Nhiều người Việt có thói quen dùng các loại thảo mộc quanh vườn để nấu nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt và bảo vệ gan. Trong đó, sài hồ nam (còn gọi là cây lức) thường được truyền tai như một vị thuốc mát gan, giải độc công hiệu. Liệu việc uống nước sài hồ nam để bảo vệ tế bào gan là kinh nghiệm dân gian thuần túy hay thực sự đã có bằng chứng khoa học chứng minh?

Câu trả lời ngắn gọn: Chi thực vật của sài hồ nam bước đầu ghi nhận các hợp chất có hoạt tính sinh học như chống oxy hóa và bảo vệ gan trong các thử nghiệm tiền lâm sàng tổng quan [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay còn rất sơ khai, chưa đủ nghiên cứu lâm sàng trên người để xác nhận việc uống sài hồ nam thay thế được các biện pháp bảo vệ gan y khoa.

Bối cảnh và thói quen dùng thảo dược dân gian

Tại Việt Nam, cây lức hay sài hồ nam (tên khoa học thuộc chi Pluchea, điển hình là Pluchea pteropoda Hemsl họ Cúc Asteraceae) vốn là loài thực vật quen thuộc [2]. Cây thường mọc ở các vùng bãi cát ven biển, khe đá hoặc nơi ngập triều [2]. Trong dân gian, sài hồ nam từ lâu đã được sử dụng như một loại thảo dược hỗ trợ giải trừ cảm sốt, kháng viêm [2].

Cùng với trào lưu tìm kiếm các thảo dược tự nhiên để bổ trợ chức năng gan, rễ và lá cây sài hồ nam bắt đầu được nhiều người lùng mua. Nhiều người tự ý đun sắc uống thay nước lọc với niềm tin rằng thảo mộc tự nhiên thì an toàn và chống tổn thương gan tốt. Song, việc hiểu đúng bản chất tác dụng dược lý của loài cây này dưới góc nhìn khoa học là điều cần thiết để tránh ngộ nhận.

Chi thực vật sài hồ nam chứa những chất gì?

Các phân tích hóa thực vật cho thấy chi Pluchea bao gồm khoảng 80 loài phân bố trên toàn thế giới [1]. Thành phần hóa học chính được tìm thấy trong chi này bao gồm sesquiterpenoid và đặc biệt là các hợp chất flavonoid [1].

Các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ chi Pluchea đã được các nhà khoa học ghi nhận có tính đa dạng sinh học cao [1]. Danh mục hoạt tính này bao gồm kháng khuẩn, hạ sốt, chống viêm, chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch và tiềm năng bảo vệ gan [2], [1]. Nghiên cứu về bộ gen lục lạp của Pluchea pteropoda Hemsl công bố năm 2021 cũng chỉ ra loài cây này có chứa 111 gen đặc thù, cung cấp nền tảng mã hóa cho các nghiên cứu sinh học tiếp theo [2].

Bên cạnh đó, các chiết xuất cồn (methanol) từ vỏ và lá của loài Pluchea pteropoda cũng đã bước đầu thể hiện hoạt tính kháng khuẩn nhất định trong các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm [2].

Cơ chế chống oxy hóa liên quan gì đến lá gan?

Để hiểu tại sao các nhà khoa học quan tâm đến hoạt tính bảo vệ gan của flavonoid thực vật, cần nhìn vào cơ chế tổn thương gan. Khi gan gặp các yếu tố gây hại, stress oxy hóa bùng phát và làm suy yếu hệ thống phòng thủ enzym tự nhiên của cơ thể.

Một nghiên cứu năm 1994 trên 126 bệnh nhân mắc các bệnh lý gan mật cho thấy: hoạt tính của các enzym phòng ngự chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và catalase trong mô gan bị ức chế rõ rệt, sự tương tác giữa chúng bị suy giảm [3]. Chỉ số catalase/peroxidase ở những người xơ gan ghi nhận mức tối thiểu [3]. Đồng thời, quá trình peroxy hóa lipid (LPO) trong máu gia tăng và trở thành chỉ dấu tin cậy phản ánh sự tiến triển tổn thương mô gan [3].

Tình trạng thiếu hụt hàng rào chống oxy hóa nội sinh thúc đẩy các gốc oxy phản ứng hình thành và dẫn dắt các quá trình bệnh lý tại gan [3]. Do đó, các nhóm hoạt chất tự nhiên giàu flavonoid – vốn có khả năng trung hòa gốc tự do và chống peroxy hóa – được kỳ vọng sẽ bảo vệ màng tế bào gan khỏi sự tàn phá của stress oxy hóa.

Nghiên cứu khoa học nói gì về sài hồ nam?

Dù được dùng rộng rãi trong dân gian, các dữ liệu về loài sài hồ nam (Pluchea pteropoda) phần lớn mới dừng lại ở việc lập bản đồ gen và phân loại thực vật.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 đã tổng hợp dữ liệu hóa thực vật và hoạt tính sinh học của chi Pluchea [1]. Kết quả ghi nhận rằng các hợp chất tách chiết từ các loài thuộc chi này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa và bảo vệ gan (hepatoprotective) [1]. Tuy vậy, tổng quan này bao quát chung cho toàn bộ chi Pluchea với khoảng 80 loài trên thế giới chứ chưa định danh chi tiết liều lượng chuẩn hóa hay thử nghiệm chuyên biệt cho loài lức/sài hồ nam mọc tại Việt Nam [1].

Một nghiên cứu gen công bố năm 2021 đã giải trình tự thành công toàn bộ hệ gen lục lạp của Pluchea pteropoda Hemsl thu thập từ vùng đảo Hải Nam (Trung Quốc) [2]. Bộ gen có chiều dài 152.300 cặp bazơ, bao gồm vùng bản sao đơn lớn 84.127 cặp bazơ, vùng bản sao đơn nhỏ 18.093 cặp bazơ và cặp trình tự lặp đảo ngược dài 25.040 cặp bazơ [2]. Hàm lượng GC đạt 37,5% với 111 gen đặc thù [2]. Nghiên cứu xác nhận loài này thuộc họ Cúc Asteraceae, phân bố dọc vùng bờ biển Nam Trung Quốc và bán đảo Đông Dương (bao gồm Việt Nam), có lịch sử dùng trong dân gian để trị sốt [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu này thuần túy về mặt di truyền, chưa đo lường tác dụng dược lý trực tiếp trên người bệnh gan [2].

Các dữ liệu nghiên cứu sâu về flavonoid và hoạt tính bảo vệ tế bào gan in vitro thường được tiến hành trên những nhóm dược liệu khác hoặc các chiết xuất polyphenol nói chung, thay vì tập trung riêng vào sài hồ nam.

Lợi ích thực sự và giới hạn của bằng chứng

Việc truyền tai nhau rằng sài hồ nam có thể "giải độc gan", "chữa viêm gan" đang vượt quá xa những gì khoa học thực sự ghi nhận.

Về mặt tích cực, sài hồ nam là một dược liệu dân gian an toàn khi dùng đúng cách để giải cảm, hạ sốt, kháng viêm nhẹ [2]. Tiềm năng bảo vệ gan của chi Pluchea đã được thế giới ghi nhận qua các hợp chất flavonoid và sesquiterpenoid [1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là sự thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh gan đối với riêng cây sài hồ nam. Hầu hết các thử nghiệm sinh học của chi thực vật này mới ở mức độ phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc tổng hợp tài liệu dược liệu chung [1]. Hiện chưa có nghiên cứu xác định liều lượng flavonoid tối ưu từ sài hồ nam có thể bảo vệ tế bào gan người khỏi tác nhân gây hại như rượu bia hay virus viêm gan.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng sài hồ nam

Hiểu lầm lớn nhất của người dân là xem sài hồ nam như một "thần dược" thanh lọc gan, có thể uống thay nước mỗi ngày để trung hòa tác hại của rượu bia. Cần nhớ rằng, hoạt tính chống oxy hóa ghi nhận trong các hợp chất thực vật chỉ có ý nghĩa hỗ trợ tế bào, không thể ngăn chặn hoàn toàn tác hại hủy hoại trực tiếp của cồn hay các độc chất liều cao.

Một quan niệm sai lầm khác là tự ý hái rễ cây lức ngoài tự nhiên về sắc uống đậm đặc. Việc dùng thảo mộc tự nhiên không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ nhiễm kim loại nặng hoặc vi khuẩn nếu cây mọc ở những vùng ven biển, ngập triều bị ô nhiễm môi trường [2]. Uống nước sắc quá đặc còn có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tăng gánh nặng chuyển hóa cho chính cơ quan gan và thận.

Ai nên thận trọng?

Do các dữ liệu khoa học về sài hồ nam còn rất sơ khai, việc dùng thảo dược này không thể tùy tiện:

  • Phụ nữ mang thai và cho con bú tuyệt đối không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc từ sài hồ nam khi chưa có dữ liệu lâm sàng về tính an toàn trên thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Người đang mắc các bệnh lý gan mạn tính tiến triển nặng như xơ gan mất bù, suy gan cấp cần tuân thủ phác đồ y khoa chính thống, không tự ý ngưng thuốc điều trị để dùng nước sài hồ nam.
  • Người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn điều trị bệnh nền cần hỏi ý kiến bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Hướng dẫn áp dụng thực tế

Nếu muốn sử dụng sài hồ nam trong đời sống thường nhật như một thức uống thảo mộc truyền thống, người tiêu dùng nên lưu ý:

  • Chỉ sử dụng thảo dược có nguồn gốc rõ ràng, đã qua sơ chế làm sạch và kiểm định an toàn vệ sinh.
  • Uống với lượng vừa phải, không đun quá đặc và không sử dụng liên tục kéo dài thay thế hoàn toàn nước lọc.
  • Xem thảo mộc như một biện pháp bổ trợ lối sống thanh mát, kết hợp với chế độ ăn uống lành mạnh, nhiều rau xanh, hạn chế rượu bia và chất béo bão hòa.

Uống sài hồ nam để bảo vệ tế bào gan là hướng đi có cơ sở dược lý bước đầu từ các thành phần hóa học tự nhiên trong chi thực vật Pluchea [1]. Song, người dân không nên thần thánh hóa kinh nghiệm dân gian mà cần có cái nhìn khoa học, tỉnh táo và luôn tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi áp dụng.