Người cao tuổi bị sụt cân nên bổ sung bữa phụ giàu đạm bằng cách nào?

Nhiều gia đình thường có tâm lý chủ quan khi thấy ông bà, cha mẹ bước qua tuổi lục tuần bắt đầu gầy sút, xem đó là quy luật tự nhiên của tuổi già. Tuy nhiên, sụt cân ngoài ý muốn ở người cao tuổi thực chất là dấu hiệu cảnh báo sức khỏe đáng báo động, phần lớn đi kèm với sự suy giảm nghiêm trọng khối lượng và sức mạnh cơ bắp. Để ngăn chặn đà sụt giảm nguy hiểm này, việc bổ sung các bữa phụ giàu chất đạm dễ tiêu hóa xen kẽ giữa các bữa chính là giải pháp dinh dưỡng thiết thực, giúp người già nạp đủ năng lượng và dưỡng chất mà không làm quá tải hệ tiêu hóa.

Hội chứng suy dinh dưỡng và suy giảm cơ bắp (sarcopenia) là tình trạng đặc trưng bởi sự mất dần tiến triển của khối lượng, sức mạnh và chức năng cơ bắp ở người lớn tuổi ^[1]. Khi cân nặng sụt giảm, người già không chỉ mất mỡ mà mất đi các khối cơ xương nâng đỡ cơ thể. Bổ sung bữa phụ giàu protein là cách can thiệp hiệu quả nhất để bù đắp sự thiếu hụt đạm trong khẩu phần, cung cấp nguyên liệu tái tạo tế bào cơ và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người cao tuổi.

Mối liên hệ nguy hiểm giữa sụt cân và suy thoái cơ bắp

Ở người lớn tuổi, sụt cân và suy giảm cơ bắp thường diễn ra đồng thời và thúc đẩy lẫn nhau trong một vòng xoắn bệnh lý luẩn quẩn ^[2]. Tình trạng teo cơ xương xảy ra như một hệ quả trực tiếp của suy dinh dưỡng, bởi cơ thể bắt buộc phải có đủ lượng protein và năng lượng nạp vào để ngăn chặn quá trình phân giải protein trong cơ ^[2]. Nếu người già ăn uống kém, cơ thể sẽ tự rút đạm từ các bắp cơ để phục vụ cho các chức năng sinh tồn thiết yếu.

Khi khối cơ suy giảm, người cao tuổi sẽ phải đối mặt với nhiều hậu quả lâm sàng tiêu cực, bao gồm té ngã, gãy xương, tàn tật thể chất, suy nhược, giảm chất lượng sống và tăng nguy cơ tử vong ^[1]. Đáng chú ý, cơ chế bệnh sinh của cả suy dinh dưỡng và mất cơ đều có liên quan mật thiết đến tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp do lão hóa (inflamm-aging) ^[3]. Hiện tượng viêm này làm giảm khả năng tổng hợp đạm của cơ bắp, khiến người cao tuổi sụt cân nhanh hơn rất nhiều so với người trẻ tuổi.

Một hội chứng nghiêm trọng khác cũng được giới chuyên môn cảnh báo là hội chứng suy dinh dưỡng kết hợp suy giảm cơ bắp (MSS) ^[1]. Người mắc hội chứng này đối mặt với nguy cơ tàn tật và tử vong đặc biệt cao ^[1]. Suy dinh dưỡng không chỉ là căn bệnh của người quá gầy, mà ngay cả những người có chỉ số khối cơ thể (BMI) cao vẫn có thể bị teo cơ ẩn giấu ^[2].

Vì sao bữa ăn chính không thể đáp ứng đủ nhu cầu đạm?

Hệ tiêu hóa của người lớn tuổi suy giảm chức năng đáng kể theo thời gian. Sự sụt giảm dịch vị dạ dày, men tiêu hóa, cùng với tình trạng mất răng hoặc giảm nhu động ruột khiến người già thường xuyên cảm thấy nhanh no, chướng bụng và ăn rất ít trong bữa chính. Thêm vào đó, chứng khó nuốt cũng là rào cản lớn khiến họ khó dung nạp các loại thịt thô cứng giàu đạm ^[4].

Nếu dồn toàn bộ lượng protein cần thiết vào ba bữa ăn chính, dạ dày của người cao tuổi sẽ bị quá tải, gây cảm giác đầy trướng khó chịu, dẫn đến tình trạng bỏ bữa. Ngoài ra, cơ bắp của người già có hiện tượng "kháng đồng hóa", tức là cần một nồng độ acid amin cao hơn trong máu sau mỗi lần ăn thì mới kích hoạt được tín hiệu tái tạo cơ bắp.

Chính vì vậy, chia nhỏ khẩu phần bằng các bữa phụ giàu đạm xen giữa các bữa ăn chính là chiến lược thông minh. Bữa phụ giúp cung cấp acid amin liên tục, duy trì dòng năng lượng ổn định để nuôi dưỡng cơ bắp suốt cả ngày. Các món ăn phụ mềm, lỏng, giàu dinh dưỡng cũng giúp người già dễ nuốt, hấp thu nhanh và hạn chế tối đa cảm giác nặng bụng.

Bằng chứng khoa học về gánh nặng thiếu đạm ở người cao tuổi

Nhiều công trình nghiên cứu trên thế giới đã phản ánh mức độ phổ biến đáng báo động của tình trạng suy dinh dưỡng và thiếu protein ở người cao tuổi sống tại cộng đồng cũng như tại các viện dưỡng lão.

Một nghiên cứu công bố năm 2022 trên 96 cư dân sinh sống tại các cộng đồng chăm sóc hưu trí liên tục (độ tuổi trung bình 82,4) ghi nhận có 37,5% người bị suy giảm cơ bắp ^[1]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra 21,9% người có nguy cơ suy dinh dưỡng, 13,4% bị suy dinh dưỡng và 12,5% mắc hội chứng suy dinh dưỡng - mất cơ kết hợp ^[1]. Các nhà nghiên cứu phát hiện thời gian ngồi nhiều thụ động làm tăng nguy cơ mắc hội chứng này với tỷ số chênh OR = 1,041 ^[1].

Cùng năm 2022, một khảo sát quy mô lớn thực hiện trên 694 người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên sống tại cộng đồng có nguy cơ suy dinh dưỡng cho thấy tỷ lệ mắc suy giảm cơ bắp lên tới 76%, trong đó 57% thuộc mức độ nghiêm trọng ^[5]. Những người bị teo cơ có điểm hoạt động thể chất thấp hơn, sức mạnh chân yếu hơn, sức bền nắm tay kém hơn, đồng thời chu vi bắp tay, chu vi bắp chân, khối lượng xương và lượng protein ăn vào đều thấp hơn rõ rệt so với nhóm không bị teo cơ ^[5]. Tình trạng mất cơ liên quan chặt chẽ với nguy cơ suy dinh dưỡng và chu vi bắp chân thấp ^[5].

Tại các viện dưỡng lão, bức tranh dinh dưỡng cũng không mấy khả quan. Một nghiên cứu năm 2022 trên người cao tuổi sống tại cơ sở chăm sóc dài hạn ghi nhận có tới 83% cư dân bị suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng ^[2]. Nghiên cứu nhấn mạnh chỉ số BMI giảm và điểm số đánh giá dinh dưỡng MNA-SF giảm là những yếu tố dự báo sự gia tăng nguy cơ suy giảm cơ bắp ^[2]. Đáng chú ý, nghiên cứu cũng ghi nhận 6 trường hợp bị teo cơ dù có BMI trên 25 kg/m2, thậm chí một người có BMI vượt 30 kg/m2 ^[2].

Cũng trong năm 2022, một nghiên cứu tại viện dưỡng lão trên 172 người cao tuổi đã kiểm chứng giả thuyết về mức nạp protein ^[6]. Kết quả phân tích đa biến khẳng định mức nạp protein hàng ngày dưới 1,2 g/kg thể trọng, cùng với nguy cơ suy dinh dưỡng và độ tuổi trên 80, là những yếu tố dự báo độc lập của tình trạng suy giảm cơ bắp ^[6].

Ngay cả với người già sống tại nhà, tình trạng thiếu hụt vẫn phổ biến. Nghiên cứu Power Meals (2022) trên 78 người cao tuổi (trung bình 78 tuổi) sống tại gia đình cho thấy 32,1% có nguy cơ suy dinh dưỡng và 2,6% đã suy dinh dưỡng ^[7]. Lượng protein ăn vào trung bình của họ chỉ đạt 0,9 g/kg thể trọng điều chỉnh mỗi ngày, thấp hơn nhiều so với khuyến cáo cần thiết ^[7]. Tình trạng dinh dưỡng kém trong nghiên cứu này tương quan chặt chẽ với các triệu chứng trầm cảm và nguy cơ mất cơ ^[7].

Tại Thượng Hải, nghiên cứu năm 2023 trên 583 người cao tuổi (trung bình 85,0 tuổi) tại viện dưỡng lão cho thấy 10,5% bị suy dinh dưỡng và 37,4% có nguy cơ suy dinh dưỡng ^[4]. Đáng lưu ý, chứng khó nuốt làm tăng nguy cơ suy dinh dưỡng lên gấp 3,8 lần và tình trạng nghi ngờ mất cơ làm tăng nguy cơ lên 3,6 lần ^[4]. Ngược lại, tập thể dục ít nhất 3 lần mỗi tuần giúp giảm đáng kể nguy cơ suy dinh dưỡng ^[4].

Can thiệp dinh dưỡng giúp phục hồi và bảo tồn khối cơ ra sao?

Các can thiệp dinh dưỡng kịp thời có khả năng phòng ngừa và thậm chí đảo ngược tình trạng suy giảm cơ bắp ở người cao tuổi ^[3]. Khi cơ thể được cung cấp đầy đủ dưỡng chất, quá trình đồng hóa protein sẽ được tái kích hoạt, làm chậm lại quá trình mất cơ tự nhiên do tuổi tác.

Các can thiệp dinh dưỡng cho người cao tuổi bị suy nhược và suy giảm cơ bắp đòi hỏi phải tầm soát sụt cân ngoài ý muốn, cung cấp đủ năng lượng, đủ protein và điều chỉnh tình trạng thiếu hụt vitamin D ^[8]. Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2017 về suy giảm cơ bắp cũng khuyến nghị liệu pháp dinh dưỡng, đặc biệt là việc bổ sung các acid amin thiết yếu nhằm kích thích cơ bắp phát triển ^[8].

Bên cạnh chế độ ăn giàu đạm, các nghiên cứu khoa học đều khẳng định việc kết hợp dinh dưỡng với hoạt động thể chất mang lại hiệu quả tối ưu nhất trong điều trị teo cơ ^[3]. Những người duy trì tập luyện đều đặn từ 3 lần một tuần trở lên có khả năng bảo tồn cơ bắp và giảm thiểu nguy cơ suy dinh dưỡng tốt hơn nhiều so với những người có lối sống ít vận động [1, 7].

Những hiểu lầm phổ biến khi bồi bổ cho người lớn tuổi

Một hiểu lầm rất tai hại là quan niệm người già chỉ cần ăn thanh đạm, kiêng khem thịt cá để tránh bệnh tật, hoặc chỉ cần húp nước hầm xương là đủ chất. Nước hầm chứa chủ yếu là chất béo và khoáng chất hòa tan, hàm lượng protein thật sự gần như không đáng kể. Ăn quá thanh đạm mà cắt giảm đạm sẽ trực tiếp làm suy giảm khối cơ, đẩy nhanh tình trạng yếu sức và suy nhược ^[8].

Nhiều người cũng lo ngại rằng việc ăn nhiều protein sẽ gây tổn hại chức năng thận của người già. Tuy nhiên, trừ khi người bệnh đã được bác sĩ chẩn đoán suy thận mạn giai đoạn nặng cần kiểm soát đạm, nhu cầu protein ở người cao tuổi bình thường và người có nguy cơ mất cơ thực tế cao hơn người trẻ, cần đạt tối thiểu từ 1,2 g/kg thể trọng mỗi ngày để duy trì cơ xương ^[6].

Một ngộ nhận khác là chỉ người gầy ốm mới bị suy dinh dưỡng và teo cơ. Trên thực tế, hội chứng béo phì thiểu cơ (sarcopenic obesity) hoàn toàn có thể xảy ra khi một người có cân nặng hoặc chỉ số BMI cao nhưng bên trong các khối cơ đã bị teo biến và thay thế bởi các mô mỡ ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ béo phì thiểu cơ dao động từ 4% đến 12% ở người cao tuổi sống tại cộng đồng ở Mỹ và Ý, và lên tới 8% ở phụ nữ cùng 22% ở nam giới cao tuổi nằm viện tại châu Âu ^[2]. Tình trạng này thậm chí còn gây ra mức độ tàn tật thể chất và tỷ lệ tử vong cao hơn so với teo cơ đơn thuần ^[2].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi tăng cường chất đạm?

Mặc dù bổ sung protein là chìa khóa để chặn đà sụt cân, việc tăng cường đạm cần được cá thể hóa dựa trên tình trạng sức khỏe cụ thể của từng người già ^[8].

Những người mắc bệnh thận mạn tính cần phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa thận và chuyên gia dinh dưỡng để xác định lượng đạm nạp vào một cách chính xác. Việc tự ý bổ sung quá mức protein khi chức năng lọc của cầu thận đã suy giảm nặng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho thận.

Người mắc chứng khó nuốt (dysphagia) hoặc sa sút trí tuệ (dementia) là những đối tượng có tỷ lệ suy dinh dưỡng rất cao, lần lượt tăng gấp 3,8 và 4,5 lần ^[4]. Đối với nhóm này, các bữa phụ giàu đạm không được ở dạng miếng to, dai hay khô cứng vì rất dễ gây nghẹn hoặc sặc vào đường thở. Thức ăn bổ sung cần được chế biến dưới dạng lỏng, mịn, sánh sệt phù hợp với khả năng nhai nuốt.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu cho thấy có tới 44,6% người già mắc từ 3 bệnh mạn tính trở lên và 48,2% phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc ^[4]. Những người có nhiều bệnh nền kết hợp cần được thăm khám y khoa toàn diện trước khi áp dụng chế độ bồi bổ đậm đặc dinh dưỡng.

Hướng dẫn xây dựng bữa phụ giàu đạm, dễ tiêu hóa mỗi ngày

Để bữa phụ phát huy tối đa công dụng phục hồi cơ bắp mà không gây quá tải tiêu hóa, người chăm sóc cần lưu ý lựa chọn nguồn đạm và sắp xếp thời gian hợp lý.

• Nguồn đạm dễ tiêu hóa: Ưu tiên các loại thực phẩm mềm, giàu acid amin thiết yếu như sữa chua mềm, sữa tươi, sữa công thức giàu đạm cho người già, phô mai tươi, trứng hấp mềm hoặc đậu phụ luộc. Các loại đậu đỗ nấu chín nhừ nghiền mịn hoặc súp thịt gà xay nhuyễn nấu cùng nấm cũng là nguồn đạm rất lành mạnh, dễ hấp thu.
• Thời điểm bổ sung: Bữa phụ nên được bố trí vào giữa buổi sáng (khoảng 9h - 9h30) và giữa buổi chiều (khoảng 15h - 15h30), hoặc cách bữa ăn chính từ 1,5 đến 2 tiếng. Tránh cho người già ăn bữa phụ quá gần bữa chính khiến họ mất cảm giác ngon miệng khi vào bữa cơm.
• Cách chế biến và chia nhỏ lượng dùng: Mỗi bữa phụ chỉ cần cung cấp một lượng vừa phải, không ép ăn quá nhiều một lúc. Thức ăn nên được chế biến ở dạng ấm, mềm, ẩm mượt hoặc xay sinh tố để người già dễ nuốt và tiêu hóa nhanh chóng.
• Kết hợp vận động: Dinh dưỡng cần đi đôi với rèn luyện thể chất. Khuyến khích người cao tuổi duy trì các bài tập vận động vừa sức ít nhất 3 lần mỗi tuần như đi bộ nhẹ nhàng, tập dưỡng sinh hoặc các bài tập tăng sức mạnh chân tay để kích thích cơ bắp hấp thụ đạm hiệu quả hơn ^[4].

Sụt cân và teo cơ ở tuổi già hoàn toàn không phải là điều bất khả kháng mà có thể phòng ngừa và can thiệp hiệu quả nếu phát hiện sớm ^[3]. Xây dựng những bữa phụ giàu đạm, dễ tiêu hóa xen kẽ trong ngày, kết hợp cùng chế độ vận động thể chất phù hợp và tầm soát dinh dưỡng định kỳ sẽ giúp người cao tuổi bảo tồn khối cơ xương vững chắc, duy trì khả năng tự lập và tận hưởng cuộc sống an vui bên gia đình.