Nhiều người có thói quen hãm lá mãng cầu xiêm uống thay trà mỗi ngày vì tin vào lời đồn giúp thanh lọc cơ thể và phòng chống bệnh tật. Thậm chí, không ít người còn sắc nước thật đặc để uống liên tục trong nhiều tháng liền. Tuy nhiên, việc đưa một lượng lớn các hoạt chất thực vật vào cơ thể trong thời gian dài liệu có làm tổn thương hai cơ quan thải độc quan trọng nhất là gan và thận?

Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiết xuất lá mãng cầu xiêm có ngưỡng an toàn cấp tính tương đối cao ở liều vừa phải, nhưng nếu dùng liều quá cao thì nguy cơ gây hại cho thận và gan hoàn toàn có thể xảy ra [1], [2]. Đặc biệt, các bằng chứng về việc sử dụng liều đậm đặc lặp lại dài ngày trên người vẫn còn rất hạn chế, đòi hỏi người dùng phải hết sức cẩn trọng [1], [3].

Cơ chế tác động của dược liệu lên gan và thận

Lá mãng cầu xiêm (tên khoa học là Annona muricata) chứa hàng trăm hợp chất tự nhiên khác nhau, nổi bật là các hợp chất annonaceous acetogenins, flavonoid và phenolic [2], [4]. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất này được chuyển hóa qua gan và bài tiết qua thận. Ở nồng độ thích hợp, một số phân đoạn phenolic có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, giúp ức chế quá trình peroxy hóa lipid tại mô gan [5].

Tuy nhiên, nhóm hoạt chất acetogenins trong lá mãng cầu xiêm có hoạt tính sinh học rất mạnh và tiềm ẩn độc tính cao hơn các nhóm chất khác [2]. Khi hấp thụ liều lượng quá mức, các chất này có thể gây áp lực chuyển hóa lớn lên tế bào gan và cầu thận. Nghiên cứu thực nghiệm chỉ ra rằng sự tích tụ nồng độ đậm đặc chiết xuất có thể thúc đẩy stress oxy hóa và kích hoạt quá trình tự hủy của tế bào gan thông qua việc mở lỗ chuyển tiếp thấm màng ty thể (MMPT) [6].

Các nghiên cứu độc tính cấp trên gan và thận nói gì?

Để đánh giá mức độ an toàn của thảo dược này, các nhà khoa học đã thực hiện nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm với các liều lượng và loại dung môi chiết xuất khác nhau.

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá độc tính cấp tính qua đường uống của chiết xuất ethanol từ lá mãng cầu xiêm theo hướng dẫn OECD 423 trên chuột cống trắng Sprague Dawley [1]. Chuột được cho uống một liều đơn duy nhất 2000 mg/kg và theo dõi trong 14 ngày [1]. Kết quả theo dõi thể trạng, xét nghiệm sinh hóa chức năng gan, thận và phân tích chuyển hóa bằng cộng hưởng từ hạt nhân (1H NMR) nước tiểu và huyết thanh đều không thấy độc tính bất thường [1]. Dù vậy, phân tích mô bệnh học ghi nhận tổn thương nhẹ: thận có hiện tượng tăng sinh nhẹ tế bào gian mao mạch và sung huyết hồng cầu; gan có xuất huyết vi thể rải rác tế bào viêm và giãn nhẹ tĩnh mạch trung tâm kèm xơ hóa [1]. Tuy nhiên, các biến đổi này rất nhẹ và chỉ số LD50 được xác định là lớn hơn 2000 mg/kg [1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 thực hiện trên chuột nhắt trắng BALB/c để so sánh độc tính của chiết xuất phân đoạn hexane và phân đoạn methanol [7]. Kết quả cho thấy phân đoạn hexane không độc ở mức 2000 mg/kg thể trọng và thậm chí làm giảm creatinine huyết thanh mà không gây hại [7]. Ngược lại, chiết xuất methanol có độc tính tế bào cao hơn và làm chết chuột ở liều 2000 mg/kg, dù an toàn ở mức 300 mg/kg [7]. Các chỉ số men gan alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và chỉ số thận (ure, creatinine) không có sự biến đổi tiêu cực đáng kể ở các liều an toàn [7].

Trước đó, các tổng hợp y văn cho thấy chiết xuất ethanol của lá có giá trị LD50 vào khoảng 1,67 g/kg ở các mức thử nghiệm từ 0,5 đến 3 g/kg [2]. Nghiên cứu của nhóm tác giả Quilez trên chuột nhắt trắng đực 5 tuần tuổi với các liều đơn 250, 500 và 1000 mg/kg ghi nhận không có trường hợp tử vong hay tổn thương đại thể nào sau 48 giờ theo dõi [2]. Điều này củng cố nhận định rằng ở ngưỡng liều thấp và vừa, chiết xuất lá biểu hiện nguy cơ độc tính cấp tính thấp [7], [2].

Rủi ro khi lạm dụng liều cao và thiếu dữ liệu dài ngày

Dù thử nghiệm liều đơn cho thấy ngưỡng an toàn tương đối rộng, vấn đề sử dụng liều cao vượt ngưỡng lại mang đến rủi ro nghiêm trọng cho hệ bài tiết. Đáng chú ý, các báo cáo độc tính ghi nhận rằng việc dung nạp chiết xuất nước vượt quá 5 g/kg thể trọng có thể gây ra các vấn đề nghiêm trọng cho thận [2].

Mặt khác, một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2020 chỉ ra rằng mặc dù chiết xuất lá mãng cầu xiêm có các đặc tính bảo vệ gan và kháng viêm, các hợp chất trong cây cũng có khả năng gây độc thần kinh [3]. Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng liều lượng và thời gian áp dụng trong các mô hình thử nghiệm động vật không thể suy diễn trực tiếp sang tác động tương đương trên cơ thể người [3].

Hiện nay, dữ liệu khoa học về độc tính khi dùng lặp lại nhiều lần hoặc dùng dài hạn qua đường uống vẫn còn thiếu hụt trầm trọng [1]. Việc sắc lá uống đậm đặc liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng có thể dẫn đến hiện tượng tích lũy hoạt chất acetogenins và các hợp chất khác, làm gia tăng nguy cơ suy giảm chức năng gan, thận mà người sử dụng không thể lường trước [1], [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà lá mãng cầu

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống càng đậm càng tốt". Trên thực tế, bất kỳ loại thảo mộc nào có hoạt tính sinh học đều có thể trở thành gánh nặng độc chất nếu dùng sai liều lượng [7], [2]. Việc sắc nước lá thật đặc khiến nồng độ hoạt chất tăng cao đột ngột, vượt qua khả năng lọc và đào thải tự nhiên của gan và thận [1], [2].

Một sai lầm khác là tự ý uống trà lá mãng cầu xiêm dài ngày để điều trị đái tháo đường hoặc tiêu diệt tế bào ung thư. Dù các chiết xuất thực nghiệm cho thấy tiềm năng ức chế men alpha-glucosidase, giảm peroxy hóa lipid gan hoặc bảo vệ chống ung thư biểu mô gan trên chuột [5], [4], đây mới chỉ là các thử nghiệm trong ống nghiệm và mô hình động vật [5], [4]. Thảo dược này tuyệt đối không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chính thống.

Những ai cần thận trọng hoặc tránh sử dụng?

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy thận hoặc bệnh lý thận mạn tính không nên tự ý dùng nước sắc lá mãng cầu xiêm. Khả năng lọc kém ở những bệnh nhân này khiến các độc chất dễ bị ứ trệ, làm tăng nguy cơ tổn thương mô học [1], [2].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng loại lá này. Các nghiên cứu hiện có chỉ được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào nuôi cấy [1], [7], [2]. Chưa hề có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, cho con bú hay trẻ em; do đó không được áp dụng kết quả thực nghiệm để khuyến khích các đối tượng này sử dụng [3]. Người đang dùng các thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng để tránh nguy cơ tương tác thuốc.

Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị của lá mãng cầu xiêm, chỉ nên sử dụng ở mức độ thưởng thức với một lượng vừa phải, nước hãm loãng và không uống liên tục từ ngày này qua tháng khác. Không nên sắc đặc như thuốc bắc và không dùng nước lá này thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày.

Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc thay đổi thói quen tiểu tiện, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan, thận. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ loại nước lá dược liệu nào vào chế độ sinh hoạt lâu dài.

Nước lá mãng cầu xiêm có thể đem lại một số hoạt tính sinh học tiềm năng trong phòng thí nghiệm, nhưng việc lạm dụng nước sắc đậm đặc dài ngày tiềm ẩn rủi ro cho gan và thận [1], [2]. Một lối sống lành mạnh với chế độ ăn cân bằng, uống đủ nước lọc và lắng nghe cơ thể luôn là giải pháp bảo vệ sức khỏe an toàn và bền vững nhất.