Thói quen uống thảo mộc và nỗi lo tụt áp
Nhiều người có thói quen hãm các loại lá cây dân dã uống hằng ngày để thanh nhiệt, ổn định đường huyết hoặc hỗ trợ hạ huyết áp. Lá gioi (thuộc chi Syzygium) là một trong những loại thảo mộc quen thuộc, thường được phơi khô nấu nước uống [1], [2].
Tuy nhiên, người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây nếu tự ý uống thêm trà lá thảo dược đậm đặc có thể đối mặt với rủi ro sức khỏe. Nguy cơ lớn nhất là tương tác cộng hưởng khiến huyết áp tụt xuống mức quá thấp, dẫn tới hoa mắt, chóng mặt hoặc ngất xỉu [1], [3].
Việc phối hợp tùy tiện giữa thảo dược hạ áp và thuốc kê đơn không làm tăng hiệu quả điều trị một cách an toàn mà tiềm ẩn nhiều mối nguy [4], [3]. Để bảo vệ sức khỏe tim mạch, người bệnh cần hiểu rõ cơ chế tương tác và các bằng chứng khoa học hiện có.
Uống chung trà lá gioi và thuốc: Nên hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là không nên uống cùng lúc hoặc tự ý kết hợp khi chưa có hướng dẫn y khoa. Trà từ các loài thuộc chi gioi (Syzygium) đã được ghi nhận có hoạt tính gây hạ huyết áp tự nhiên trên mô hình thực nghiệm [5], [1].
Khi sử dụng đồng thời với thuốc điều trị tăng huyết áp, tác dụng hạ áp kép này có thể khiến chỉ số huyết áp giảm sâu ngoài tầm kiểm soát [1], [4]. Các biến chứng do huyết áp tụt đột ngột có thể nguy hiểm không kém gì cơn tăng huyết áp cấp tính.
Ngoài ra, việc dùng chung thảo dược còn có nguy cơ cản trở hoặc làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc tại gan [3]. Vì vậy, người bệnh huyết áp cần đặc biệt cảnh giác trước thói quen uống trà thay nước lọc mỗi ngày.
Cơ chế sinh học: Vì sao lá chi gioi gây hạ áp?
Các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy dịch chiết từ các loài chi gioi (Syzygium) chứa các hoạt chất có khả năng can thiệp trực tiếp lên trương lực thành mạch và cơ tim [5], [1]. Cơ chế này tương tự như một số nhóm thuốc điều trị tim mạch hiện đại.
Cụ thể, nghiên cứu trên mạch mạc treo chuột cho thấy dịch chiết lá Syzygium ức chế dòng canxi ngoại bào đi vào tế bào cơ trơn [1]. Khi ion canxi bị chặn lại, thành mạch không thể co thắt mạnh, từ đó làm giảm sức cản ngoại vi và hạ huyết áp [1].
Đồng thời, hoạt chất trong cây còn gây ảnh hưởng đến hệ thần kinh tự chủ và nhịp tim [5], [1]. Tác động này làm giảm phản ứng co mạch do noradrenaline kích thích, khiến lòng mạch giãn rộng và huyết áp giảm xuống đáng kể [1].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu thực nghiệm
Cho đến nay, các dữ liệu về tác dụng hạ áp của lá chi gioi chủ yếu được ghi nhận trên động vật thí nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô trên người.
Một nghiên cứu năm 2014 đánh giá tác dụng của dịch chiết cồn-nước từ lá Syzygium cumini trên chuột cống trắng bình thường (Wistar) và chuột cống tăng huyết áp tự phát (SHR) [1]. Khi tiêm tĩnh mạch dịch chiết với liều 0,01–4,0 mg/kg trên chuột Wistar gây mê, huyết áp giảm theo liều và bị ức chế một phần bởi atropine sulfate [1].
Ở nhóm chuột tăng huyết áp SHR uống dịch chiết liều 0,5 g/kg mỗi ngày liên tục trong 8 tuần, huyết áp giảm dần theo thời gian, mức giảm tối đa ghi nhận lên tới 62% [1]. Trên vòng động mạch mạc treo cô lập bị mất nội mô, dịch chiết làm giảm 40% lực co thắt cực đại do noradrenaline gây ra [1]. Đồng thời, các nồng độ dịch chiết 0,1; 0,25 và 0,5 mg/mL làm giảm đáp ứng co mạch với canxi và noradrenaline phụ thuộc theo nồng độ [1].
Trước đó, một nghiên cứu năm 1997 trên loài cùng chi là Syzygium guineense đã thử nghiệm chiết xuất methanol từ vỏ thân trên thỏ và chuột cống [5]. Dịch chiết ức chế co bóp tự nhiên của hồi tràng thỏ cô lập ở nồng độ 0,5–2,0 mg/ml [5].
Khi tiêm vào chuột cống gây mê, liều 5 microgram làm giảm huyết áp tâm thu 16%, huyết áp tâm trương 22% và huyết áp trung bình 17% [5]. Liều tối đa 40 microgram làm huyết áp tâm thu giảm 23%, huyết áp tâm trương giảm 36% và huyết áp trung bình giảm 28% [5]. Nghiên cứu chỉ ra huyết áp tâm trương giảm nhiều hơn huyết áp tâm thu và dịch chiết có tác động trên tim cô lập tương tự isoprenaline nhưng yếu hơn [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác trên chi thực vật này ghi nhận hoạt tính sinh học đa dạng nhưng không trực tiếp đánh giá trên người bệnh huyết áp. Nghiên cứu năm 2013 ghi nhận dịch chiết lá Syzygium jambos (100 và 200 mg/kg) có tác dụng bảo vệ gan chuột bị ngộ độc paracetamol, phục hồi men gan SGOT, SGPT, ALKP tương đương silymarin [2]. Nghiên cứu năm 2023 phát hiện 8 hợp chất từ quả Syzygium jambos ức chế mạnh men alpha-glucosidase (IC50 từ 0,011 đến 0,665 mM), mở ra hướng hỗ trợ tiểu đường [6].
Nguy cơ tương tác thuốc qua hệ enzym gan
Một rủi ro lớn khi phối hợp thảo dược với thuốc tân dược là tương tác dược động học tại hệ thống enzym gan cytochrome P450 [3]. Hơn 50 triệu người Mỹ bị cao huyết áp thường phải dùng thuốc kết hợp với điều trị bệnh lý kèm theo, làm tăng nguy cơ tương tác bất lợi [3].
Hệ thống enzym cytochrome P450 chịu trách nhiệm chuyển hóa nhiều chất ngoại lai và thuốc điều trị [3]. Nguy cơ tương tác với hệ enzym này xuất hiện ở hầu hết các nhóm thuốc hạ áp chủ lực gồm thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta giao cảm, thuốc ức chế men chuyển và thuốc ức chế thụ thể angiotensin [3]. Riêng nhóm thuốc lợi tiểu được đào thải qua thận nên ít chịu ảnh hưởng của cytochrome P450 hơn nhưng dễ tương tác tại thận [3].
Khi uống dịch chiết thảo dược giàu hoạt chất thực vật đậm đặc cùng thuốc hạ áp, các chất này có thể ức chế hoặc cạnh tranh enzym gan [3]. Hậu quả là nồng độ thuốc hạ áp trong máu tăng cao kéo dài, làm tăng độc tính và gây tụt huyết áp nghiêm trọng [3].
Theo các phân tích lâm sàng, điều trị tăng huyết áp nhằm mục tiêu đưa huyết áp tâm thu và tâm trương xuống dưới mức tham chiếu khuyến cáo là 140/90 mmHg để giảm đáng kể nguy cơ bệnh tim mạch và tử vong [4]. Nghiên cứu cho thấy chỉ cần hạ được 5 mmHg huyết áp tâm thu đã giúp giảm 7% tỷ lệ tử vong do tim mạch [1]. Tuy nhiên, thay đổi tăng 10 mmHg huyết áp tâm thu hoặc 5 mmHg huyết áp tâm trương đã được xác định là có ý nghĩa lâm sàng tiêu cực khi đánh giá tương tác bệnh - thuốc [4]. Do đó, việc tự ý bổ sung thảo mộc làm giao động chỉ số huyết áp là điều hết sức nguy hiểm [4].
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược hạ huyết áp
Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng đặc càng nhanh khỏi bệnh. Thực tế, bất kỳ loại cây nào có hoạt tính sinh học làm hạ được huyết áp đều có khả năng gây quá liều và ngộ độc [1], [3].
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem các loại trà lá như nước giải khát thông thường, có thể dùng thay thế thuốc tây kê đơn. Hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác nhận lá gioi có thể thay thế thuốc điều trị tăng huyết áp ở người [5], [1].
Nhiều bệnh nhân còn tin rằng uống thảo mộc cách giờ uống thuốc khoảng 30 phút là an toàn. Tuy nhiên, các hợp chất sinh học và tannin có thể lưu lại trong đường tiêu hóa hoặc tác động lên enzym chuyển hóa trong nhiều giờ, vẫn gây tương tác thuốc như thường [3].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ gặp biến cố bất lợi cao nhất khi dùng kết hợp thảo mộc và thuốc [3]. Đây là nhóm bệnh nhân có nhu cầu điều trị bằng thuốc cao nhất nhưng chức năng gan thận đã suy giảm sinh lý, khiến việc chuyển hóa thuốc kém hiệu quả [3].
Người đang dùng các nhóm thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta, thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc ức chế thụ thể angiotensin cần tránh tự ý uống trà lá đậm đặc [3]. Việc kết hợp có thể làm tăng nồng độ thuốc trong máu ngoài ý muốn [3].
Người có tiền sử huyết áp không ổn định, hay bị hạ huyết áp tư thế hoặc có bệnh lý kèm theo cũng cần tránh xa các loại dịch chiết thảo mộc chưa rõ liều lượng chuẩn hóa [4], [7]. Nếu xuất hiện triệu chứng choáng váng, tụt áp quá mức, người bệnh cần đến cơ sở y tế ngay lập tức.
Chưa có nghiên cứu an toàn của trà lá gioi trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở mô hình động vật gặm nhấm (chuột cống, thỏ) trong phòng thí nghiệm [5], [1], [2]. Do đó, nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.
Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn
Người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ đơn thuốc do bác sĩ chuyên khoa chỉ định, không tự ý ngừng thuốc hay giảm liều để chuyển sang uống trà lá [4]. Việc kiểm soát huyết áp dưới ngưỡng 140/90 mmHg là mục tiêu quan trọng để phòng biến chứng tim mạch [4].
Nếu muốn sử dụng trà lá gioi như một thức uống thưởng thức thông thường, chỉ nên dùng với lượng rất nhỏ, pha thật loãng và không uống liên tục kéo dài. Tuyệt đối không dùng các loại cao cô đặc hoặc nước sắc đậm đặc từ lá thảo mộc này [1].
Người bệnh cần theo dõi chỉ số huyết áp hằng ngày bằng máy đo cá nhân tại nhà. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung bất kỳ loại thảo mộc nào vào chế độ ăn uống hằng ngày.
Kiểm soát huyết áp là một quá trình điều trị lâu dài đòi hỏi tính chuẩn xác về liều lượng và độ an toàn của dược chất [4]. Trà lá thảo mộc có thể mang lại cảm giác thư thái nhưng không thể thay thế phác đồ y khoa chính thống [1]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, lắng nghe cơ thể và luôn trao đổi với bác sĩ để tránh những sự cố tương tác thuốc đáng tiếc [4], [3].
