Uống rượu mạn tính ảnh hưởng thế nào đến dự trữ vitamin A tại gan?

Gan là cơ quan chính đảm nhiệm việc dự trữ và chuyển hóa vitamin A trong cơ thể. Nhiều người thường nghĩ rằng uống rượu bia chỉ gây hại trực tiếp đến men gan hay gây tích tụ mỡ đơn thuần. Tuy nhiên, tình trạng lạm dụng rượu kéo dài còn âm thầm bào mòn nghiêm trọng nguồn vi chất thiết yếu này, dẫn đến nhiều hệ lụy cho sức khỏe.

Nghiên cứu cho thấy uống rượu mạn tính làm suy giảm trầm trọng lượng vitamin A dự trữ tại gan ^[1], ^[2]. Tình trạng này không chỉ gây ra hiện tượng thiếu hụt tế bào mà còn tạo ra nguy cơ ngộ độc kép vô cùng nguy hiểm khi người bệnh tự ý bổ sung vitamin A liều cao ^[3], ^[4].

Vai trò dự trữ vitamin A tại gan bị đe dọa

Hơn 70% lượng vi chất retinoid (vitamin A và các chất chuyển hóa) của toàn bộ cơ thể được tích lũy tại mô gan dưới dạng este hóa là retinyl ester (RE) ^[5]. Đây là nguồn dự trữ chiến lược giúp duy trì chức năng thị giác, hệ miễn dịch và tái tạo biểu mô. Khi rượu xâm nhập vào cơ thể đều đặn mỗi ngày, sự cân bằng này bị phá vỡ hoàn toàn ^[1], ^[2].

Các nghiên cứu ghi nhận rằng việc tiêu thụ rượu bia kéo dài làm sụt giảm đồng loạt nồng độ retinol tự do, retinyl ester và cả acid retinoic trong tế bào gan ^[1], ^[2]. Sự suy giảm này tỷ lệ thuận với mức độ tiến triển của các bệnh lý gan do rượu, từ giai đoạn gan nhiễm mỡ cho tới xơ gan ^[6], ^[5].

Cơ chế cạnh tranh enzyme và đào thải vitamin A

Rượu (ethanol) và vitamin A (retinol) có con đường chuyển hóa oxy hóa song song rất giống nhau ^[2]. Ethanol chuyển hóa thành acetaldehyde rồi thành acid acetic; tương tự, retinol cần được chuyển hóa thành retinaldehyde trước khi tạo thành acid retinoic có hoạt tính sinh học ^[2]. Cả hai quá trình này đều phụ thuộc vào hệ thống enzyme oxy hóa, trong đó có men alcohol dehydrogenase. Khi nồng độ cồn liên tục tràn ngập mô gan, cơ chất ethanol sẽ cạnh tranh trực tiếp, làm rối loạn quá trình chuyển hóa bình thường của retinol ^[2].

Bên cạnh sự cạnh tranh oxy hóa, rượu mạn tính còn kích hoạt các cơ chế phá hủy dự trữ vitamin A thông qua hai phản ứng chính:

• Kích thích dị hóa oxy hóa: Rượu làm tăng biểu hiện của các enzyme thuộc hệ thống cytochrome P450, điển hình như CYP2E1, cùng các hydroxylase đặc hiệu khử acid retinoic như CYP26A1 và CYP26B1 ^[1]. Sự gia tăng này thúc đẩy quá trình phân hủy và đào thải retinoid diễn ra ồ ạt ^[1].
• Tăng huy động ra ngoài gan và rối loạn tái tạo este: Rượu thúc đẩy vận chuyển retinol từ gan đến các mô ngoại biên ^[2]. Đồng thời, trong vòng 2 tuần đầu tiếp xúc với cồn, rượu kích thích một chu trình vô ích giữa thủy phân và tổng hợp retinyl ester, làm giảm mạnh dạng retinyl palmitate chủ lực và thay đổi cấu trúc acyl của lipid tại gan ^[5].

Bằng chứng khoa học về sự suy giảm vi chất

Tác động làm cạn kiệt vitamin A của rượu đã được làm sáng tỏ qua nhiều công trình nghiên cứu trên người và động vật:

Nghiên cứu lâm sàng từ năm 1982 của nhóm tác giả Lieber khảo sát nồng độ vitamin A tại gan trên 59 bệnh nhân mắc bệnh gan do cồn ^[6]. Kết quả cho thấy bệnh nhân gan nhiễm mỡ do rượu có lượng vitamin A thấp hơn hẳn so với người viêm gan dai dẳng mạn tính ^[6]. Ở nhóm viêm gan do rượu, hàm lượng vitamin A tụt xuống chỉ còn 1/10 so với mức bình thường (khoảng 500 microgam/gam trọng lượng gan tươi) ^[6]. Đáng chú ý, ở bệnh nhân đã tiến triển thành xơ gan do cồn, nồng độ vitamin A chỉ còn sót lại vài phần trăm so với người khỏe mạnh ^[6].

Một nghiên cứu tiếp theo năm 1989 trên 15 bệnh nhân xơ gan do rượu xác nhận tổng mức retinoid tại gan của họ thấp hơn đáng kể so với những người mắc bệnh gan không do rượu như gan nhiễm mỡ không do rượu hay ứ mật mạn tính ^[6]. Sự mất mát này đi liền với sự sụt giảm vitamin A trong các tế bào hình sao ở gan (HSC) và sự kích hoạt tiến trình xơ hóa ^[6]. Ngay từ năm 1979, các báo cáo lâm sàng đã chỉ ra người nghiện rượu thường gặp các triệu chứng điển hình của thiếu vitamin A như quáng gà hoặc suy giảm chức năng sinh dục ^[6].

Trên mô hình động vật năm 2022, các nhà khoa học so sánh chuột bình thường và chuột biến đổi gen bất hoạt Cyp2e1 (-/-) được cho uống rượu mạn tính ^[1]. Kết quả cho thấy chuột bình thường bị giảm sút retinol, retinyl ester và acid retinoic đi kèm sự tăng mạnh men CYP26A1 và CYP26B1 ^[1]. Ở chuột thiếu thụ thể Cyp2e1, sự sụt giảm retinol bị chặn lại một phần, nhưng nồng độ retinyl ester vẫn giảm và bị biến đổi thành phần acid béo giống như chuột bình thường ^[1].

Nguy cơ ngộ độc kép khi tự ý bù vitamin A

Khi biết gan bị cạn kiệt vi chất, phản xạ tự nhiên của nhiều người là tìm mua các viên uống bổ sung vitamin A liều cao để "phục hồi gan". Tuy nhiên, đây lại là sai lầm có thể dẫn tới hậu quả chí mạng ^[3], ^[4].

Bình thường, vitamin A liều cao đã có khả năng gây độc cho gan. Độc tính này sẽ tăng lên gấp bội khi có sự hiện diện đồng thời của cồn ^[3], ^[4]. Dưới tác động kích ứng của rượu, hệ enzyme CYP2E1 hoạt động quá mức sẽ chuyển hóa retinol thành các chất chuyển hóa phân cực (polar retinol metabolites) có độc tính rất mạnh ^[4].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2005 trên tế bào HepG2 và tế bào gan nguyên phát của chuột đã chứng minh: các chất chuyển hóa retinol phân cực sinh ra từ chuột uống rượu gây độc tế bào phụ thuộc vào liều lượng và thời gian ^[4]. Chúng phá vỡ điện thế màng ty thể, kích hoạt enzyme caspase-9, caspase-3 và trực tiếp đẩy tế bào gan vào con đường chết rụng (apoptosis) hàng loạt ^[4]. Ngược lại, chiết xuất tương đương từ động vật không uống rượu hoàn toàn không gây độc tính này ^[4]. Đây chính là hiện tượng "ngộ độc kép" vô cùng nguy hiểm.

Tương tự, tiền chất vitamin A là beta-carotene khi dùng liều cao kết hợp với rượu cũng đã được chứng minh làm tăng nặng tổn thương mô gan, dù dùng ở liều thấp có thể mang lại hiệu quả bảo vệ nhất định ^[3].

Bổ sung liều cao có giải quyết được bệnh gan?

Một quan điểm phổ biến cho rằng chỉ cần bù đắp đủ lượng vitamin A thiếu hụt qua khẩu phần ăn là có thể ngăn chặn tổn thương gan do rượu gây ra. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học mới nhất không ủng hộ nhận định này ^[7].

Nghiên cứu công bố năm 2024 sử dụng mô hình chuột ALD mạn tính kết hợp say rượu cấp tính (NIAAA model) so sánh 3 chế độ ăn: thiếu vitamin A (0 IU/g), liều cao (25 IU/g) và đối chứng (4 IU/g) ^[7]. Mặc dù chế độ ăn 25 IU/g giúp phục hồi kho dự trữ vitamin A tại gan, nhưng mức triglyceride gan, các chỉ dấu chuyển hóa lipid, phản ứng viêm và tiến trình xơ hóa do rượu gây ra không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm ^[7]. Điều này chứng tỏ việc thay đổi lượng vitamin A qua đường ăn uống chỉ có tác động rất nhỏ đến bệnh sinh tổng thể của tổn thương gan do rượu ^[7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tình trạng cạnh tranh chuyển hóa và cạn kiệt vi chất diễn ra trầm trọng nhất ở các đối tượng sau:

• Người uống rượu bia thường xuyên, nghiện rượu mạn tính hoặc có tiền sử sử dụng đồ uống có cồn lâu năm ^[2], ^[6].
• Bệnh nhân đã được chẩn đoán mắc các bệnh lý gan do rượu như gan nhiễm mỡ, viêm gan hoặc xơ gan ^[6].
• Những người có thói quen vừa uống rượu vừa tự ý sử dụng các loại thực phẩm chức năng, multivitamin liều cao hoặc viên uống bổ sung beta-carotene mà không có chỉ định y khoa ^[3], ^[4].
• Người có thể trạng suy dinh dưỡng kết hợp lạm dụng rượu, khiến nồng độ vitamin trong máu và dự trữ mô đều tụt dốc nhanh chóng ^[8].

Khuyến cáo áp dụng vào đời sống

Để bảo vệ lá gan và giữ vững nồng độ vitamin A nội sinh, nguyên tắc then chốt hàng đầu là phải giảm thiểu hoặc ngừng hoàn toàn việc tiêu thụ rượu bia ^[1], ^[6]. Việc ngừng cồn giúp ngăn chặn quá trình dị hóa quá mức và chặn đứng con đường tạo ra các chất chuyển hóa gây độc ^[1], ^[4].

Người dân tuyệt đối không tự ý uống các chế phẩm vitamin A hoặc beta-carotene liều cao với mục đích "giải độc gan" hay "bổ gan" sau những cuộc nhậu ^[3], ^[4]. Thay vào đó, nguồn vi chất chỉ nên được duy trì ở mức vừa phải thông qua chế độ dinh dưỡng tự nhiên, cân bằng hàng ngày ^[3], ^[8]. Nếu thuộc nhóm có bệnh lý nền về gan hoặc nghiện rượu lâu năm, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được xét nghiệm vi chất và nhận phác đồ điều trị an toàn, thay vì tự chữa trị tại nhà ^[8].