Nhiều người Việt có thói quen hái hoặc mua lá thành ngạnh phơi khô hãm trà uống thay nước lọc cả ngày vì tin rằng thức uống này giúp thanh nhiệt, chống lão hóa, ngừa ung thư và bảo vệ tim mạch. Liệu việc dùng đều đặn này có thực sự thần kỳ như truyền miệng?
Thực tế, cây thành ngạnh chứa hàm lượng polyphenol dồi dào với hoạt tính chống oxy hóa cao trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng đến nay vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định việc uống trà lá này hằng ngày mang lại lợi ích y khoa rõ rệt.
Polyphenol trong lá thành ngạnh hoạt động thế nào?
Cây thành ngạnh (tên khoa học Cratoxylum formosum) là loài thực vật quen thuộc ở vùng Đông Nam Á, thường được thu hái lá làm thực phẩm và làm trà dược liệu [2, 3]. Các bộ phận của cây chứa lượng lớn các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học cao [1].
Khi phân tích thành phần lá, rễ và thân, các nhà khoa học đã phân lập được 25 hợp chất tự nhiên gồm 18 xanthone, 5 flavonoid, 1 benzophenone và 1 hợp chất phenolic [1]. Trong đó, nhóm flavonoid đóng vai trò chủ lực tạo nên năng lực chống oxy hóa mạnh mẽ, còn các xanthone thể hiện khả năng ức chế enzym alpha-glucosidase lên tới 72,2% [1]. Một chiết xuất tối ưu từ lá cây này ghi nhận hàm lượng phenolic tổng đạt 163,9 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam dịch chiết [1].
Ngoài ra, hợp chất 5-O-caffeoylquinic acid cũng được xác định là thành phần chính trong dịch chiết lá với hàm lượng khoảng 41,66 mg/g [2]. Những hợp chất polyphenol này hoạt động như các chất dọn dẹp gốc tự do trong môi trường thí nghiệm [2]. Gốc tự do là các phân tử không ổn định sinh ra từ quá trình trao đổi chất, nếu tích tụ quá mức sẽ gây tổn thương màng tế bào và cấu trúc DNA.
Khoa học ghi nhận gì từ các nghiên cứu thực nghiệm?
Các bằng chứng khoa học hiện nay về cây thành ngạnh đều được thực hiện trên mô hình tế bào nhân tạo hoặc trên động vật gặm nhấm, chưa có dữ liệu can thiệp lâm sàng trên người.
Nghiên cứu công bố năm 2007 thử nghiệm dịch chiết nước của cây trên chuột cống đực chủng Sprague-Dawley [3]. Chuột được cho uống dịch chiết liều 1 g/kg thể trọng mỗi ngày trong 6 ngày, sau đó được gây tan máu và rối loạn huyết động bằng phenylhydrazine [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp cải thiện huyết động, phục hồi khả năng đáp ứng mạch máu đối với bradykinin, acetylcholine, phenylephrine, đồng thời ngăn ngừa mất glutathione và giảm tích tụ malondialdehyde huyết tương [3].
Một nghiên cứu khác năm 2010 đánh giá chiết xuất cồn của lá thành ngạnh trên chuột cống Wistar bị loét dạ dày do hỗn hợp axit và cồn [4]. Chuột uống dịch chiết ở liều 250 và 500 mg/kg thể trọng sau khi gây tổn thương đã giảm đáng kể diện tích và điểm số loét [4]. Đáng chú ý, việc uống phòng ngừa trước với liều 500 mg/kg giúp bảo vệ hoàn toàn tổn thương niêm mạc dạ dày nhờ giảm lượng malondialdehyde [4].
Ở mức độ bảo vệ tế bào, nghiên cứu năm 2014 sử dụng chiết xuất phenolic từ lá thành ngạnh trên dòng tế bào người HEK293 bị tấn công bởi hydro peroxide (H2O2) [2]. Kết quả ghi nhận dịch chiết có khả năng dọn dẹp gốc tự do DPPH, ABTS và bảo vệ tế bào người khỏi cái chết do stress oxy hóa gây ra [2].
Năm 2024, một phân tích phát hiện lá thành ngạnh chứa lượng resveratrol tự nhiên, các dịch chiết gây ngừng chu kỳ tế bào và kích hoạt tế bào ung thư tự chết trên dòng tế bào CHL-1, HCT-116, HepG2, nhưng ít độc tính hơn đối với tế bào bạch cầu đơn nhân máu ngoại vi (PBMC) bình thường của người [5]. Trước đó, nghiên cứu năm 2016 trên dòng tế bào ung thư đường mật người KKU-M156 cũng ghi nhận dịch chiết lá ức chế sự di căn và kích hoạt tế bào ung thư chết thông qua ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kappaB và STAT3 [6].
Khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng nói trên rất tiềm năng, người tiêu dùng cần nhìn nhận thận trọng về giá trị thực tế của chúng.
Đầu tiên, toàn bộ kết quả giảm viêm loét, hạ đường huyết hay bảo vệ mạch máu chỉ mới được thực hiện trên động vật gặm nhấm hoặc đĩa nuôi cấy tế bào ung thư cô lập [1, 2, 7, 8]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, enzym gan và vi sinh đường ruột phức tạp hơn rất nhiều. Một chất hoạt động tốt trong ống nghiệm có thể bị phân hủy hoàn toàn khi qua đường tiêu hóa của con người.
Thứ hai, các nghiên cứu khoa học sử dụng dung môi chuyên biệt như cồn, ethyl acetate hoặc chiết xuất siêu âm ở nhiệt độ 60-65 độ C để thu được hàm lượng polyphenol tinh khiết ở nồng độ cao [3, 5]. Việc hãm vài nhánh lá khô với nước sôi tại nhà tạo ra nồng độ hoạt chất hoàn toàn khác, khó đạt được mức liều tương đương như trong phòng thí nghiệm.
Đặc biệt, hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên nào trên người tình nguyện để xác định liều lượng an toàn lâu dài, khả năng hấp thu và độc tính tích lũy khi sử dụng hằng ngày.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng lá thành ngạnh
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế nước uống suốt năm. Đây là quan niệm sai lầm, bởi bất kỳ dược liệu nào có hoạt tính sinh học cũng đều tác động lên quá trình chuyển hóa của gan và thận nếu dùng quá liều hoặc dùng kéo dài.
Hiểu lầm thứ hai là việc coi trà lá thành ngạnh như một vị thuốc "chữa bách bệnh", từ ổn định huyết áp, bảo vệ dạ dày đến phòng ngừa và điều trị ung thư. Các nghiên cứu năm 2016 và 2024 về khả năng kháng ung thư chỉ thử nghiệm trực tiếp trên dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [7, 8]. Hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào cho thấy việc uống nước lá này có thể tiêu diệt khối u hay thay thế được các phác đồ y khoa hiện đại.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người mắc các bệnh mạn tính về tim mạch, huyết áp hoặc tiểu đường đang dùng thuốc điều trị theo đơn cần hết sức lưu ý. Dịch chiết thành ngạnh cho thấy tác động lên sự co giãn mạch và ức chế enzym phân giải đường alpha-glucosidase trong thí nghiệm [1, 3], do đó có thể gây tương tác không lường trước với thuốc hạ áp hoặc thuốc hạ đường huyết.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tùy tiện dùng trà lá thành ngạnh. Cho đến nay, chưa có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu nào đánh giá độ an toàn của loài thực vật này trên các nhóm đối tượng nhạy cảm nói trên.
Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc người có tiền sử rối loạn chức năng gan thận mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng để tránh nguy cơ xuất huyết hoặc làm tăng gánh nặng lọc thải.
Cách dùng an toàn trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị mộc mạc của lá thành ngạnh và muốn sử dụng như một thức uống thưởng thức, hãy áp dụng các nguyên tắc điều độ sau:
Chỉ nên sử dụng lá cây thành ngạnh với lượng vừa phải, không nên hãm quá đặc và không uống liên tục nhiều tuần liền. Hãy lắng nghe phản ứng của cơ thể, ngưng sử dụng ngay nếu xuất hiện triệu chứng khó chịu dạ dày, hoa mắt hoặc dị ứng.
Nên xen kẽ việc uống trà thảo mộc với việc bổ sung đầy đủ nước lọc tự nhiên mỗi ngày. Tuyệt đối không tự ý ngưng hay thay thế các loại thuốc điều trị bệnh lý nền bằng loại nước lá này. Nếu có bất kỳ vấn đề sức khỏe nào, người dùng cần tham khảo tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Cây thành ngạnh là nguồn nguyên liệu tiềm năng với hàm lượng polyphenol và hoạt tính chống oxy hóa phong phú được ghi nhận trong phòng thí nghiệm. Tuy nhiên, việc coi loại lá này là thần dược uống hằng ngày để trị bệnh là thiếu cơ sở khoa học. Một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ hướng dẫn y khoa chính thống vẫn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe vững chắc nhất.
