Lời đồn ngâm rượu tò vò chữa đau nhức
Trong dân gian, nhiều người thường truyền tai nhau cách bắt các loại côn trùng có ngòi đốt như ong bắp cày, ong vò vẽ hay tò vò rồi bỏ nguyên con vào bình rượu mạnh để ngâm [3, 6]. Họ tin rằng rượu ngâm cả con tò vò hoặc tổ của chúng sẽ giúp khu trừ phong thấp, đánh tan các cơn đau nhức xương khớp kinh niên do thoái hóa hay viêm khớp. Những bình rượu ngâm nguyên con côn trùng sẫm màu xuất hiện khá phổ biến trên bàn nhậu hoặc góc tủ thuốc của nhiều gia đình vùng nông thôn.
Tuy nhiên, theo các bằng chứng khoa học hiện nay, việc ngâm nguyên con tò vò uống để trị bệnh khớp là hoàn toàn thiếu cơ sở y học vững chắc và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cao [3, 8]. Khoa học hiện đại chưa từng có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh rượu ngâm tò vò tự chế có thể chữa khỏi bệnh viêm khớp hay thoái hóa khớp ở người. Ngược lại, phương pháp ngâm ủ động vật sống nguyên con chưa qua tinh chế còn đưa vào cơ thể hàng loạt mối nguy hại từ vi khuẩn đường ruột, chất thải hữu cơ và độc tố tích tụ trong môi trường tự nhiên [3, 6].
Bằng chứng khoa học về nọc côn trùng và khớp
Sở dĩ xuất hiện niềm tin côn trùng có thể chữa đau khớp là do một số phong tục y học bản địa. Tại tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), người dân tộc Cảnh Pha (Jingpo) có truyền thống dùng rượu ngâm các loài ong bắp cày trưởng thành để giảm nhẹ các triệu chứng của bệnh viêm khớp dạng thấp [5, 6]. Xuất phát từ tập tục này, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách thành phần nọc để kiểm chứng hoạt tính dược lý thực sự [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã thử nghiệm tác dụng của nọc ong bắp cày (wasp venom) trên mô hình chuột cống đực giống SD bị gây viêm khớp bằng collagen loại II [1]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá độ sưng bàn chân, điểm mô bệnh học và các chỉ số viêm [1]. Kết quả cho thấy các liều nọc ong tinh khiết gồm 0,125 mg/kg, 0,25 mg/kg và 0,5 mg/kg làm giảm đáng kể tình trạng sưng phù bàn chân và điểm số viêm khớp so với nhóm chuột đối chứng không điều trị (P < 0,05) [1].
Ở liều 0,25 mg/kg và 0,5 mg/kg, nọc ong giúp giảm tổn thương mô màng hoạt dịch khớp cổ chân, giảm tăng sinh tế bào bao hoạt dịch và giảm thâm nhiễm tế bào viêm (P < 0,05) [1]. Ở liều 0,5 mg/kg, nọc ong làm giảm nồng độ globulin miễn dịch trong huyết thanh, ức chế phản ứng miễn dịch của tế bào Th đồng thời tăng cường chức năng tế bào Tc và Treg trong lách chuột (P < 0,05) [1]. Hoạt động ức chế miễn dịch này đi kèm với việc sụt giảm nồng độ các chất gây viêm như IL-1beta, TNF-alpha, IL-8, IL-6, COX-2 và PGE2 [1].
Dù vậy, giới hạn rất lớn của nghiên cứu này là chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống), sử dụng nọc ong bắp cày đã được tách chiết và chuẩn hóa liều lượng rất nhỏ [1]. Kết quả này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống rượu ngâm cả con tò vò hay ong bắp cày tại nhà là an toàn hay mang lại hiệu quả chữa bệnh [3, 5].
Hệ vi sinh vật đường ruột và nguy cơ phân hủy
Nhiều người ngâm rượu có thói quen bắt nguyên con tò vò còn sống hoặc vừa chết rồi thả ngay vào bình cồn mà không hề qua khâu làm sạch nội tạng. Các nghiên cứu sinh học chỉ ra rằng bên trong đường ruột của các loài côn trùng bộ Cánh màng (như ong bắp cày, tò vò) chứa một hệ vi sinh vật phức tạp [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2024 sử dụng công nghệ giải trình tự metagenomic để khảo sát hệ vi sinh vật đường ruột của ong bắp cày (Vespa mandarinia) qua các giai đoạn phát triển [2]. Kết quả ghi nhận có sự biến đổi rõ rệt: ngành vi khuẩn Tenericutes chiếm ưu thế ở giai đoạn ấu trùng, trong khi ngành vi khuẩn Proteobacteria lại trở thành nhóm chiếm ưu thế sau giai đoạn hóa nhộng [2]. Ở giai đoạn trưởng thành, hệ vi sinh đường ruột này đảm nhận hàng loạt chức năng chuyển hóa axit amin, phân hủy các hợp chất và cơ chế phòng vệ do côn trùng tiếp xúc môi trường sống và thức ăn đa dạng [2].
Khi ngâm nguyên con côn trùng vào rượu, nếu nồng độ cồn không đủ cao hoặc ngâm không đúng kỹ thuật, các vi sinh vật và enzyme trong đường ruột côn trùng không bị triệt tiêu hoàn toàn [2]. Sự phân hủy xác động vật trong dung môi tạo ra các sản phẩm chuyển hóa protein ôi thiu, gây mùi khó chịu và tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột nghiêm trọng cho người sử dụng [6, 7].
Nguy cơ nhiễm độc tố tích tụ từ môi trường sống
Không chỉ mang vi sinh vật tự nhiên, các loài côn trùng ăn thịt như tò vò hay ong bắp cày còn tích tụ nhiều chất độc hại nguy hiểm từ môi trường thông qua chuỗi thức ăn [3, 6].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 tại Hàn Quốc đã tiến hành đo lường nồng độ các hợp chất dioxin (PCDDs) và dibenzofuran (PCDFs) - những chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy và có độc tính cao - trong cơ thể và tổ của loài ong bắp cày chân vàng (Vespa velutina nigrithorax) dùng để ngâm rượu truyền thống [3]. Kết quả phân tích cho thấy nồng độ trung bình của 17 hợp chất PCDD/Fs trong xác ong và tổ ong là 33,59 pg/g (trung vị là 25,31 pg/g), tương đương 0,65 pg hệ số độc tính tương đương theo tiêu chuẩn của WHO (WHO-TEQ/g) (trung vị 0,49 pg WHO-TEQ/g) [3]. Nồng độ các độc chất này tích tụ trong tổ thậm chí còn cao hơn trong ấu trùng và ong trưởng thành [3].
Mặc dù tính toán nguy cơ dựa trên mức tiêu thụ rượu ngâm thông thường trong nghiên cứu này nằm dưới ngưỡng an toàn, các tác giả khẳng định việc phát hiện ra dioxin và dibenzofuran cho thấy tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với sức khỏe con người [3]. Việc uống rượu ngâm cả con hoặc ngâm tổ từ các cá thể côn trùng bắt ngoài tự nhiên có thể khiến người dùng nạp vào cơ thể các chất ô nhiễm môi trường tích lũy lâu ngày mà mắt thường không thể phát hiện [3].
Cảnh báo ngộ độc thảo dược và rượu thuốc trôi nổi
Một nguy cơ chí mạng khác đối với người mắc bệnh khớp là thói quen phối hợp bừa bãi nhiều vị thuốc dân gian vào cùng bình rượu ngâm côn trùng [4]. Nhiều người tin rằng kết hợp tò vò với rễ cây rừng, thảo mộc sẽ tăng công năng trị tê buốt xương khớp.
Năm 2021, một báo cáo y khoa đã ghi nhận trường hợp tử vong thương tâm của một bệnh nhân nam 65 tuổi người Trung Quốc do ngộ độc aconitine từ rượu thuốc [4]. Bệnh nhân này đến khám vì sốt và đau vai [4]. Sau khi tiêm kháng sinh ceftriaxone, bệnh nhân được cho uống một chai rượu thuốc đông y [4]. Ngay sau đó, ông nhanh chóng xuất hiện các triệu chứng nhức đầu, giảm thính lực, ù tai, buồn nôn, tiêu chảy, tê môi, lưỡi, mặt và tứ chi, vã mồ hôi lạnh, tụt huyết áp, khó chịu toàn thân và tử vong ngay trong ngày [4].
Kết quả giám định pháp y cho thấy bệnh nhân bị tím tái móng tay, sung huyết nặng ở phổi và các cơ quan, tràn dịch màng phổi hai bên [4]. Phân tích độc chất học bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) xác định nồng độ chất độc cực mạnh aconitine trong máu tim là 16,4 ng/ml, trong dịch dạ dày là 63,8 ng/ml và trong mẫu rượu thuốc là 10,1 ug/ml [4]. Đây là lời cảnh tỉnh nghiêm khắc về sự nguy hiểm chết người của các loại rượu ngâm chứa dược liệu có độc tính trôi nổi, không rõ nguồn gốc và không được kiểm soát thành phần [4].
Thêm vào đó, việc lạm dụng rượu thuốc kém chất lượng còn dẫn đến hàng loạt hệ lụy nguy hiểm. Theo y học cổ truyền Iran, các loại rượu chất lượng kém, bị chua hoặc có mùi ôi hỏng do ngâm ủ chất phân hủy có thể gây sưng gan, lách, đột quỵ, tê liệt, yếu thần kinh, tích tụ dịch ổ bụng và tổn thương các cơ quan nội tạng [5]. Nhiều người lầm tưởng các bài thuốc tự nhiên là an toàn tuyệt đối, nhưng các báo cáo y khoa đã chỉ ra rằng ngay cả các vị thuốc đông y không xếp vào nhóm cực độc vẫn có khả năng gây độc cho gan (hepatotoxicity) tùy thuộc vào cơ địa và đột biến gen của từng cá nhân [6].
Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh xa?
Việc sử dụng rượu ngâm tự chế không rõ liều lượng và độc tính tuyệt đối không phù hợp với những đối tượng đang chịu tổn thương cơ quan nội tạng [7, 8]. Những người mắc bệnh viêm gan, xơ gan, suy giảm chức năng gan hay bệnh lý về thận cần tránh xa các loại rượu thuốc trôi nổi, bởi gan và thận là hai cơ quan chính phải gánh chịu độc tính chuyển hóa từ thảo dược và côn trùng [7, 8].
Những bệnh nhân có bệnh lý tim mạch, huyết áp không ổn định hoặc có cơ địa dị ứng nghiêm trọng tuyệt đối không tự ý uống các chế phẩm từ nọc côn trùng hoặc thảo dược chứa ancaloit có hoạt tính cao [4, 5]. Độc tố từ ngòi đốt côn trùng hoặc các tạp chất tự nhiên có thể kích hoạt sốc phản vệ, rối loạn nhịp tim hoặc suy hô hấp đột ngột [4]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và người lớn tuổi có nhiều bệnh nền cũng là những nhóm có rủi ro rất cao nếu dung nạp các chất lạ chưa qua kiểm nghiệm y khoa.
Áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa
Để điều trị và kiểm soát các bệnh lý về xương khớp một cách an toàn, người bệnh không nên đặt niềm tin vào các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ khoa học. Khi xuất hiện các triệu chứng đau nhức khớp, sưng nóng hoặc cứng khớp buổi sáng, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp để được chụp chiếu, chẩn đoán chính xác nguyên nhân và kê đơn thuốc phù hợp.
Tuyệt đối không tự ý bắt côn trùng hoang dã như tò vò, ong bắp cày về ngâm rượu nguyên con để uống [3, 6]. Việc sát khuẩn bằng rượu thông thường hoàn toàn không thể làm sạch được vi khuẩn trong ruột côn trùng hay loại bỏ được các độc tố hữu cơ ô nhiễm như dioxin [3, 6]. Nếu có nhu cầu sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền để hỗ trợ giảm đau khớp, người bệnh phải đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bốc thuốc đã qua tinh chế, định lượng rõ ràng nhằm loại bỏ độc tính [1, 8]. Hãy duy trì lối sống vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng hợp lý và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thảo dược hay rượu ngâm nào vào cơ thể.
