Uống trà la hán trị ho, rát họng: Đâu là sự thật khoa học?

Thói quen uống nước la hán khi đau rát họng

Mỗi khi thời tiết thay đổi, cảm giác ngứa ngáy cổ họng, khản tiếng hay những cơn ho dai dẳng xuất hiện khiến sinh hoạt hàng ngày bị xáo trộn. Nhiều gia đình Việt Nam thường có thói quen hãm quả la hán lấy nước uống để làm dịu cảm giác khó chịu này. Vị ngọt đậm tự nhiên cùng cảm giác mát dịu của trà la hán khiến nhiều người tin rằng đây là bài thuốc tự nhiên giúp trị dứt điểm viêm nhiễm đường hô hấp.

Tuy nhiên, liệu la hán có thực sự chữa khỏi bệnh đường hô hấp hay chỉ là liệu pháp hỗ trợ làm dịu cảm giác khó chịu nhất thời? Thực tế khoa học cho thấy các hợp chất chiết xuất từ quả la hán, đặc biệt là hoạt chất mogroside V, có đặc tính kháng viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ. Mặc dù vậy, toàn bộ các bằng chứng sinh học hiện nay mới chỉ được ghi nhận trên động vật thí nghiệm và tế bào nuôi cấy, chưa thể khẳng định tác dụng chữa bệnh tương đương trên người.

La hán trong y học cổ truyền và dược liệu học

Quả la hán, tên khoa học là Siraitia grosvenorii, thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae), từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian như một vị thuốc làm dịu phổi, giảm ho khan, đau rát họng, khát nước dữ dội và nhuận tràng ^[1]. Trong đời sống thường ngày, quả la hán thường được dùng làm chất tạo ngọt tự nhiên cường độ cao nhưng không cung cấp calo, được tách chiết từ phần thịt quả ^[2].

Dưới góc độ hóa học, quả la hán chứa nhiều hợp chất triterpene glycoside loại cucurbitane ^[1]. Các nghiên cứu hóa thực vật đã xác định và định lượng được các thành phần chính bao gồm mogroside V, mogroside IV A, mogroside III, 11-oxomogroside III, mogroside II E và 11-oxomogroside II E ^[1]. Trong số các hợp chất này, mogroside V được đánh giá là hoạt chất sinh học quan trọng nhất, đóng vai trò là chỉ số đánh giá chất lượng của quả la hán cũng như tạo nên các tác dụng sinh học chủ yếu ^{[3] [4] [2]}.

Cơ chế tác động: Mogroside V dập tắt phản ứng viêm ra sao?

Khi đường hô hấp tiếp xúc với các dị nguyên, chất kích ứng hoặc bụi mịn, các tế bào miễn dịch sẽ giải phóng hàng loạt phân tử gây viêm, dẫn đến hiện tượng sưng đỏ, phù nề niêm mạc và tiết dịch nhầy. Mogroside V can thiệp vào quá trình này thông qua việc ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm then chốt trong cơ thể. Đáng chú ý nhất là khả năng kìm hãm con đường tín hiệu NF-kappaB và JAK-STAT, hai trục trung tâm điều hòa phản ứng viêm của hệ miễn dịch ^{[5] [3]}.

Bên cạnh đó, mogroside V còn thể hiện năng lực loại bỏ các gốc oxy hóa tự do (ROS) nội bào, giúp bảo vệ chức năng của ty thể và duy trì cân bằng nội môi ^{[6] [2]}. Khi nồng độ gốc oxy hóa giảm xuống, quá trình tổng hợp các enzyme gây viêm như cyclooxygenase-2 (COX-2) và enzyme tổng hợp nitric oxide cảm ứng (iNOS) cũng bị ngăn chặn, từ đó làm giảm sự tạo thành nitric oxide (NO) và các chất trung gian gây đau, phù nề mô ^{[6] [7]}.

Bằng chứng khoa học từ các mô hình tiền lâm sàng

Nhằm làm sáng tỏ tiềm năng sinh học của la hán, nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành thử nghiệm các hoạt chất này trên các mô hình động vật và tế bào:

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát hoạt tính chống hen suyễn của mogroside V trên chuột Côn Minh bị gây hen thực nghiệm bằng ovalbumin (OVA) ^[5]. Kết quả cho thấy việc sử dụng mogroside V làm giảm rõ rệt tình trạng tăng phản ứng đường thở và giảm lượng tế bào viêm trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) ^[5]. Mô bệnh học phổi chuột cho thấy mogroside V làm giảm sự xâm nhập của tế bào viêm vào mô phổi ^[5]. Phép đo miễn dịch men (ELISA) ghi nhận mogroside V làm giảm nồng độ các cytokine Th2 gồm IL-4, IL-5, IL-13 trong dịch rửa phế quản và giảm nồng độ IgE, IgG1 đặc hiệu với OVA trong huyết thanh ^[5]. Xét nghiệm RT-PCR định lượng cũng chỉ ra hoạt chất này làm giảm mức mRNA của IL-17A, IL-23 và RORgammat, đồng thời gia tăng mRNA của Foxp3 trong phổi, đi kèm với việc ức chế kích hoạt NF-kappaB do OVA gây ra ^[5].

Cũng trong năm 2019, một nghiên cứu khác đánh giá tác dụng của chiết xuất bã quả la hán (SGRE) dùng đường uống trong 4 tuần trên chuột BALB/c bị gây hen suyễn bằng OVA ^[8]. Chiết xuất này đã cải thiện tình trạng tăng phản ứng đường thở, giảm sinh IgE trong huyết thanh và giảm biến đổi mô bệnh học ở phổi và khí quản ^[8]. Chiết xuất làm giảm tổng số tế bào viêm, số lượng tế bào lympho, bạch cầu trung tính, bạch cầu đơn nhân và bạch cầu ái toan trong phổi và dịch rửa phế quản, đồng thời giảm số lượng tế bào T CD4+/CD69+, tế bào T CD4+/CD8+ và bạch cầu hạt CD11b+/Gr-1+ ^[8]. Ngoài ra, chiết xuất bã quả la hán còn làm giảm các cytokine Th2 (IL-4, IL-5, IL-13) và làm tăng cytokine Th1 (IFN-gamma), ức chế sự gia tăng biểu hiện của IL-13, TARC, MUC5AC (chất nhầy), TNF-alpha và IL-17 trong mô phổi chuột ^[8].

Đến năm 2022, nghiên cứu kết hợp phiên mã và proteome trên mô hình chuột bị viêm phổi do ovalbumin cho thấy việc điều trị bằng mogroside V với liều 50 mg/kg làm biến đổi biểu hiện của 449 gen và 259 protein so với nhóm đối chứng viêm ^[3]. Hoạt chất này giúp giảm nồng độ IgE, TNF-alpha và IL-5 ^[3]. Phân tích tích hợp chỉ ra mogroside V tác động ức chế các phân tử điều hòa chủ chốt gồm Igha, Ighg1, NF-kappaB, Jak1 và Stat1 thuộc hai con đường NF-kappaB và JAK-STAT ^[3].

Năm 2022, một nghiên cứu in vitro được tiến hành trên đại thực bào phế nang lợn (dòng tế bào 3D4/21) bị kích thích bởi bụi mịn PM2.5 thu thập từ chuồng lợn ^[6]. Kết quả ghi nhận mogroside V ức chế sự sinh tổng hợp nitric oxide (NO) do PM2.5 gây ra, khôi phục hoạt tính của arginase, kìm hãm sự gia tăng biểu hiện của IL-18, TNF-alpha và COX-2 ^[6]. Hoạt chất này cũng làm suy giảm sự phosphoryl hóa của tiểu phần NF-kappaB p65, giảm biểu hiện thể viêm NLRP3 và giảm nồng độ ROS trong tế bào, khẳng định vai trò chống viêm thông qua dọn dẹp gốc oxy hóa ^[6].

Năm 2024, một nghiên cứu công bố cơ chế điều hòa biểu hiện gen cho thấy mogroside V làm giảm phản ứng viêm trên chuột hen suyễn do OVA và đại thực bào RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[7]. Mogroside V ức chế tạo thành TNF-alpha, IL-1beta, IL-2, IL-6 và NO, giảm biểu hiện protein p-P65/P65, COX-2 và iNOS, đồng thời giảm phóng thích ROS ^[7]. Cơ chế này được chứng minh liên quan trực tiếp đến việc mogroside V làm giảm biểu hiện của phân tử miR-21-5p, dẫn đến gia tăng biểu hiện của gen đích SPRY1 trong tế bào ^[7].

Ngoài các nghiên cứu hô hấp, một nghiên cứu tổng hợp năm 2022 ghi nhận chiết xuất la hán chứa glycoside độ phân cực thấp (L-SGgly) có hiệu quả cải thiện rối loạn vi khuẩn đường ruột, tăng hàm lượng axit acetic và butyric, cải thiện kháng insulin ^[4]. Dịch chiết mogroside cũng thể hiện hoạt tính chống glycation, chống stress oxy hóa và giảm xơ hóa phổi thực nghiệm do bleomycin gây ra ^[4].

Giới hạn của bằng chứng và khoảng cách với thực tế

Dù các kết quả tiền lâm sàng kể trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhận thức rõ khoảng cách lớn giữa phòng thí nghiệm và việc uống nước la hán tại nhà. Tất cả các nghiên cứu kể trên đều sử dụng hoạt chất mogroside V tinh khiết hoặc dịch chiết chuẩn hóa với liều lượng đo lường chính xác, được thử nghiệm trên chuột hoặc nuôi cấy tế bào lợn và chuột ^{[5] [3] [6] [7] [8]}.

Hiện nay, chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để đánh giá hiệu quả điều trị ho, viêm họng hay hen suyễn của việc uống trà la hán. Khi đun sắc quả la hán tại nhà, hàm lượng mogroside V hòa tan vào nước phụ thuộc rất lớn vào chất lượng quả, nhiệt độ và thời gian đun nấu, không đồng nhất với liều lượng can thiệp trong nghiên cứu ^[1]. Do đó, nước la hán không thể thay thế cho các thuốc kháng viêm, kháng sinh hay thuốc cắt cơn ho được bác sĩ chỉ định.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng la hán

Sai lầm phổ biến nhất là xem trà la hán như một vị thuốc kháng sinh tự nhiên có thể chữa dứt điểm các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp. Viêm họng hay viêm phế quản có thể do vi khuẩn hoặc virus gây ra, trong khi la hán chỉ chứa các hoạt chất hỗ trợ kháng viêm, làm dịu niêm mạc chứ không thể tiêu diệt mầm bệnh đã xâm nhập sâu.

Một ngộ nhận khác là uống nước la hán càng đặc thì bệnh càng nhanh khỏi. Hoạt chất mogroside V có độ ngọt rất cao gấp hàng trăm lần đường mía thông thường ^[2]. Uống nước sắc quá đặc có thể gây cảm giác ngấy, khó chịu ở đường tiêu hóa hoặc lấn át chế độ ăn uống bổ sung dinh dưỡng cần thiết khác khi cơ thể đang mệt mỏi.

Ai nên thận trọng khi dùng trà la hán?

Quả la hán và dịch chiết mogroside V nhìn chung được đánh giá là an toàn và không mang độc tính cấp hại sức khỏe ^[2]. Tuy nhiên, các dữ liệu nghiên cứu hiện có chủ yếu được thực hiện trên động vật và tế bào, hoàn toàn chưa có nghiên cứu chuyên sâu về tính an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh. Những nhóm đối tượng nhạy cảm này chỉ nên dùng ở mức độ giải khát vừa phải và cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Đối với người đang có bệnh lý hô hấp mạn tính như hen suyễn nặng hay phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), tuyệt đối không tự ý ngưng các thuốc điều trị đặc hiệu để chuyển sang uống trà thảo mộc. Dù mogroside V cho thấy tiềm năng kháng viêm phổi trên chuột ^{[5] [3]}, việc bỏ thuốc kê đơn có thể dẫn đến những cơn co thắt phế quản cấp tính đe dọa tính mạng. Người có cơ địa dị ứng đặc biệt hoặc đang điều trị các bệnh nền phức tạp cũng nên hỏi ý kiến thầy thuốc.

Hướng dẫn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày

Để tận dụng các đặc tính có lợi của la hán mà vẫn đảm bảo an toàn, người tiêu dùng có thể sử dụng vị thuốc này như một loại thức uống thanh nhiệt, bổ sung nước cho cơ thể khi bị ho rát cổ họng:

• Cách sơ chế và liều lượng: Chọn quả la hán khô, vỏ ngoài nguyên vẹn, lắc không kêu lọc xọc. Khi dùng, chỉ cần rửa sạch lớp lông tơ bên ngoài, bóp vỡ vỏ và tách lấy phần ruột thịt quả bên trong. Liều lượng thông thường cho cả gia đình là sử dụng một lượng vừa phải từ nửa quả đến một quả cho một bình nước nóng khoảng 1,5 đến 2 lít.
• Thời điểm sử dụng: Nên dùng nước la hán khi còn ấm để hơi nước và độ ẩm giúp làm dịu cảm giác khô rát tại niêm mạc họng. Có thể uống rải rác từng ngụm nhỏ trong ngày, đặc biệt vào những thời điểm cổ họng cảm thấy khô ngứa hoặc sau khi phải nói nhiều.
• Kết hợp: Nước hãm la hán có vị ngọt thanh tự nhiên từ mogroside V, không cần nạp thêm đường kính, thích hợp cho người cần kiểm soát năng lượng nạp vào ^[2]. Có thể dùng nước la hán ấm kết hợp việc súc họng bằng nước muối sinh lý để tối ưu việc vệ sinh vòm họng.

Nước quả la hán là một thức uống hỗ trợ thanh nhiệt và làm dịu niêm mạc họng hiệu quả nhờ các hợp chất tự nhiên lành tính. Tuy nhiên, người bệnh không nên phụ thuộc hoàn toàn vào thảo mộc dân gian để trị bệnh; việc giữ chế độ dinh dưỡng cân đối, nghỉ ngơi hợp lý và đi khám bác sĩ khi triệu chứng ho kéo dài vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất.