Nhiều người có thói quen tiện tay uống viên thuốc hạ huyết áp buổi sáng cùng một ly sữa tươi hoặc dùng sữa ngay sau khi vừa uống thuốc để đỡ cồn ruột. Thói quen tưởng chừng vô hại này khiến không ít người băn khoăn liệu các thành phần trong sữa có làm giảm tác dụng của thuốc hoặc gây biến động xấu đến huyết áp hay không. Việc tìm hiểu rõ cơ chế tương tác sinh học giữa các hoạt chất trong sữa và thuốc hạ áp là điều hết sức cần thiết đối với người bệnh tim mạch.
Câu trả lời ngắn gọn là việc dùng chung sữa với thuốc huyết áp có thể tạo ra các tương tác sinh học ngoài ý muốn, đặc biệt là thông qua các peptide có hoạt tính sinh học từ đạm sữa tác động lên cùng cơ chế hạ áp của nhóm thuốc ức chế men chuyển. Sữa chứa nhiều protein có thể phân cắt thành các peptide có cấu trúc cạnh tranh hoặc mô phỏng vị trí gắn kết của thuốc điều trị trên men chuyển angiotensin. Do đó, người bệnh không nên uống thuốc trực tiếp cùng sữa mà cần uống thuốc với nước lọc và duy trì khoảng cách thời gian phù hợp để đảm bảo an toàn tim mạch.
Cơ chế tác động sinh học của các phân tử đạm sữa
Bệnh tăng huyết áp là một yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được đối với các bệnh tim mạch nguy hiểm như bệnh mạch vành và đột quỵ [1]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng báo cáo rằng có khoảng 17,9 triệu người tử vong do các bệnh tim mạch mỗi năm, khiến nhóm bệnh lý này trở thành nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên phạm vi toàn cầu [2]. Hệ thống renin-angiotensin-aldosterone đóng vai trò trung tâm trong quá trình kiểm soát huyết áp cơ thể [3]. Khi enzyme renin phân cắt angiotensinogen sẽ tạo ra angiotensin I, sau đó men chuyển angiotensin (ACE hay kininase II) thủy phân chất này thành angiotensin II – một chất gây co mạch rất mạnh [4], [3]. Bên cạnh đó, men ACE còn làm bất hoạt bradykinin, một chất có tác dụng giãn mạch tự nhiên trong lòng mạch máu [5].
Các loại thuốc hạ huyết áp nhóm ức chế men chuyển (ACE inhibitors) hoạt động bằng cách ngăn chặn enzyme ACE, từ đó giúp mạch máu thư giãn và hạ áp [5]. Tuy nhiên, các phân đoạn protein trong sữa, bao gồm casein và đạm whey (whey protein), khi được phân cắt bởi enzyme tiêu hóa hoặc men vi sinh sẽ tạo ra các chuỗi axit amin ngắn gọi là peptide hoạt tính sinh học [3], [6]. Các peptide này có khả năng cạnh tranh trực tiếp hoặc tác động vào cùng thụ thể của men chuyển ACE [1]. Ngoài cơ chế ức chế men chuyển, các peptide từ sữa còn có thể sở hữu những đặc tính sinh học khác như hoạt tính tương tự opioid, khả năng liên kết khoáng chất và đặc tính chống huyết khối [6]. Sự trùng lặp về vị trí gắn kết phân tử giữa đạm sữa và thuốc điều trị chính là nguyên nhân cơ bản dẫn đến các tương tác sinh học cần được lưu ý.
Những bằng chứng mô phỏng thụ thể phân tử
Để hiểu rõ cách thức đạm sữa tương tác với men chuyển ở cấp độ tế bào, một nghiên cứu công bố năm 2009 đã tiến hành phân tích mô phỏng gắn kết phân tử giữa các peptide hoạt tính sinh học từ đạm sữa và men chuyển ACE [1]. Nghiên cứu tập trung vào hai tripeptide quan trọng có nguồn gốc từ đạm sữa là Val-Pro-Pro (VPP) và Ile-Pro-Pro (IPP) [1]. Kết quả cho thấy các tư thế gắn kết tốt nhất của VPP và IPP nằm ngay tại vị trí xúc tác của enzyme ACE và có độ tương đồng rất cao với cách thức tương tác của các thuốc tổng hợp như Captopril, Enalaprilat và Lisinopril, bao gồm cả sự phối hợp với cofactor kẽm (Zn2+) [1]. Một peptide khác là ALPMHIR cũng có khả năng ức chế ACE nhưng hiệu quả thấp hơn và gắn ở rãnh hẹp bên ngoài vị trí xúc tác [1].
Tiếp tục làm rõ mối liên hệ cấu trúc này, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã ứng dụng mô hình kết nối phân tử để đánh giá tương tác giữa các peptide từ đạm whey (gồm IPP, LIVTQ, IIAE, LVYPFP) và men chuyển ACE ở người [2]. Các nhà khoa học ghi nhận rằng các peptide IIAE, LIVTQ và LVYPFP tạo liên kết hydro mạnh mẽ với các axit amin Gln 259, His 331 và Thr 358 tại vị trí hoạt động của ACE [2]. Đáng chú ý, đây chính là các gốc axit amin mà thuốc ức chế men chuyển Sampatrilat tạo liên kết hydro [2]. Ngoài ra, peptide IIAE và LVYPFP còn tương tác với các gốc Gln 259 và His 331 tương tự như các thuốc Captopril, Lisinopril và Enalapril [2]. Peptide IIAE còn tương tác với gốc Asp 140 giống như Lisinopril, còn peptide LIVTQ tương tác với Ala 332 tương tự cả Lisinopril và Enalapril [2]. Các dữ liệu mô phỏng phân tử này chỉ ra rằng peptide tự nhiên trong sữa có chung đích tác động với các thuốc tân dược ức chế men chuyển [2].
Các thử nghiệm lâm sàng và nghiên cứu can thiệp
Không chỉ dừng lại ở các mô hình phòng thí nghiệm, tác động của peptide đạm sữa lên huyết áp đã được kiểm chứng trên người. Một nghiên cứu công bố năm 2007 chỉ ra rằng quá trình lên men sữa bởi vi khuẩn Lactobacillus helveticus LBK-16H hoặc sự thủy phân casein nhờ protease của nấm men Aspergillus oryzae sẽ sinh ra các casokinin là Val-Pro-Pro và Ile-Pro-Pro [4]. Việc tiêu thụ hàng ngày các peptide này với lượng vừa đủ trong sữa, đồ uống rau quả hoặc dạng viên giúp giảm nhẹ huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng peptide từ sữa có tác dụng hạ áp yếu hơn rõ rệt so với thuốc tân dược hạ huyết áp, do đó chúng chỉ đóng vai trò hỗ trợ thay đổi lối sống an toàn trong phòng ngừa và điều trị [4].
Để đo lường hiệu quả cụ thể, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược công bố năm 2003 đã được tiến hành trên 39 bệnh nhân tăng huyết áp [5]. Sau giai đoạn khởi động kéo dài 2 tuần, các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên để uống 150 ml mỗi ngày sữa lên men chứa chủng vi khuẩn Lactobacillus helveticus LBK-16H hoặc sản phẩm đối chứng trong suốt 21 tuần [5]. Huyết áp được bệnh nhân tự đo tại nhà cùng một ngày mỗi tuần bằng máy đo tự động [5]. Kết quả sau 21 tuần cho thấy nhóm dùng sữa lên men có mức chênh lệch giảm huyết áp tâm thu trung bình là 6,7 ± 3,0 mm Hg (P = 0,030) và huyết áp tâm thâm trương giảm trung bình 3,6 ± 1,9 mm Hg (P = 0,059) so với nhóm đối chứng [5]. Thử nghiệm này xác nhận việc sử dụng sữa lên men giàu peptide có thể tạo ra tác dụng sinh học làm hạ chỉ số huyết áp trên cơ thể người [5].
Tương tác thuốc và nguy cơ tiềm ẩn ở người bệnh
Trong điều trị bệnh lý tim mạch, việc phối hợp hợp lý giữa các phương pháp có thể mang lại lợi ích, nhưng các tương tác không lường trước lại tiềm ẩn nhiều rủi ro [7]. Tương tác giữa các thuốc hạ áp và những hoạt chất khác có thể dẫn đến hậu quả không mong muốn hoặc thậm chí làm mất khả năng kiểm soát huyết áp ổn định [7]. Đôi khi sự phối hợp hai thuốc có cơ chế tác dụng khác nhau được chủ động chỉ định nhằm đạt mục tiêu điều trị, nhưng các tương tác tự phát từ chế độ ăn uống hay dùng chung chất tương đồng lại dễ gây nhiễu loạn đáp ứng dược lý [7].
Mức độ nguy hiểm của các tương tác thuốc đã được ghi nhận trong một nghiên cứu khảo sát năm 2014 thực hiện trên 577 người cao tuổi (độ tuổi trung bình là 72) tại Rio de Janeiro, Brazil [8]. Trong số này, có 45,2% người tham gia đang sử dụng thuốc điều trị tăng huyết áp, và 31,0% trong số những người dùng thuốc hạ áp phải đối mặt với các tương tác thuốc tiềm tàng [8]. Phần lớn các trường hợp tương tác được phân loại ở mức độ nghiêm trọng trung bình [8]. Đáng lưu ý, 75% các cặp tương tác phổ biến nhất (65 trên tổng số 87 cặp) dẫn đến hậu quả làm suy giảm hiệu quả hạ huyết áp của thuốc, gây khó khăn cho việc kiểm soát chỉ số tim mạch và làm tăng nguy cơ phải kê thêm thuốc cũng như xuất hiện biến cố bất lợi [8]. Nghiên cứu cũng chỉ ra nhóm người cao tuổi gặp tương tác thuốc có tỷ lệ dùng từ 5 loại thuốc trở lên cao gấp 4 lần và tỷ lệ nhập viện trong năm trước đó cao gấp đôi so với nhóm không gặp tương tác [8].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Nhìn nhận một cách khách quan, việc tiêu thụ sữa và các chế phẩm từ sữa nhìn chung mang lại nhiều giá trị tích cực cho sức khỏe tổng thể. Các nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra rằng thói quen uống sữa và bổ sung protein từ sữa trong khẩu phần ăn có mối liên hệ nghịch với nguy cơ mắc bệnh tăng huyết áp [6]. Một số nghiên cứu can thiệp cũng ghi nhận tác dụng hỗ trợ hạ huyết áp của các sản phẩm từ sữa và protein từ sữa ở mức độ khiêm tốn [6]. Việc giảm được chỉ số huyết áp có ý nghĩa rất lớn, bởi theo tính toán khoa học, chỉ cần giảm được 5 mm Hg huyết áp là đã tương đương với việc giảm khoảng 16% nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch như nhồi máu cơ tim, đột quỵ và suy tim [3].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Nhiều peptide từ sữa và đạm whey thể hiện hoạt tính ức chế men chuyển ACE rất mạnh trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) nhưng mối tương quan với hiệu quả hạ áp thực tế trên cơ thể sống (in vivo) đôi khi còn kém nhất quán [2]. Số lượng các nghiên cứu thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể người vẫn còn hạn chế so với các nghiên cứu trên mô hình động vật như chuột tăng huyết áp tự phát [3]. Hơn nữa, các thuốc ức chế men chuyển tổng hợp có thể gây ra nhiều tác dụng phụ như tụt huyết áp quá mức, tăng kali máu, suy giảm chức năng thận, ho khan, phù mạch, phát ban da và dị tật thai nhi [3]. Mặc dù peptide trong sữa lành tính hơn thuốc tổng hợp, việc nạp cùng lúc protein sữa với thuốc hạ áp có thể gây cạnh tranh vị trí gắn kết hoặc làm thay đổi tốc độ hấp thu, dẫn đến khó dự đoán nồng độ thuốc tự do trong máu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sữa cùng thuốc huyết áp
Một hiểu lầm rất phổ biến là nhiều người cho rằng sữa hoàn toàn vô hại nên có thể dùng sữa để uống bất kỳ loại thuốc nào, giúp dạ dày không bị xót hay kích ứng. Thực tế, sữa chứa lượng protein dồi dào cùng các khoáng chất có khả năng liên kết phân tử [6]. Khi uống chung thuốc với sữa, các phân tử protein và peptide có thể gắn kết cạnh tranh vào thụ thể của enzyme điều hòa huyết áp [1], [2]. Điều này vô tình làm thay đổi sinh khả dụng và dược động học của thuốc, khiến thuốc không phát huy được tối đa công dụng hoặc gây rối loạn đáp ứng điều trị [8], [7].
Một ngộ nhận khác là một số người tin rằng sữa lên men hoặc sữa giàu peptide có thể thay thế hoàn toàn thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn của bác sĩ. Dù các peptide casokinin từ đạm sữa được chứng minh có tác dụng làm giảm chỉ số huyết áp, hiệu quả thực tế của chúng vẫn thấp hơn rõ rệt so với thuốc đặc trị [4]. Việc người bệnh tự ý bỏ thuốc huyết áp để chuyển sang uống sữa dinh dưỡng nhằm kiểm soát bệnh là hành động hết sức nguy hiểm, có thể dẫn tới mất kiểm soát huyết áp và làm bùng phát các biến cố tim mạch cấp tính [8], [7].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp là nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tuyệt đối trong việc phối hợp thuốc và đồ uống hàng ngày. Thống kê cho thấy tỷ lệ người cao tuổi gặp tương tác bất lợi liên quan đến thuốc hạ áp lên tới 31,0%, và phần lớn tương tác dẫn đến việc suy giảm hiệu lực của thuốc [8]. Những bệnh nhân lớn tuổi thường phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị bệnh đồng mắc, khiến nguy cơ tương tác và nhập viện tăng lên gấp bội [8].
Bên cạnh đó, những người đang sử dụng các thuốc thuộc nhóm ức chế men chuyển (như Captopril, Lisinopril, Enalapril) cần cảnh giác cao độ [1], [2]. Đây là nhóm thuốc có cơ chế tác động gắn trực tiếp vào vị trí xúc tác của enzyme ACE – trùng khớp với các vị trí liên kết của peptide có trong sữa [1], [2]. Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, người có nguy cơ cao bị biến động huyết áp thất thường hoặc người từng gặp tác dụng phụ khi dùng thuốc cũng cần theo dõi chặt chẽ chỉ số tim mạch và tránh kết hợp tùy tiện thuốc với các chế phẩm dinh dưỡng đậm đặc [3], [7].
Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Để việc điều trị đạt hiệu quả cao nhất mà vẫn tận dụng được nguồn dinh dưỡng quý giá từ sữa, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc dùng thuốc khoa học:
Thứ nhất, luôn uống thuốc hạ huyết áp bằng một cốc nước lọc đun sôi để nguội đầy đủ. Tuyệt đối không dùng sữa tươi, sữa công thức, sữa hạt đậm đặc hay sữa lên men để nuốt thuốc. Nước lọc là dung môi trơ, giúp viên thuốc rã ra và hòa tan bình thường mà không gây ra bất kỳ phản ứng tương tác hóa học hay cạnh tranh sinh học nào.
Thứ hai, giãn cách thời gian sử dụng giữa thuốc và sữa. Người bệnh nên duy trì khoảng cách tối thiểu từ 1 đến 2 giờ giữa thời điểm uống thuốc hạ huyết áp và thời điểm uống sữa hoặc ăn các chế phẩm từ sữa như sữa chua, phô mai. Khoảng thời gian này giúp thuốc kịp hấp thu vào hệ tuần hoàn và ổn định nồng độ trong máu trước khi các phân đoạn đạm từ sữa đi vào đường tiêu hóa và phân cắt thành các peptide có hoạt tính sinh học [1], [6].
Thứ ba, không tự ý thay đổi liều lượng thuốc hoặc bỏ thuốc điều trị khi bổ sung thêm các sản phẩm sữa lên men hay thực phẩm chức năng chứa peptide sữa. Dù một khẩu phần 150 ml sữa lên men mỗi ngày đã được thử nghiệm cho thấy có thể hỗ trợ cải thiện chỉ số huyết áp [5], chúng chỉ nên được xem là biện pháp bổ trợ trong lối sống lành mạnh chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chính thống [4].
Cuối cùng, người bệnh cần duy trì thói quen đo và ghi chép huyết áp định kỳ tại nhà bằng máy đo tự động để theo dõi sát sao tiến triển sức khỏe [5]. Khi có bất kỳ thay đổi nào trong chế độ dinh dưỡng hàng ngày hoặc khi muốn bổ sung thêm các dòng sữa chuyên biệt cho tim mạch, người bệnh luôn cần trao đổi và tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho hệ tim mạch [7].