện của enzym cytosolic phospholipase A2 (cPLA2) và 5-lipoxygenase (5-LOX) [4].

Ngoài ra, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm năm 2012 trên hai dòng tế bào ung thư dạ dày ở người là SGC7901 và MKN-28 cho thấy dịch chiết hạt gấc (ECMS) ức chế sự sống sót của tế bào ác tính theo thời gian và nồng độ [5]. Sau 48 giờ xử lý, dịch chiết gây ngừng chu kỳ tế bào ở pha S, điều hòa tăng các protein p53, Bax và làm giảm men PARP, Bcl-2 nhằm kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào ung thư [5].

Cảnh báo độc tính: Từ nghiên cứu đến nguy cơ ngộ độc

Bên cạnh các hoạt tính được ghi nhận trong điều kiện cô lập hoạt chất, độc tính toàn thân của mộc miết tử là vấn đề y khoa nghiêm trọng đã được chỉ rõ qua các dữ liệu thực nghiệm.

Một nghiên cứu độc tính công bố năm 2021 đã tổng hợp dữ liệu cho thấy khi thử nghiệm dịch chiết nước và cồn của hạt gấc trên động vật có vú bằng đường tiêm tĩnh mạch hoặc tiêm bắp theo hướng dẫn OECD 420, động vật thí nghiệm đều tử vong trong vòng vài ngày [6]. Khi tiếp tục thử nghiệm trên phôi cá ngựa vằn từ giai đoạn 2 đến 3 ngày sau thụ tinh, dịch chiết hạt gấc gây độc tính trên tim phụ thuộc vào liều lượng [6]. Các biểu hiện gồm phù màng ngoài tim, chết tế bào cơ tim, tăng tích tụ các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), thâm nhiễm bạch cầu trung tính và giảm tốc độ dòng chảy của máu [6].

Tại Việt Nam, các nghiên cứu độc tính học đã chỉ ra rằng dịch chiết hạt gấc không thể sử dụng tùy tiện qua đường tiêu hóa với liều lượng mất kiểm soát. Các loại saponin và protein phức tạp trong hạt gấc thô nếu không được loại bỏ độc tố hay bào chế theo quy trình chuẩn của ngành dược có thể gây tan máu, kích ứng hủy hoại tế bào gan, thận và mô đường ruột. Việc tự ý ngâm rượu hạt gấc tại nhà khiến các độc tố không rõ nồng độ thôi nhiễm vào dung môi cồn, biến bình rượu thuốc thành một hỗn hợp có thể gây ngộ độc cấp tính, trụy mạch và suy hô hấp.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt gấc chữa bệnh

Hiểu lầm lớn nhất của người dân là đánh đồng "tác dụng chống loét trong ống nghiệm hoặc trên động vật" với việc "uống rượu hạt gấc tự ngâm sẽ chữa khỏi đau dạ dày ở người". Nghiên cứu khoa học dùng dịch chiết tiêu chuẩn hóa đã loại bỏ tạp chất và định liều chính xác từng miligam trên thể trọng chuột [2], [3]. Bình rượu ngâm thủ công không thể kiểm soát hàm lượng, nồng độ cồn và tạp chất độc hại.

Hiểu lầm thứ hai cho rằng dược liệu tự nhiên thì không có tác dụng phụ. Thực tế, mộc miết tử trong y học cổ truyền được xếp vào nhóm dược liệu có độc, phạm vi sử dụng chính yếu từ xưa đến nay là dùng ngoài da để tiêu sưng, tiêu viêm, tán ứ [2], [1]. Kinh nghiệm dân gian chưa bao giờ khuyến cáo người dân uống tự do nước ngâm hạt gấc sống.

Hiểu lầm thứ ba là cồn rượu có thể "sát trùng" ổ loét dạ dày. Bản chất cồn là tác nhân gây tổn thương hàng rào niêm mạc. Đổ rượu chứa độc chất vào dạ dày đang viêm loét chỉ làm vết loét khoét sâu hơn, tăng nguy cơ chảy máu ồ ạt hoặc thủng dạ dày cấp cứu.

Ai cần tuyệt đối tránh xa rượu hạt gấc?

Dựa trên các dữ liệu về độc tính và cơ chế kích ứng, rượu hạt gấc tuyệt đối không được sử dụng đường uống cho bất kỳ ai, đặc biệt là các nhóm đối tượng sau:

  • Người đang mắc bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản, viêm đại tràng hoặc tiền sử xuất huyết tiêu hóa.
  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Độc tố từ hạt gấc và cồn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi và chất lượng sữa mẹ.
  • Trẻ em: Hệ thống chuyển hóa gan, thận và hàng rào niêm mạc ruột của trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ nhiễm độc cấp tính dẫn đến suy tạng.
  • Người có bệnh lý tim mạch, suy gan, suy thận: Độc tính tim mạch và nguy cơ thoái hóa cơ quan từ dịch chiết hạt gấc thô có thể thúc đẩy biến cố nguy kịch [6].
  • Người đang sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc giảm đau hoặc thuốc chống đông máu: Uống rượu hạt gấc làm tăng gấp bội nguy cơ rách vỡ mao mạch và xuất huyết đường tiêu hóa.

Áp dụng thực tế an toàn và đúng y khoa

Để sử dụng dược liệu mộc miết tử an toàn và bảo vệ hệ tiêu hóa, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Rượu hạt gấc chỉ dùng ngoài: Rượu ngâm hạt gấc (sao vàng hạ thổ hoặc giã nát ngâm cồn) chỉ được dùng để xoa bóp các vết sưng đau do sang chấn phần mềm, bầm tím không hở miệng, hoặc đau nhức khớp ngoài da. Tuyệt đối không nếm thử, không uống, không để dính vào mắt hay vết thương hở.
  • Nhãn cảnh báo rõ ràng: Bình rượu hạt gấc ngâm trong nhà phải dán nhãn "THUỐC DÙNG NGOÀI - CẤM UỐNG" và đặt ở vị trí cao, tránh xa tầm với của trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi để phòng ngừa uống nhầm trong các bữa tiệc.
  • Khi xuất hiện cơn đau dạ dày: Không tự ý tìm kiếm các bài thuốc dân gian chưa kiểm chứng. Cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để được nội soi, xét nghiệm vi khuẩn H. pylori và dùng thuốc theo đúng phác đồ điều trị được Bộ Y tế công nhận.
  • Xử trí khi lỡ uống nhầm: Nếu vô tình uống phải rượu hạt gấc và xuất hiện triệu chứng cồn cào ruột gan, nôn ói, chóng mặt, đau bụng dữ dội hoặc đi ngoài phân đen, cần lập tức đưa người bệnh đến khoa cấp cứu gần nhất để được súc rửa dạ dày và can thiệp giải độc kịp thời.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tiêu hóa

Hạt gấc là nguồn dược liệu quý đang được khoa học khai thác các hoạt chất có lợi, song điều đó không đồng nghĩa với việc uống rượu hạt gấc tại nhà là một phương pháp trị bệnh an toàn. Việc tùy tiện uống rượu mộc miết tử chẳng những không thể làm lành tổn thương tiêu hóa mà còn đẩy cơ thể vào nguy cơ ngộ độc cấp tính và thủng loét niêm mạc. Người bệnh cần giữ sự tỉnh táo, tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ và từ bỏ ngay những thói quen truyền miệng tiềm ẩn hiểm họa cho tính mạng.