Uống trà phi điệp kép kéo dài: Rủi ro tương tác thuốc cần lưu ý

Nhiều người có thói quen hãm các loại thảo dược tự nhiên để uống hàng ngày nhằm bồi bổ sức khỏe và giải nhiệt. Trong đó, phong lan phi điệp kép (tên khoa học là Dendrobium nobile) được sử dụng khá phổ biến dưới dạng trà thảo mộc hoặc dược liệu khô ngâm uống kéo dài. Tuy nhiên, việc xem thảo dược tự nhiên là hoàn toàn vô hại có thể dẫn đến những nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng.

Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị mạn tính, việc uống trà phi điệp kép mỗi ngày có thể gây ra hiện tượng tương tác thuốc nguy hiểm. Các hoạt chất thực vật trong loại thảo dược này có khả năng can thiệp trực tiếp vào enzym gan – cơ quan chịu trách nhiệm xử lý phần lớn dược phẩm trong cơ thể. Điều này đặc biệt đáng ngại đối với người bệnh đang dùng các nhóm thuốc như thuốc hạ đường huyết hay thuốc chống co giật.

Vì sao phi điệp kép có thể gây tương tác thuốc?

Hệ thống enzym Cytochrome P450 (gọi tắt là CYP) tại gan đóng vai trò nòng cốt trong việc chuyển hóa, phân giải và đào thải dược phẩm ra khỏi cơ thể. Khi một chất lạ làm suy giảm hoạt tính của các enzym này, thuốc dùng cùng thời điểm sẽ không được chuyển hóa bình thường. Hậu quả là nồng độ thuốc trong máu tích tụ vượt ngưỡng an toàn, dễ dẫn tới ngộ độc hoặc gia tăng đột ngột tác dụng phụ.

Dendrobine là hoạt chất alkaloid chủ chốt có trong phi điệp kép (Dendrobium nobile) ^[1]. Hoạt chất này được biết đến với nhiều đặc tính sinh học trong y học cổ truyền ^[1]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược lý hiện đại phát hiện rằng dendrobine lại tác động trực tiếp và ức chế các enzym chuyển hóa quan trọng nhất tại gan ^[1]. Khi hệ enzym gan bị ức chế, những loại thuốc chuyển hóa qua cùng con đường này sẽ gặp trục trặc trong quá trình đào thải tự nhiên ^[1].

Bằng chứng khoa học về sự ức chế enzym gan

Một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2023 đã tiến hành kiểm tra cụ thể tác động của hoạt chất dendrobine lên hoạt tính các enzym Cytochrome P450 trong microsome gan người ^[1]. Nghiên cứu thử nghiệm dendrobine ở các mức nồng độ gồm 0; 2,5; 5; 10; 25; 50 và 100 micromol/L, sử dụng các chất ức chế đặc hiệu làm đối chứng dương và nhóm trắng làm đối chứng âm ^[1].

Kết quả cho thấy dendrobine ức chế đáng kể hoạt tính của ba enzym gan then chốt gồm CYP3A4, CYP2C19 và CYP2D6 với nồng độ ức chế một nửa (IC50) lần lượt là 12,72; 10,84 và 15,47 micromol/L ^[1]. Trong đó, dendrobine ức chế enzym CYP3A4 theo cơ chế không cạnh tranh với hằng số ức chế Ki là 6,41 micromol/L và phụ thuộc vào thời gian (với KI = 2,541 micromol/L^-1, Kinact = 0,0452 phút^-1) ^[1]. Ngược lại, sự ức chế trên enzym CYP2C19 và CYP2D6 diễn ra theo cơ chế cạnh tranh với chỉ số Ki lần lượt là 5,22 và 7,78 micromol/L, không phụ thuộc vào thời gian ^[1].

Phát hiện này chứng minh hoạt chất chính trong phi điệp kép có khả năng ức chế mạnh mẽ các enzym chuyển hóa thuốc chính ở người ^[1]. Điều đó cảnh báo nguy cơ tương tác thuốc bất lợi rất rõ ràng khi dùng chung thảo dược này với các thuốc tân dược phụ thuộc vào CYP3A4, CYP2C9 hoặc CYP2D6 để chuyển hóa ^[1].

Nguy cơ tiềm ẩn với thuốc chuyển hóa qua gan, hạ đường huyết và co giật

Enzym CYP2C19 cùng các phân họ CYP đóng vai trò chính trong quá trình chuyển hóa nhiều loại thuốc quan trọng. Trong đó có các nhóm thuốc điều trị bệnh mạn tính như thuốc chống co giật (ví dụ một số thuốc an thần, chống động kinh) và các thuốc hạ đường huyết dùng cho người tiểu đường. Khi enzym bị dendrobine trong phi điệp kép ức chế, tốc độ phá hủy thuốc tại gan bị chậm lại đáng kể ^[1].

Khi nồng độ thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc chống co giật bị tích tụ trong máu, người bệnh có thể đối mặt với hiện tượng quá liều thụ động. Điều này dẫn tới nguy cơ hạ đường huyết quá mức, chóng mặt, tụt huyết áp hoặc xuất hiện các độc tính trên hệ thần kinh do thuốc chống co giật tồn lưu lâu dài. Thói quen uống trà phi điệp kép kéo dài ngày này qua ngày khác sẽ tích tụ hoạt chất và khiến sự ức chế men gan diễn ra liên tục, tạo rủi ro thường trực.

Phân bố hoạt chất phức tạp trong các bộ phận của cây

Không chỉ phụ thuộc vào cơ chế enzym, nguy cơ tương tác thuốc còn phức tạp bởi sự phân bố không đồng đều của các chất trong từng bộ phận thảo dược. Một nghiên cứu năm 2024 về chuyển hóa và phiên mã cho thấy các chất chính của phi điệp kép gồm đường, axit hữu cơ, axit amin và dẫn xuất của chúng, cùng các alkaloid ^[2]. Trong đó, alkaloid tích lũy chủ yếu ở lá và hoa ^[2].

Axit amin, dẫn xuất axit amin và flavonoid tích tụ nhiều ở hoa; đường và phenol tích tụ nhiều ở hoa và quả; nucleotide và axit hữu cơ tích lũy nhiều ở lá, hoa và quả ^[2]. Đồng thời, các gen sinh tổng hợp alkaloid biểu hiện cao ở hoa, gen sinh tổng hợp phenylpropanoid và flavonoid biểu hiện cao ở rễ ^[2]. Nhiều họ chất vận chuyển như chất vận chuyển liên kết ATP (ABC transporters) cũng tham gia vào quá trình tích lũy này ^[2]. Nghiên cứu năm 2024 về bộ gen cũng chỉ ra các gen liên quan đến tổng hợp alkaloid biểu hiện ở thân cao hơn đáng kể so với ở lá, tương ứng với hàm lượng dendrobine thực tế ^[3]. Do đó, việc tự ý hái lá, thân hay hoa để hãm trà có thể đưa vào cơ thể lượng alkaloid khó kiểm soát.

Hàm lượng chất thay đổi theo tuổi cây và nguồn gốc

Một yếu tố làm tăng rủi ro khi dùng kéo dài là người tiêu dùng không thể biết chính xác nồng độ hoạt chất trong tách trà. Nghiên cứu năm 2023 đã phân tích mẫu phi điệp kép 1 năm tuổi, 2 năm tuổi và 3 năm tuổi, phát hiện 192 gen biểu hiện khác biệt ^[4]. Các gen này giảm dần mức biểu hiện khi cây già đi, tương ứng với sự thay đổi của hàm lượng hoạt chất dendrobine ^[4]. Sự phong phú của các chủng nấm nội sinh như Rhizopus, Strelitziana, Trichomerium theo từng năm tuổi cũng tác động trực tiếp đến việc tích lũy dendrobine ^[4].

Bên cạnh đó, việc nhầm lẫn giữa các loài thảo dược cũng tạo ra nguy cơ lớn. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích chiết xuất methanol của 4 loài thảo dược họ Thạch hộc gồm Dendrobium nobile, Dendrobium huoshanense, Dendrobium chrysotoxum và Dendrobium fimbriatum đã cho thấy sự khác biệt đáng kể về hàm lượng 11 hợp chất polyphenol ^[5]. Độ tương đồng giữa 4 loài chỉ dao động từ 0,299 đến 0,906 theo định lượng polyphenol và từ 0,685 đến 0,968 trên sắc ký đồ HPLC ^[5]. Thậm chí nghiên cứu năm 2024 còn xác nhận phi điệp kép (Dendrobium nobile) có sự khác biệt rõ rệt về thành phần hoạt tính so với Dendrobium officinale và Dendrobium huoshanense, trong đó phát hiện 72 chất chuyển hóa tích lũy khác biệt ^[6]. Việc dùng sai loài hoặc nguồn gốc không rõ ràng dễ dẫn đến quá liều các alkaloid gây ức chế chuyển hóa.

Sự hấp thu và đào thải của các thành phần trong cơ thể

Bên cạnh dendrobine, phi điệp kép còn chứa các hoạt chất sesquiterpene glycoside ^[7]. Một nghiên cứu năm 2024 trên chuột dùng dịch chiết nước phi điệp kép đường uống cho thấy các chất sesquiterpene glycoside được hấp thu nhanh chóng ^[7]. Trong đó dendronobiloside A, C, D hấp thu nhanh nhưng nồng độ huyết tương thấp và đào thải nhanh ^[7]. Ngược lại, dendronobiloside E, dendroside G và dendromoniliside D hấp thu nhanh với nồng độ huyết tương cao hơn nhưng cũng đào thải nhanh ^[7].

Nghiên cứu mô học ghi nhận các hợp chất này đến được hầu hết các mô trong vòng 2 giờ sau khi uống ^[7]. Mức phân bố trong các mô theo thứ tự giảm dần: ruột non > dạ dày > ruột già > tuyến tụy > phổi > thận > gan > tim > tuyến ức > lách > não ^[7]. Dù các sesquiterpene glycoside đào thải tương đối nhanh, sự phân bố rộng khắp ở gan và tụy cho thấy các chất của phi điệp kép tác động lên nhiều cơ quan chuyển hóa ^[7]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2024 cũng phân lập được 594 hợp chất sesquiterpene trong phi điệp kép và chứng minh chúng có hoạt tính sinh học làm giảm oxit nitric (NO) trong tế bào microglia BV-2 và giảm MDA trong tế bào PC12 ^[8]. Hỗn hợp phức tạp của hàng trăm hoạt chất này càng làm tăng nguy cơ tương tác khi uống chung với thuốc hóa dược.

Giới hạn của bằng chứng và hiểu lầm phổ biến

Một hiểu lầm rất tai hại là nhiều người tin rằng thảo dược từ cây phong lan thiên nhiên thì lành tính, uống thay nước lọc bao lâu cũng được mà không cần lưu ý về đơn thuốc. Thực tế, các alkaloid thực vật là những phân tử có hoạt tính sinh học rất mạnh và gan phải làm việc vất vả để phân giải chúng.

Tuy nhiên, người đọc cũng cần lưu ý về giới hạn của bằng chứng hiện có. Phát hiện về khả năng ức chế mạnh enzym CYP3A4, 2C19 và 2D6 của dendrobine được thực hiện trên microsome gan người trong môi trường phòng thí nghiệm (in vitro), vẫn cần thêm các nghiên cứu trên cơ thể sống (in vivo) để xác nhận đầy đủ mức độ lâm sàng ^[1]. Tương tự, nghiên cứu về dược động học của các hợp chất sesquiterpene hiện mới chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột) ^[7]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trực tiếp trên các bệnh nhân đang uống đồng thời phi điệp kép và thuốc trị bệnh mạn tính. Dù vậy, dựa trên nguyên tắc an toàn dược lý, rủi ro tương tác men gan là hoàn toàn có cơ sở khoa học rõ ràng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dựa trên các dữ liệu về ức chế enzym gan, nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng bao gồm:

• Người đang điều trị bệnh tiểu đường bằng các thuốc hạ đường huyết đường uống.
• Người bệnh động kinh hoặc đang dùng các nhóm thuốc chống co giật, thuốc an thần tác động lên hệ thần kinh trung ương.
• Người đang sử dụng các loại thuốc kê đơn kéo dài chuyển hóa chủ yếu qua hệ enzym gan CYP3A4, CYP2C19 và CYP2D6 (như thuốc chống đông, thuốc điều hòa nhịp tim, thuốc hạ mỡ máu).
• Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc bệnh lý gan mạn tính.

Hiện tại chưa có nghiên cứu về mức độ an toàn của phi điệp kép trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em nhỏ; các dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung trên enzym gan, tế bào hoặc động vật thí nghiệm ^[1], ^[7], ^[8]. Do đó các nhóm đối tượng đặc biệt này tuyệt đối không nên tự ý dùng trà phi điệp kép kéo dài.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong thực tế

Để tránh các rủi ro tương tác có hại cho sức khỏe, người tiêu dùng không nên tự ý thu hái hay mua các loại phi điệp kép không rõ nguồn gốc để hãm trà uống hàng ngày. Sự biến thiên nồng độ hoạt chất theo bộ phận và tuổi cây khiến việc tự kiểm soát hàm lượng dung nạp là bất khả thi ^[2], ^[4].

Nếu có nhu cầu dùng phi điệp kép cho mục đích bồi bổ, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và không dùng kéo dài liên tục nhiều tuần. Đặc biệt, nếu bạn đang được kê đơn điều trị bất kỳ bệnh lý mạn tính nào, hãy thông báo rõ ràng cho bác sĩ điều trị về các loại trà thảo mộc đang dùng. Tuyệt đối không tự ý uống trà thảo dược sát giờ uống thuốc tây; nên giữ khoảng cách an toàn hoặc tạm ngừng thảo dược theo chỉ định chuyên môn để đảm bảo hiệu quả điều trị của thuốc.