Cơn sốt trà thảo mộc giảm cân và sự thật đằng sau chiếc cân sụt nhanh

Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc chứa đại hoàng với mong muốn thanh lọc cơ thể, thải độc ruột và giảm mỡ thừa nhanh chóng. Cảm giác nhẹ bụng cùng con số trên bàn cân sụt giảm chỉ sau một đêm khiến không ít người tin rằng đây là giải pháp giảm béo thần kỳ.

Thực tế y học cho thấy hiện tượng giảm cân nhanh này hoàn toàn không phải do tiêu hao mỡ thừa [1]. Bản chất của việc giảm cân sau khi dùng đại hoàng là hệ quả của hiện tượng mất nước và khoáng chất qua đường tiêu hóa do tác dụng nhuận tràng, tẩy xổ cấp tính [1].

Việc lạm dụng các chất kích thích nhuận tràng để kiểm soát cân nặng đang là vấn đề đáng lo ngại tại các nước phương Tây [1]. Để hiểu rõ vì sao đại hoàng tạo ra sự sụt giảm cân nặng ảo và tiềm ẩn những rủi ro gì, người dùng cần nắm vững cơ chế tác động của dược liệu này trên hệ tiêu hóa và chuyển hóa.

Cơ chế tác động: Vì sao đại hoàng gây tháo phân nhiều nước?

Tác dụng tẩy xổ của đại hoàng bắt nguồn từ nhóm hoạt chất anthraquinone và các dẫn xuất glycoside của chúng [1]. Trong rễ của hai loài đại hoàng thường dùng làm thuốc nhuận tràng là Rheum officinale và Rheum palmatum, hàm lượng anthraquinone chiếm tới khoảng 5% khối lượng khô [1]. Ngoài ra, cây còn chứa các hợp chất anthrone và dianthrone như rheinoside A-D, palmidin A-C, rheidin A-C và sennoside A-F [1].

Đại hoàng chứa cả anthraquinone dạng tự do (như aloe-emodin, emodin, rhein, chrysophanol, physcion) và dạng liên kết chứa liên kết beta-glycoside [1]. Liên kết beta-glycoside này giúp hoạt chất không bị thủy phân bởi enzyme alpha-glucosidase tại đường tiêu hóa trên [1]. Nhờ đó, chúng vượt qua dạ dày và ruột non nguyên vẹn để xuống đại tràng [1].

Tại đại tràng, vi khuẩn đường ruột tiết enzyme beta-glucosidase thủy phân các liên kết này, giải phóng các anthraquinone tự do hoạt động [1]. Theo các tài liệu y học, sự hiện diện của anthraquinone glycoside mang nhóm 1,8-dihydroxy (không chứa nhóm hydroxyl ở vị trí 2, 3, 6 và 7) kích thích niêm mạc đại tràng, ức chế tái hấp thu nước và làm phát sinh hiện tượng tiêu chảy toàn nước ("watery diarrhea") [1]. Khối lượng cơ thể sụt xuống đột ngột thực chất là lượng dịch và chất điện giải bị tống tháo ồ ạt qua phân [1].

Nghiên cứu trên động vật: Nhuận tràng, tăng lượng nước trong phân

Tác dụng nhuận tràng và làm tăng thể tích phân của đại hoàng đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm dược lý trên động vật bị táo bón.

Một nghiên cứu năm 2022 tiến hành đánh giá tác động của đại hoàng trên chuột cống trắng bị gây táo bón bằng thuốc loperamide [2]. Kết quả phân tích ghi nhận đại hoàng rút ngắn đáng kể thời gian lưu chuyển thức ăn trong ống tiêu hóa, làm tăng hàm lượng nước trong phân và gia tăng tần suất đại tiện [2]. Thảo dược này cũng cải thiện tình trạng rối loạn hormone tiêu hóa và bảo vệ lớp chất nhầy niêm mạc đại tràng [2].

Phân tích trình tự gen 16S rRNA trong nghiên cứu trên cho thấy đại hoàng điều chỉnh hệ vi sinh vật đường ruột ở chuột táo bón: gia tăng các chủng vi khuẩn có lợi như Ligilactobacillus, Limosilactobacillus, Prevotellaceae UCG-001, đồng thời làm giảm vi khuẩn gây bệnh như Escherichia-Shigella [2]. Phân tích chuyển hóa phân bằng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UHPLC-Q-TOF-MS) chỉ ra rằng đại hoàng làm tăng các chất chuyển hóa như axit chenodeoxycholic, axit cholic, prostaglandin F2alpha và axit alpha-linolenic, trong khi làm giảm axit lithocholic, calcidiol và axit 10-hydroxystearic [2].

Cùng năm 2022, một nghiên cứu khác khảo sát trên chuột nhắt bị táo bón thực nghiệm do thuốc diphenoxylate [3]. Khi chuột uống chiết xuất đại hoàng, số lượng phân gom từ lồng chuyển hóa tăng lên rõ rệt so với nhóm bệnh lý (n = 9, p < 0.001) [3]. Lượng nước trong viên phân ở nhóm dùng đại hoàng tăng lên đáng kể (n = 9, p < 0.01) so với nhóm chuột đối chứng không dùng [3]. Hình thái phân của chuột chuyển từ khô cứng sang nhão, ướt hoặc không thành khuôn [3]. Đồng thời, lượng phân ứ đọng trong đại tràng giảm mạnh [3]. Về cân nặng, chuột bị táo bón do diphenoxylate có xu hướng giảm nhẹ cân nặng, nhưng khi được điều trị bằng chiết xuất đại hoàng thì ghi nhận sự cải thiện chỉ số này [3]. Lượng thức ăn ăn vào của chuột giảm khi dùng riêng rẽ chiết xuất đại hoàng hoặc diphenoxylate, nhưng trở về mức gần bình thường khi phối hợp điều trị táo bón bằng đại hoàng, trong khi lượng nước uống và thể tích nước tiểu không chênh lệch đáng kể giữa các nhóm [3].

Các dữ liệu này khẳng định công dụng chính của đại hoàng trong y học là giải quyết tình trạng ứ trệ phân và kích thích bài tiết nước vào lòng ruột, hoàn toàn không phải tiêu đốt mô mỡ toàn thân [2], [3].

Giảm tích mỡ: Dữ liệu mới dừng ở mức tế bào ống nghiệm

Một trong những lý do khiến đại hoàng bị đồn thổi có khả năng giảm cân đến từ các thử nghiệm hóa sinh về chuyển hóa lipid tế bào.

Nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát tác động của chrysophanol – một hợp chất anthraquinone chiết xuất từ đại hoàng – trên dòng tế bào ung thư biểu mô gan người Huh-7 [4]. Các nhà nghiên cứu dùng xét nghiệm gen báo viên (reporter gene assay) để đo hoạt tính phiên mã của protein gắn yếu tố điều hòa sterol (SREBP), đo hàm lượng triglycerid và cholesterol nội bào bằng kit thương mại, định lượng biểu hiện gen đích bằng Real-Time PCR và đo độ sống của tế bào bằng bộ kit CCK-8 [4].

Kết quả cho thấy khi xử lý tế bào Huh-7 bằng chrysophanol ở nồng độ 40 µmol/L trong 16 giờ, hoạt tính của vùng khởi động SRE ở người bị ức chế phụ thuộc theo liều lượng [4]. Lượng cholesterol và triglycerid nội bào giảm đi rõ rệt [4]. Đồng thời, mức biểu hiện mRNA của các gen đích chịu sự điều hòa của SREBP cũng giảm xuống đáng kể, mà không làm thay đổi tỷ lệ sống của tế bào so với nhóm chứng [4]. Nhóm tác giả nhận định chrysophanol có tiềm năng cải thiện chuyển hóa lipid thông qua ức chế gen đích của SREBP để giảm tích tụ mỡ trong tế bào [4].

Dù vậy, đây chỉ là thử nghiệm invitro trên tế bào gan cô lập trong ống nghiệm [4]. Kết quả nuôi cấy tế bào không thể đồng nhất với cơ thể người sống, nơi hoạt chất phải trải qua quá trình hấp thu, chuyển hóa tại gan và đào thải phức tạp. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào khẳng định uống trà đại hoàng giúp đốt cháy mỡ thừa ở người thừa cân [1], [4].

Nguy cơ tiềm ẩn: Tác dụng hai chiều và hệ lụy khi lạm dụng

Sử dụng đại hoàng sai cách hoặc lạm dụng dài ngày có thể gây ra hiện tượng nhờn thuốc và phản tác dụng nhuận tràng.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã phân tích đặc tính điều hòa hai chiều (vừa nhuận tràng, vừa gây săn se se ruột) của đại hoàng bằng phương pháp chuyển hóa học huyết thanh (UPLC-Q-Extractive-Orbitrap-MS) trên chuột [5]. Nghiên cứu so sánh giữa phiến đại hoàng sống (RR) và phiến đại hoàng chưng rượu (SR) thông qua chỉ số tống tháo (Evacuation Index - EI), nồng độ hormone đường ruột và mô bệnh học đại tràng [5].

Kết quả cho thấy phiến đại hoàng sống (RR) thể hiện tác dụng nhuận tràng mạnh ở giai đoạn đầu, nhưng khi dùng liên tục kéo dài lại chuyển sang tác dụng gây săn se, làm giảm chỉ số tống tháo và có xu hướng gây táo bón ngược trở lại [5]. Ngược lại, dạng đại hoàng chế bằng cách chưng với rượu (SR) duy trì tác dụng nhuận tràng êm dịu ổn định hơn và không ghi nhận các phản ứng bất lợi [5].

Ngoài ra, loài Rheum emodi được dùng theo kinh nghiệm truyền thống ở châu Á cũng có tính chất hai mặt: liều lớn có tác dụng tẩy xổ, nhưng liều nhỏ lại được dùng để chữa kiết lỵ và tiêu chảy [1]. Việc tự ý uống trà đại hoàng không chuẩn hóa liều lượng có thể khiến hệ vi sinh và nhu động ruột bị rối loạn nghiêm trọng [1], [5].

Nguy hiểm hơn, việc mất nước và mất chất điện giải (đặc biệt là kali) qua các đợt tiêu chảy cấp tính do anthraquinone có thể gây mệt mỏi, suy kiệt, rối loạn nhịp tim và tụt huyết áp [1]. Người dùng lầm tưởng mình đang "thải độc", nhưng thực chất cơ thể đang bị rút kiệt nước [1].

Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng đại hoàng?

Đại hoàng là vị thuốc có dược tính mạnh, không phải một loại trà thảo mộc thông thường để uống thay nước giải khát hàng ngày [1]. Những nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Người có ý định giảm cân cấp tốc: Tuyệt đối không dùng đại hoàng để ép cân. Việc giảm vài kilôgam do mất nước qua phân tiêu chảy gây hại trực tiếp cho thận và tim mạch [1].
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn xác nhận việc sử dụng đại hoàng cho phụ nữ mang thai hoặc cho con bú trong các trích đoạn y khoa; các hoạt chất anthraquinone kích thích co bóp cơ trơn tiêu hóa có thể gây nguy cơ co thắt tử cung hoặc đào thải qua sữa mẹ.
  • Người mắc bệnh viêm ruột mạn tính: Người bị viêm loét đại tràng, bệnh Crohn, tắc ruột hoặc đau bụng không rõ nguyên nhân không được dùng do anthraquinone kích thích mạnh lên niêm mạc đại tràng đang tổn thương [1].
  • Người đang điều trị bệnh lý tim mạch, dùng thuốc lợi tiểu: Tình trạng tiêu chảy mất nước và rối loạn điện giải do đại hoàng có thể tương tác bất lợi với các thuốc điều trị tim mạch hoặc làm trầm trọng thêm tình trạng hạ kali máu [1].
  • Người bị táo bón mạn tính: Không nên tự ý dùng đại hoàng sống kéo dài vì nguy cơ gặp hiệu ứng săn se, khiến táo bón nặng thêm ở giai đoạn sau [5].

Áp dụng thực tế: Dùng đúng cách, tránh biến chứng

Đại hoàng vốn là dược liệu được sử dụng hàng trăm năm trong y học cổ truyền để điều trị táo bón có chỉ định [2]. Để sử dụng an toàn, cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Dùng đúng mục đích: Chỉ sử dụng đại hoàng như một biện pháp hỗ trợ ngắn hạn để giải quyết tình trạng táo bón khi có hướng dẫn của thầy thuốc hoặc chuyên gia y tế, không dùng để giảm cân hay "detox thải độc" [1], [2].
  • Lựa chọn dạng bào chế: Dạng đại hoàng sống có tính tẩy xổ rất mạnh nhưng dễ gây táo bón thứ phát nếu dùng dài ngày; dạng đại hoàng chưng rượu có tác động nhuận tràng êm dịu hơn trên thực nghiệm động vật [5]. Cần tham khảo ý kiến chuyên gia y học cổ truyền để chọn đúng loại chế phẩm phù hợp với thể trạng [5].
  • Không dùng liều cao, kéo dài: Không tự ý tăng liều để mong tăng hiệu quả đại tiện. Việc dùng quá liều dễ gây tiêu chảy toàn nước cấp tính, dẫn tới kiệt sức [1].
  • Lối sống khoa học thay cho trà giảm cân: Để giảm mỡ bền vững, biện pháp khoa học duy nhất là thiết lập thâm hụt calo thông qua chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng, giàu chất xơ tự nhiên, uống đủ nước và tăng cường hoạt động thể lực đều đặn mỗi ngày.

Đại hoàng là một dược thảo hữu ích trong điều trị táo bón nhờ hàm lượng anthraquinone dồi dào kích thích nhu động đại tràng [1], [2]. Tuy nhiên, việc gán ghép cho dược liệu này công dụng "đốt mỡ thừa, thanh lọc cơ thể" là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Cân nặng giảm nhanh khi uống trà đại hoàng thực chất chỉ là hiện tượng mất nước do tiêu chảy cấp tính [1]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các quảng cáo trà giảm cân, bảo vệ sức khỏe hệ tiêu hóa và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào có tính tẩy xổ [1].