Mẹo truyền miệng trị đau dạ dày và sự thật bất ngờ

Nhiều người khi gặp các triệu chứng ợ chua, cồn cào hay đau vùng thượng vị thường tìm đến các bài thuốc dân gian với tâm lý "thuốc nam lành tính, không tác dụng phụ". Trong số các loại thảo dược được truyền miệng nhiều nhất, thanh mộc hương nổi lên như một vị thuốc chuyên trị các bệnh lý đường tiêu hóa, đặc biệt là đau dạ dày.

Tuy nhiên, giới y khoa và các cơ quan quản lý dược phẩm trên thế giới từ lâu đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về loại dược liệu này [1]. Việc tự ý uống thanh mộc hương không những không chữa khỏi bệnh dạ dày mà còn đối mặt với nguy cơ tổn thương thận nghiêm trọng và nguy cơ ung thư đường tiêu hóa, đường tiết niệu [2], [3].

Thanh mộc hương là gì và vì sao tiềm ẩn hiểm họa?

Thanh mộc hương là tên gọi dược liệu từ rễ của một số loài thực vật thuộc chi Mộc hương nam (Aristolochia), thường gặp nhất là loài Aristolochia [2], [3]. Trong y học cổ truyền, vị thuốc này còn có tên chữ Hán là Radix Aristolochiae [3]. Dù từng được sử dụng từ thời cổ đại để điều trị nhiều loại bệnh tật, các bộ phận của cây Aristolochia đều chứa một nhóm hoạt chất tự nhiên cực kỳ độc hại: axit aristolochic [2].

Hỗn hợp axit aristolochic chủ yếu gồm hai dạng là axit aristolochic I và axit aristolochic II [2]. Độc tính của hợp chất này không bị phân hủy khi đun nấu hay phơi khô. Độc tính trên thận, khả năng gây đột biến gen và nguy cơ sinh ung thư biểu mô đường tiết niệu trên của axit aristolochic đã được khoa học ghi nhận rộng rãi [1]. Nguy hiểm hơn, axit aristolochic còn trực tiếp tấn công niêm mạc dạ dày [2].

Độc tính trực tiếp lên dạ dày: Càng uống càng viêm loét

Nhiều người lầm tưởng uống thanh mộc hương giúp làm êm dịu niêm mạc đường tiêu hóa. Thực tế hoàn toàn ngược lại khi bằng chứng từ phòng thí nghiệm cho thấy hoạt chất chính của thảo dược này gây hại trực tiếp cho các mô dạ dày [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột đã tiến hành thử nghiệm độc tính đường tiêu hóa của axit aristolochic I tinh khiết [2]. Các nhà nghiên cứu chia chuột thành 4 nhóm, cho uống dung dịch đối chứng hoặc axit aristolochic I với các liều lần lượt là 30 mg, 60 mg và 90 mg/kg mỗi ngày trong thời gian 12 ngày liên tục [2]. Kết quả cho thấy chuột bị sụt cân rõ rệt và xuất hiện tổn thương nặng nề tại phần tiền đình dạ dày với các biểu hiện như hoại tử mô, hình thành vết loét, dày sừng và tăng sinh tế bào biểu mô [2]. Mức độ nghiêm trọng của vết loét dạ dày gia tăng tương ứng theo mức liều dung nạp [2].

Điều đáng chú ý là trong thí nghiệm này, các tổn thương loét hoại tử ở dạ dày xuất hiện rất sớm, thậm chí xảy ra trước khi phát hiện tổn thương rõ ràng tại thận [2]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng ở giai đoạn 12 ngày, thận chuột chỉ mới có biểu hiện thoái hóa ống thận nhẹ, không đặc hiệu, nhưng dạ dày đã bị tổn thương nghiêm trọng [2]. Hiện tượng viêm loét và kích ứng kéo dài do axit aristolochic gây ra được nhận định là yếu tố đóng vai trò trong sự phát triển của ung thư dạ dày sau này [2].

Bằng chứng tổn thương thận cấp và ung thư từ các nghiên cứu dài hạn

Bên cạnh nguy cơ bào mòn niêm mạc tiêu hóa trong thời gian ngắn, việc dùng thanh mộc hương lâu dài còn kéo theo những hệ lụy suy nội tạng không thể phục hồi [3], [4]. Độc tính của axit aristolochic trên hệ tiết niệu được gọi là "bệnh thận do axit aristolochic", gây xơ hóa mô thận dẫn đến suy thận mạn và ung thư đường tiết niệu trên [5].

Năm 2008, một nghiên cứu trên chuột đánh giá độc tính dài hạn của thanh mộc hương liều thấp (Radix Aristolochiae) khi dùng đơn lẻ hoặc kết hợp trong bài thuốc Quán tâm tô hợp hoàn (Guanxin Suhe Wan) [3]. Kết quả kiểm tra huyết thanh ghi nhận các chỉ số Prothrombin Time (PT), ALT, AST, Albumin, ALP, Creatinine và BUN (chỉ số urê máu) đều biến đổi bất thường rõ rệt [3]. Đánh giá mô bệnh học phát hiện tình trạng hoại tử tế bào gan, hoại tử ống thận cùng sự xuất hiện của ung thư biểu mô dạ dày và ung thư bàng quang ở các nhóm chuột dùng thảo dược này [3]. Các nhà khoa học kết luận vị thuốc này gây độc tính nghiêm trọng phá hủy thận, gan và gây ung thư [3].

Đến năm 2007, một công trình nghiên cứu đối chứng kéo dài trong 6 tháng trên chuột tiếp tục khẳng định tác hại của thanh mộc hương [4]. Chuột được cho uống Radix Aristolochiae liều kéo dài trong 6 tháng, sau đó ngừng dùng 1 tháng để theo dõi [4]. Kết quả xét nghiệm cho thấy chuột xuất hiện phản ứng độc hại rất nặng nề với tình trạng teo và hoại tử ống thận, kèm theo sự tăng vọt của các chỉ số BUN, Creatinine và enzym NAG trong máu [4]. Giải phẫu bệnh một lần nữa phát hiện các tổn thương hoại tử gan, hoại tử ống thận, cùng ung thư biểu mô dạ dày và bàng quang [4].

Trước những bằng chứng độc tính không thể phủ nhận, từ năm 2003, các cơ quan quản lý dược phẩm tại nhiều quốc gia đã lần lượt hủy bỏ tiêu chuẩn chất lượng và cấm lưu hành các loại dược liệu chứa axit aristolochic như thanh mộc hương (Aristolochiae Radix), Quan mộc thông (Aristolochiae Manshuriensis Caulis) hay Quảng phòng kỷ (Aristolochiae Fangchi Radix) [1].

Nguy cơ nhầm lẫn thảo dược và hàng trôi nổi trên thị trường

Một hiểm họa khác trong thực tế sử dụng thảo dược dân gian là vấn đề nhầm lẫn tên gọi và gian lận thương mại [5]. Tại nhiều vùng trên thế giới, các loài cây chứa độc tố vẫn tiếp tục được thu hái tự nhiên hoặc bán tràn lan ngoài luồng quy chuẩn [5].

Một khảo sát công bố năm 2015 tại khu vực Đông Bắc Morocco cho thấy sự rủi ro cực lớn của người dân khi tìm mua thảo dược dân gian [5]. Trong số 42 thầy lang và cửa hàng thảo dược được khảo sát, có tới 33 nơi bán thảo dược thuộc chi Aristolochia (tên địa phương là Bereztem) để chữa bệnh ung thư, đái tháo đường và các rối loạn đường tiêu hóa [5]. Phân tích thực vật học chỉ ra rằng loài Aristolochia longa thường xuyên bị làm giả hoặc thay thế bằng cây Bryonia dioica [5]. Khi thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào người HK-2, chất chiết xuất từ mẫu thay thế này cho thấy độc tính tế bào và tổn thương tế bào ống thận thậm chí còn cao hơn, kích hoạt mạnh mẽ các phản ứng gây xơ hóa thận và bài tiết cytokine gây viêm [5].

Tại Việt Nam, từ "mộc hương" trên thị trường rất dễ gây nhầm lẫn giữa Mộc hương thực thụ (Saussurea costus, họ Cúc), Thổ mộc hương (Inula helenium) và Thanh mộc hương độc hại (chi Aristolochia). Nếu người dân tự ý mua các gói rễ cây khô trôi nổi trên mạng hoặc từ các nguồn không kiểm định, nguy cơ uống nhầm thảo dược chứa axit aristolochic gây ngộ độc dạ dày và suy thận cấp là vô cùng lớn.

Ai cần tuyệt đối tránh xa thanh mộc hương?

Dựa trên các dữ liệu độc học đã được công bố, không có bất kỳ ngưỡng an toàn nào đối với việc dùng thanh mộc hương đường uống [2], [1]. Bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân của độc tố này, nhưng các nhóm đối tượng sau càng phải tránh xa:

  • Người đang mắc bệnh viêm dạ dày, loét dạ dày - tá tràng: Hoạt chất axit aristolochic I gây hoại tử biểu mô, làm ổ loét sâu hơn và kích thích tế bào tăng sinh bất thường [2].
  • Người có tiền sử suy thận, viêm cầu thận hoặc bệnh thận mạn: Nguy cơ suy thận cấp tiến triển nhanh và không thể phục hồi do tổn thương ống thận [3], [4].
  • Người có men gan cao, suy giảm chức năng gan: Độc tính thanh mộc hương trực tiếp phá hủy tế bào gan và làm biến đổi nghiêm trọng các chỉ số ALT, AST [3].
  • Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Đây là các đối tượng cực kỳ nhạy cảm với các chất gây đột biến gen và độc tính tế bào [1].

Giải pháp an toàn thay thế và khuyến cáo thực tế

Nghiên cứu so sánh độc tính năm 2007 đã chỉ ra rằng vị thuốc Thổ mộc hương (Radix Inulae) không hề gây tăng BUN, Creatinine hay gây hoại tử gan thận và ung thư như thanh mộc hương [4]. Các nhà nghiên cứu đề xuất sử dụng Thổ mộc hương để thay thế hoàn toàn cho vị thuốc độc hại này trên lâm sàng [4].

Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên tự ý làm thầy thuốc cho chính mình. Để bảo vệ dạ dày an toàn và đúng khoa học, cần tuân thủ các nguyên tắc:

  • Ngừng ngay lập tức việc dùng các bài thuốc bột, rễ cây không rõ nguồn gốc mang tên "thanh mộc hương" để chữa đau bụng hay viêm loét dạ dày.
  • Đến các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa để nội soi dạ dày khi có triệu chứng đau bụng kéo dài, ợ chua, nôn ói.
  • Điều trị theo phác đồ chuẩn y khoa đối với bệnh viêm loét (sử dụng thuốc ức chế tiết axit, thuốc diệt vi khuẩn HP nếu có chỉ định từ bác sĩ).
  • Nếu muốn sử dụng y học cổ truyền, hãy đến các bệnh viện y học cổ truyền được cấp phép, nơi nguồn dược liệu đã được kiểm nghiệm, loại trừ hoàn toàn các loại cây thuộc chi Aristolochia [1].

Không có phương thuốc gia truyền nào có thể thay thế việc thăm khám khoa học. Đừng đánh đổi sức khỏe của thận và tính mạng của bản thân chỉ vì những lời truyền miệng thiếu căn cứ về một vị thuốc độc hại.