Sự thật về tác dụng giải độc rượu của nước sắc đậu triều

Nhiều người truyền tai nhau mẹo uống nước sắc đậu triều (còn gọi là đậu chiều, đậu săng, tên khoa học Cajanus cajan) trước hoặc sau các buổi nhậu để "giải độc rượu". Không ít người tin rằng thứ nước đun từ loại hạt dân dã này có khả năng "triệt tiêu" nồng độ cồn, giúp tỉnh táo nhanh và bảo vệ gan khỏi tác hại của bia rượu. Thói quen này phổ biến đến mức nhiều người coi đây là "lá chắn" để uống rượu bia thoải mái mà không lo hại người.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy bản chất của loại hạt này hoàn toàn khác xa lời đồn thổi. Nước sắc hay chiết xuất đậu triều không hề có khả năng làm biến mất nồng độ cồn trong máu hay thay thế chức năng đào thải rượu của cơ thể. Những giá trị sinh học được ghi nhận của loại cây này nằm ở khả năng hỗ trợ chống oxy hóa và giảm phản ứng viêm trên mô hình thực nghiệm, chứ không thể "hóa giải" độc tính tức thì do cồn gây ra.

Cơ chế chuyển hóa rượu và áp lực lên gan

Khi đưa rượu bia vào cơ thể, gan phải chịu áp lực chuyển hóa phần lớn lượng cồn nạp vào thông qua các hệ thống enzym nội sinh ^[1]. Việc tiêu thụ rượu mãn tính hoặc uống lượng lớn sẽ kích hoạt hệ thống oxy hóa ethanol ở microsome, đặc biệt là enzym CYP2E1 ^[1]. Quá trình chuyển hóa cồn thông qua CYP2E1 sản sinh ra hàng loạt gốc tự do nguy hại như superoxide, gốc hydroxyl và hydrogen peroxide ^[1]. Tình trạng dư thừa các gốc tự do này chính là nguyên nhân dẫn đến hiện tượng stress oxy hóa làm tổn hại tế bào ^[1].

Khi stress oxy hóa xảy ra, các gốc tự do có thể làm thay đổi cấu trúc phân tử sinh học và gây tổn thương DNA thông qua chỉ dấu 8-hydroxy-2-deoxyguanosine (8-OHdG) ^[1]. Đồng thời, tình trạng này còn kích hoạt yếu tố phiên mã nuclear factor kappa B (NF-kappaB), đóng vai trò then chốt trong phản ứng viêm gan và tổn thương gan ^[1]. Nghiên cứu cho thấy lượng rượu vừa phải (dưới 50 g/ngày) làm tăng nguy cơ stress oxy hóa lên gấp 3 lần, trong khi uống nhiều (trên 50 g/ngày) đẩy nguy cơ này tăng vọt lên tới 24 lần ^[1].

Quá trình chuyển hóa rượu còn dẫn đến sự mất cân bằng oxy hóa khử, gây stress oxy hóa tại lưới nội chất và làm rối loạn chuyển hóa lipid trong tế bào gan ^[2]. Hậu quả của chuỗi phản ứng này là tế bào gan bị phù nề, tích tụ các giọt mỡ và xuất hiện phản ứng viêm nghiêm trọng ^[2]. Do đó, sự nguy hại của rượu bia lên gan là một quá trình sinh hóa phức tạp và kéo dài.

Chiết xuất đậu triều thể hiện gì trong nghiên cứu thực nghiệm?

Các ghi nhận về tác dụng bảo vệ gan của đậu triều (Cajanus cajan) đến nay chủ yếu được thực hiện trên động vật thí nghiệm với các chất gây độc gan nhân tạo, chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người say rượu.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất methanol từ cây đậu triều (Cajanus cajan) trên chuột cống trắng dòng Wistar ^[3]. Các nhà khoa học chia chuột thành 5 nhóm, mỗi nhóm 6 con; trong đó chuột được cho uống chiết xuất đậu triều với liều 100 mg/kg hoặc 200 mg/kg trọng lượng mỗi ngày, liên tục trong 7 ngày trước khi tiêm chất độc carbon tetrachloride (CCl4) gây hoại tử tế bào gan ^[3]. Kết quả cho thấy chiết xuất đậu triều giúp làm giảm đáng kể men gan (AST, ALT, ALP, gammaGT) và nồng độ malondialdehyde (MDA - sản phẩm của quá trình peroxy hóa lipid) so với nhóm chỉ tiêm độc chất CCl4 ^[3].

Đồng thời, chiết xuất đậu triều ở liều 100 và 200 mg/kg giúp tăng cường nồng độ các enzym chống oxy hóa nội sinh như glutathione (GSH), glutathione S-transferase (GST), catalase (CAT) và superoxide dismutase (SOD) ^[3]. Phân tích mô học và miễn dịch cũng ghi nhận sự ức chế mở lỗ chuyển tiếp thấm màng ty thể (mPT) cùng việc giảm biểu hiện của các chất trung gian gây viêm gồm TNF-alpha, NF-kappaB và COX-2 ^[3]. Điều này chứng minh dược liệu thể hiện tiềm năng bảo vệ tế bào gan thông qua cơ chế chống viêm và chống oxy hóa ^[3].

Trước đó, một bài tổng quan khoa học năm 2021 cũng nhắc đến Cajanus cajan như một loại thảo dược truyền thống tại Bangladesh và Ấn Độ ^[4]. Nước ép lá của cây từng được dân gian dùng trị chứng vàng da, và các thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất cồn từ lá hoặc phần trên mặt đất của đậu triều giúp hạ men gan tăng cao trên chuột bị tổn thương gan do CCl4 hoặc paracetamol ^[4]. Tác dụng này đến từ khả năng kích hoạt các enzym chống oxy hóa bảo vệ mô gan ^[4].

Ngoài ra, ở hạt đậu triều, một nghiên cứu năm 2023 trên mô hình chuột bị gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamine cũng ghi nhận chiết xuất ethanol của hạt (dùng liều 50, 100 hoặc 200 mg/kg trong 16 ngày) giúp gia tăng phòng thủ chống oxy hóa nhờ nâng cao nồng độ GSH, hoạt tính SOD, CAT và hạ thấp nồng độ MDA ^[5]. Phân tích thành phần hạt tìm thấy các hoạt chất flavonoid như pinostrobin, formononetin và vitexin ^[5]. Bản thân loài thực vật này khi gặp các điều kiện bất lợi bên ngoài cũng có khả năng tự sản sinh các enzym chống oxy hóa như SOD, peroxidase, acid ascorbic và phenol tổng số ^[6].

Bằng chứng chống tổn thương do rượu: Khảo sát trên các hợp chất khác

Mặc dù đậu triều cho thấy hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ trên mô hình tổn thương gan do hóa chất CCl4, các nghiên cứu chuyên sâu về tổn thương gan trực tiếp do rượu hiện được ghi nhận rõ trên các nguồn chiết xuất tự nhiên khác. Chẳng hạn, nghiên cứu năm 2021 về chiết xuất Humulus japonicus (HJE) trên mô hình chuột bị tổn thương gan do rượu đã chứng minh việc điều hòa trục tín hiệu TLR4/MyD88/NF-kappaB giúp giảm AST, ALT, triglyceride và cholesterol toàn phần, đồng thời phục hồi các enzym SOD, catalase ^[7].

Tương tự, nghiên cứu năm 2022 chỉ ra các peptide từ trai và nghêu giúp giảm MDA, AST, ALT do rượu gây ra ^[2]. Một nghiên cứu khác năm 2022 trên dòng tế bào gan người HHL-5 cho thấy rượu làm tăng vọt các gốc tự do ROS lên 95,23 ± 6,54 U/mg protein và H2O2 lên 43,86 ± 3,57 mmol/L, gây ức chế trục tín hiệu AhR/NRF2 ^[8]. Các chất chống oxy hóa đã can thiệp bằng cách giảm lượng ROS và H2O2 tích tụ, từ đó ngăn ngừa tế bào gan bị phá hủy ^[8]. Những cơ chế này củng cố nguyên lý: bảo vệ tế bào gan trước rượu thực chất là giảm tải stress oxy hóa, chứ không phải phân hủy cồn tức thời.

Hiểu lầm tai hại: Nước sắc đậu triều không thể "triệt tiêu" nồng độ cồn

Rất nhiều người nhầm lẫn giữa việc "hỗ trợ tế bào gan chống lại tác hại oxy hóa" với việc "giải phóng hết nồng độ cồn trong máu". Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy việc uống nước sắc đậu triều có thể trung hòa cồn trong dạ dày hay thúc đẩy enzym đào thải hết ethanol ra khỏi hơi thở và máu trong thời gian ngắn.

Nồng độ cồn trong máu giảm hoàn toàn phụ thuộc vào năng lực chuyển hóa tự nhiên theo thời gian của cơ thể. Uống nước đậu triều sau khi nhậu nhẹt có thể bù một phần nước cho cơ thể bị mất nước do cồn, nhưng hoàn toàn không thể làm bạn "tỉnh rượu ngay lập tức" hay giúp bạn vượt qua các máy đo nồng độ cồn khi tham gia giao thông. Tâm lý ỷ lại vào các loại nước sắc thảo dược khiến nhiều người chủ quan uống nhiều rượu hơn, gây nguy hiểm cho tính mạng và sức khỏe lâu dài.

Bên cạnh đó, toàn bộ dữ liệu về khả năng chống oxy hóa bảo vệ tế bào gan của đậu triều mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) bằng các dạng chiết xuất cồn chuẩn hóa ^[3][5]. Nước sắc đun nấu thủ công tại gia đình có hàm lượng hoạt chất không đồng nhất, chưa được xác định liều lượng điều trị tương đương trên cơ thể người và chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận hiệu quả thực tế trên người say rượu.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù hạt đậu triều là một loại thực phẩm truyền thống, việc tự ý sắc nước uống đậm đặc với lượng lớn để "giải độc" vẫn cần hết sức cẩn trọng:

• Người có bệnh lý nền về gan mạn tính: Rượu bia kết hợp với virus viêm gan B hoặc C làm tăng áp lực stress oxy hóa lên gấp nhiều lần, đẩy nhanh nguy cơ xơ gan và ung thư tế bào gan ^[1]. Người đang mắc các bệnh này không được dùng nước đậu triều để thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ hoặc uống rượu rồi dựa dẫm vào thảo dược.
• Người có tiền sử dị ứng họ đậu: Cần thận trọng để tránh các phản ứng dị ứng không mong muốn.
• Người đang dùng các thuốc điều trị bệnh mạn tính: Việc dùng một lượng lớn thảo mộc dạng sắc đặc có thể gây tương tác chuyển hóa thuốc tại gan. Hãy luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học

Nếu muốn sử dụng hạt hoặc lá đậu triều, bạn nên tiếp cận nó như một loại ngũ cốc dinh dưỡng hoặc thực phẩm thông thường trong bữa ăn thay vì thần thánh hóa thành "thần dược giã rượu":

• Dùng như thực phẩm: Có thể dùng đậu triều nấu canh, nấu cháo hoặc nấu nước uống với lượng vừa phải để bổ sung dinh dưỡng thực vật và hỗ trợ cơ thể.
• Cách xử lý đúng khi lỡ uống rượu: Biện pháp thực tế và an toàn nhất là uống nhiều nước lọc hoặc nước điện giải để bù nước, nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát và ăn nhẹ cháo loãng. Cơ thể cần thời gian tự nhiên để chuyển hóa và đào thải độc chất cồn.
• Kiểm soát lượng tiêu thụ: Nghiên cứu đã chứng minh chỉ cần uống từ 50 g cồn mỗi ngày trở lên, nguy cơ tổn thương do stress oxy hóa tế bào đã tăng gấp 24 lần ^[1]. Cách tốt nhất để bảo vệ gan là chủ động cắt giảm hoặc ngưng lạm dụng rượu bia.

Tóm lại, nước sắc đậu triều không phải là cứu cánh giúp triệt tiêu nồng độ cồn hay tẩy độc tức thì sau cơn say. Giá trị chống oxy hóa của loài cây này mới được ghi nhận bước đầu trong phòng thí nghiệm trên động vật và không thể xóa bỏ tác hại tàn phá của cồn. Lối sống lành mạnh và từ chối rượu bia quá mức vẫn là biện pháp duy nhất giúp bạn bảo vệ lá gan toàn diện.