Uống rượu ngâm dây ba chẽ trị phong thấp: Lợi hay hại gan?

Thói quen ngâm rượu trị bệnh và nỗi lo ngộ độc gan

Trong dân gian, các bài thuốc ngâm rượu từ rễ cây, vỏ cây hay các loại dây leo rừng chữa tê thấp, đau lưng mỏi gối được truyền miệng rất phổ biến. Cây ba chẽ (thường dùng phần thân rễ, lá) cũng là một trong những loại cây thường được người dân thu hái, phơi khô rồi ngâm vào bình rượu trắng để dùng dần mỗi ngày. Nhiều người quan niệm rượu thuốc từ cây cỏ tự nhiên thì lành tính, uống mỗi ngày một vài chén vừa giảm đau xương khớp vừa bổ gân cốt.

Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ khoa học là: việc tự ý uống rượu ngâm thân rễ dây ba chẽ kéo dài không kiểm soát tiềm ẩn nguy cơ hại gan rất lớn. Thói quen này không chỉ đưa vào cơ thể lượng cồn ethanol gây độc tế bào gan mà còn có thể kéo theo các thành phần hoạt chất chiết xuất tự do vượt ngưỡng an toàn của cơ thể.

Cơ chế tổn thương: Khi cồn và hoạt chất thảo dược cùng tác động

Để hiểu vì sao rượu ngâm thảo dược có thể gây hại, cần nhìn vào cách thức rượu tác động lên gan. Rượu (ethanol) khi vào cơ thể là một trong những nguyên nhân chính gây tổn thương tế bào gan qua cơ chế gây stress oxy hóa và peroxy hóa lipid ^[1]. Khi lạm dụng rượu mạn tính, các phản ứng này kích hoạt viêm gan do rượu, dẫn tới xơ hóa, xơ gan và cuối cùng là suy gan ^[1].

Bên cạnh đó, dung môi cồn có khả năng hòa tan và chiết xuất mạnh các nhóm hợp chất hữu cơ trong thân rễ thực vật. Một nghiên cứu trên dòng tế bào gan người HL-7702 và HepG2 đã chỉ ra rằng dịch chiết bằng cồn (ethanol extract) của thảo dược có thể thể hiện độc tính tế bào gan mạnh hơn nhiều so với các dạng chiết xuất khác ^[2]. Các chất này khi chiết tách bằng cồn làm tăng tình trạng rò rỉ các men gan ALT, AST và LDH ra ngoài màng tế bào, làm suy giảm hệ thống chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và glutathione (GSH), gia tăng các gốc oxy hóa tự do nội bào (ROS) và làm giảm điện thế màng ty thể (MMP) ^[2]. Sự phối hợp giữa tổn thương cấu trúc tế bào, stress oxy hóa và kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) giải thích vì sao việc tự ngâm rượu thảo dược không kiểm soát liều lượng dễ biến bài thuốc thành gánh nặng cho gan ^[2].

Khoa học nói gì: Dữ liệu hiện có và khoảng trống nghiên cứu

Cần phải khẳng định rõ ràng: Hiện chưa có nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về tác dụng trị phong thấp cũng như độ an toàn của rượu ngâm dây ba chẽ. Các dữ liệu về chiết xuất cồn của các loại cây dược liệu hiện nay hầu hết dừng lại ở mô hình động vật hoặc tế bào thí nghiệm với các loài khác nhau:

• Thử nghiệm trên tế bào HepG2 năm 2019: Nghiên cứu đánh giá độc tính của ethanol đối với tế bào gan HepG2 cho thấy ethanol gây độc tế bào rõ rệt thông qua quá trình oxy hóa ^[1]. Các nhà nghiên cứu dùng nồng độ 300 microgam/mL dịch chiết vỏ cây đước (Rhizophora mucronata) thì thấy có thể trung hòa và phục hồi được hơn 75% lượng tế bào bị tổn thương do ethanol ^[1]. Điều này cho thấy ethanol tự nó là chất độc trực tiếp gây chết tế bào gan và việc phục hồi cần những hoạt chất chống oxy hóa chuyên biệt đã được định lượng ^[1].

• Nghiên cứu độc tính tế bào gan của dịch chiết thảo dược năm 2020: Đánh giá trên tế bào HL-7702 và HepG2 với dịch chiết dâm dương hoắc (Herba Epimedii) cho thấy dịch chiết cồn mang độc tính tế bào gan cao, trong đó các hợp chất như icarisid I và sagittatoside A là tác nhân chính gây phá vỡ cấu trúc và kích hoạt chết tế bào ^[2]. Giới hạn của nghiên cứu này là tiến hành in vitro trên tế bào nuôi cấy, chưa phản ánh toàn bộ chuyển hóa phức tạp trong cơ thể sống, nhưng là hồi chuông cảnh báo về độc tính gan khi dùng dịch chiết cồn thảo dược ^[2].

• Nghiên cứu tổn thương gan do cồn trên chuột cống trắng năm 2017: Nghiên cứu tiến hành trên chuột cống trắng đực dòng Wistar albino trong 21 ngày cho thấy nhóm đối chứng dùng cồn (ethanol) bị tổn hại tế bào gan nghiêm trọng ^[3]. Cụ thể, các chỉ số men gan tăng vọt gồm ALP, AST và ALT, đồng thời lượng protein toàn phần, albumin và globulin giảm mạnh so với mức bình thường ^[3]. Stress oxy hóa xuất hiện rõ qua việc cạn kiệt nồng độ GSH và suy giảm hoạt tính các enzyme bảo vệ gan (CAT, SOD, GR, GST, GPx), kèm theo tăng mạnh malondialdehyde (MDA) và hydro peroxide (H2O2) ^[3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi lipid máu khi cholesterol toàn phần và LDL-C giảm, còn HDL-C tăng so với bình thường ^[3]. Khi kết hợp liều 500 mg/kg/ngày dịch chiết cồn 70% từ cỏ xạ hương (Thymus vulgaris) hoặc silymarin (25 mg/kg/ngày) thì tế bào gan mới được bảo vệ trước tác hại của cồn ^[3].

• Nghiên cứu bảo vệ gan trên mô hình tổn thương do hóa chất: Nhiều nghiên cứu trên chuột cống và chuột nhắt với các dịch chiết cồn thực vật khác như rễ bồ hoàng hay cỏ mực (Eclipta alba) cho thấy tác dụng bảo vệ gan phụ thuộc nghiêm ngặt vào liều lượng tinh khiết; ví dụ phân đoạn EaII từ cỏ mực chỉ có tác dụng ở liều được kiểm soát 10-80 mg/kg đường uống đối với độc tính carbon tetrachloride ^[4]. Một nghiên cứu năm 2014 trên chuột cống bị tổn thương gan do CCl4 (2 mL/kg) cho thấy dịch chiết cồn thân cây Entada pursaetha ở các liều 30, 100, 300 mg/kg dùng trong 7 ngày giúp ngăn tăng men gan ALT, AST, ALP, bilirubin và MDA nhờ đặc tính chống oxy hóa ^[5]. Tương tự, nghiên cứu năm 2012 trên chuột bị nhiễm độc bởi paracetamol và CCl4 ghi nhận dịch chiết cồn thân chuối (Musa paradisiaca) liều 250 mg/kg và 500 mg/kg giúp giảm các chỉ số SGOT, SGPT, ALP và bilirubin ^[6]. Nghiên cứu năm 2004 trên chuột bị nhiễm độc paracetamol dùng dịch chiết Phyllanthus maderaspatensis liều 200 mg/kg chiết cồn hoặc nước cũng ghi nhận khả năng hạ men gan, dù dịch chiết n-hexane ở liều 1.5 mg/kg tỏ ra hiệu quả hơn silymarin ^[7]. Nghiên cứu năm 1991 trên chuột cống và chuột nhắt cho thấy dịch chiết cồn Boerhaavia diffusa an toàn lên đến 2 g/kg và hỗ trợ tăng tiết mật ^[8].

Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu trên chỉ được thử nghiệm trên động vật (chuột) hoặc tế bào nuôi cấy trong điều kiện phòng thí nghiệm nghiêm ngặt, sử dụng chiết xuất đã loại bỏ tạp chất hoặc có chuẩn độ hoạt chất rõ ràng. Dữ liệu này không thể suy diễn hay áp dụng trực tiếp cho việc người bệnh tự ngâm rượu dây ba chẽ thô tại nhà.

Hiểu lầm thường gặp về rượu ngâm thảo dược

Hiểu lầm lớn nhất của người bệnh phong thấp là cho rằng "rượu dẫn thuốc", ngâm càng lâu càng bổ và rượu thảo dược thì vô hại. Thực tế, rượu chỉ là dung môi hòa tan. Khi ngâm thân rễ cây ba chẽ vào rượu nồng độ cao trong thời gian dài mà không qua khâu tinh chế hay định lượng, người dùng không thể biết được lượng alkaloid và các hợp chất khác thôi ra là bao nhiêu.

Việc uống đều đặn mỗi ngày vô tình biến thành hành vi đưa chất độc kép vào gan: vừa gánh chịu độc tính oxy hóa trực tiếp từ cồn ^[1], vừa bắt gan phải chuyển hóa lượng hợp chất thực vật chưa rõ độ an toàn ^[2]. Đau nhức xương khớp có thể chỉ giảm tạm thời do tác dụng ức chế thần kinh cảm giác của rượu, nhưng các tế bào gan lại âm thầm bị hoại tử, men gan tăng vọt mà người uống không hề hay biết ^[3].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý dùng các loại rượu ngâm không rõ nguồn gốc, nhưng những nhóm đối tượng sau tuyệt đối phải tránh xa:

• Người có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan: Gan đã suy yếu, việc tiếp nhận thêm cồn và các hoạt chất tự do dễ dẫn đến suy gan mất bù nhanh chóng ^[1].
• Người đang dùng thuốc điều trị đau khớp, thuốc giảm đau: Rất nhiều người bị đau nhức xương khớp thường xuyên uống paracetamol hoặc thuốc kháng viêm. Dữ liệu khoa học cho thấy paracetamol là tác nhân gây độc tế bào gan mạnh [2, 4, 6]; nếu kết hợp thêm rượu ngâm sẽ làm nguy cơ hoại tử tế bào gan tăng lên gấp bội.
• Người lớn tuổi, người có bệnh mạn tính về tim mạch, huyết áp và tiêu hóa: Khả năng chuyển hóa và giải độc của gan ở người cao tuổi đã suy giảm, rất dễ ngộ độc dù chỉ uống một lượng nhỏ.

Lời khuyên áp dụng thực tế

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp các vấn đề về phong thấp, thoái hóa khớp hay đau nhức cơ xương:

• Thăm khám chuyên khoa: Đau nhức xương khớp có rất nhiều nguyên nhân (viêm khớp dạng thấp, thoái hóa khớp, gút). Cần đi khám tại các bệnh viện có chuyên khoa cơ xương khớp hoặc y học cổ truyền uy tín để được chẩn đoán chính xác.
• Tuân thủ hướng dẫn điều trị: Nếu muốn sử dụng cây ba chẽ hay bất kỳ vị thuốc nam nào, cần dùng theo đơn của bác sĩ y học cổ truyền đã được cấp phép. Dược liệu phải được sao chế, loại bỏ độc tính và dùng dưới dạng sắc nước với liều lượng vừa phải được kiểm soát, không tự ý ngâm rượu.
• Lối sống lành mạnh: Thay vì tìm kiếm các loại rượu ngâm thần kỳ, hãy duy trì chế độ ăn uống cân bằng, bổ sung đủ nước, kiểm soát cân nặng để giảm áp lực lên các khớp và tập các bài tập vận động nhẹ nhàng phù hợp với thể trạng.

Tự ý ngâm và uống rượu thân rễ dây ba chẽ để trị phong thấp là thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ hủy hoại gan [2, 5, 8]. Hãy lắng nghe cơ thể và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược ngâm rượu nào vào cơ thể để bảo vệ lá gan của chính mình.