Nỗi lo dùng thảo dược truyền miệng trong thai kỳ
Mang thai là giai đoạn cơ thể người phụ nữ trải qua vô số thay đổi về mặt sinh lý, nội tiết tố và hệ miễn dịch. Kèm theo đó, nhiều mẹ bầu thường xuyên gặp phải tình trạng mệt mỏi, khó ngủ, đầy hơi hoặc căng thẳng kéo dài. Để tìm kiếm sự dễ chịu, nhiều người có tâm lý tìm về các loại cây cỏ, thảo dược tự nhiên với suy nghĩ rằng thảo mộc thiên nhiên thì luôn lành tính và không gây tác dụng phụ.
Trong số các loại cây cảnh quen thuộc, sen đất (còn gọi là mộc lan hoa to, có danh pháp khoa học là Magnolia grandiflora) thường được người dân trồng làm bóng mát nhờ hoa to, thơm ngát và lá xanh dày. Trong dân gian, một số bài thuốc truyền miệng cho rằng nụ hoa, lá hoặc vỏ cây sen đất có thể dùng để hãm trà, hỗ trợ giải nhiệt hoặc giúp dễ ngủ. Điều này khiến không ít phụ nữ mang thai đặt câu hỏi: liệu mẹ bầu có thể dùng sen đất để cải thiện sức khỏe hay không?
Câu trả lời dứt khoát từ góc độ y khoa là: phụ nữ mang thai không nên sử dụng sen đất dưới bất kỳ hình thức nào khi chưa có chỉ định từ bác sĩ. Hiện nay, hoàn toàn chưa có nghiên cứu khoa học nào chứng minh loại cây này an toàn cho thai kỳ. Việc tự ý sử dụng một loại dược liệu chưa rõ liều lượng có thể mang lại những hệ lụy nghiêm trọng cho sức khỏe của cả mẹ và sự phát triển của thai nhi.
Cơ chế tác động và những cảnh báo về thảo dược đối với tử cung
Để hiểu vì sao thai phụ cần kiêng khem thảo dược chưa được kiểm chứng, chúng ta cần nắm rõ cơ chế tác động của các hoạt chất thực vật lên cơ thể. Nhiều loại cây cỏ chứa các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp như ancaloit, flavonoid, saponin hay tinh dầu bay hơi. Một số nhóm chất trong đó có khả năng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương hoặc kích thích thụ thể tại cơ trơn tử cung.
Khi cơ trơn tử cung bị kích thích quá mức, những cơn co bóp bất thường có thể xuất hiện ngoài ý muốn. Trong những tháng đầu của thai kỳ, các cơn co thắt này dễ dẫn đến hiện tượng dọa sảy, bóc tách túi thai hoặc sảy thai tự nhiên. Ở các giai đoạn sau, kích thích tử cung có thể thúc đẩy quá trình chuyển dạ sớm, dẫn đến tình trạng sinh non và suy thai. Bên cạnh đó, nhau thai không phải là một tấm màng chắn tuyệt đối, các phân tử độc chất có kích thước nhỏ hoàn toàn có thể khuếch tán qua hàng rào nhau thai để xâm nhập vào tuần hoàn của thai nhi.
Thực tế lâm sàng cho thấy, việc tự ý dùng cây cỏ khi mang thai tiềm ẩn mối nguy rất lớn. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy tuyến 3 ở Jimma, Ethiopia đã khảo sát trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ khoa [1]. Kết quả cho thấy có tới 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai kỳ hoặc sảy thai [1]. Đáng chú ý, trong nhóm phụ nữ bị sảy thai hoặc đình chỉ thai này, có 19 người (tỷ lệ 17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong suốt thai kỳ [1].
Nghiên cứu trên cũng chỉ ra rằng trong số các cây thuốc được thai phụ sử dụng, nhiều loại chứa đựng nguy cơ tiềm ẩn như gây co bóp tử cung, hạ đường huyết quá mức, độc tính tế bào hoặc tác động điều kinh làm bong niêm mạc [1]. Điều này là một hồi chuông cảnh báo rõ ràng: thảo dược tự nhiên hoàn toàn có thể can thiệp tiêu cực vào cơ chế sinh lý của thai kỳ nếu dùng sai cách.
Bằng chứng khoa học: Chiết xuất sen đất chứa độc tính thực nghiệm
Khi xem xét cụ thể về cây sen đất (Magnolia grandiflora), các bằng chứng khoa học hiện có chỉ ra rằng các bộ phận của loài cây này chứa những hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, thậm chí có khả năng gây độc trên động vật thí nghiệm.
Một nghiên cứu thực nghiệm thực hiện năm 1982 đã đi sâu phân tích các thành phần hóa học của cây sen đất (Magnolia grandiflora) [2]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học phát hiện chiết xuất cồn từ gỗ của cây sen đất thể hiện độc tính rõ rệt trên chuột thí nghiệm khi được đưa vào cơ thể qua đường tiêm phúc mạc [2]. Khi phân lập và xác định nguyên tắc gây độc, nhóm nghiên cứu tìm ra một ancaloit bậc bốn phenolic tồn tại dưới dạng tinh thể rắn không màu [2].
Dữ liệu quang phổ và phân tích chuyên sâu đã xác định hoạt chất độc tính này chính là menisperine (hay còn gọi là chakranine hoặc cation isocorydinium) [2]. Đây cũng là lần đầu tiên hợp chất ancaloit này được phân lập từ chi mộc lan Magnolia [2]. Việc tồn tại một ancaloit có độc tính thực nghiệm trong cây cho thấy sen đất không hề là một loài thực vật hoàn toàn vô hại như nhiều người lầm tưởng.
Cần nhấn mạnh rằng, các thử nghiệm về độc tính của sen đất hiện mới chỉ dừng lại ở mức độ nghiên cứu trên động vật và chiết xuất trong phòng thí nghiệm [2]. Chưa hề có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để đánh giá liều lượng dung nạp, độc tính đối với phôi thai hay khả năng gây dị tật bẩm sinh. Khi dữ liệu khoa học về độ an toàn trên người mang thai vẫn còn là một "khoảng trống", việc sử dụng sen đất là một hành vi mang tính rủi ro cao và không có cơ sở bảo vệ sức khỏe.
Nguy cơ tích tụ kim loại nặng từ môi trường sống của sen đất
Ngoài các độc tính nội tại từ hoạt chất tự nhiên, một nguy cơ tiềm ẩn khác ít được người dân để ý chính là mức độ ô nhiễm kim loại nặng có trong các bộ phận của cây sen đất. Do có hoa đẹp và tán lá rộng, sen đất thường được chọn trồng làm cây cảnh quan đô thị, trên vỉa hè các tuyến đường lớn hoặc trong khuôn viên các công trình công cộng.
Một nghiên cứu công bố năm 2019 tại thành phố Hợp Phì, Trung Quốc đã thu thập mẫu đất và cành cây sen đất (Magnolia grandiflora) tại các dải cây xanh ven đường, khu công nghiệp, khu dân cư và công viên để định lượng hàm lượng chì (Pb) và cadimi (Cd) [3]. Kết quả phân tích cho thấy hàm lượng chì trong đất cao nhất ở dải cây xanh ven đường giao thông và thấp nhất ở công viên, trong khi hàm lượng cadimi trong đất đạt mức cao nhất tại các khu vực gần trung tâm thành phố và giảm dần theo khoảng cách ra xa trung tâm [3].
Đối với cây sen đất, nghiên cứu phát hiện rằng hàm lượng chì trong cành cây có xu hướng giảm dần khi khoảng cách xa dần trung tâm thành phố [3]. Đáng chú ý, lượng cadimi tích tụ trong cành sen đất đạt mức cao nhất ở những cây trồng ven đường giao thông và thấp nhất ở trong công viên [3]. Trên tất cả các khu vực lấy mẫu, hàm lượng chì và cadimi trong cành sen đất đều có mối tương quan thuận rõ rệt với hàm lượng chì và cadimi tồn tại trong môi trường đất [3]. Nghiên cứu kết luận rằng mật độ giao thông xe cộ, mật độ dân số cùng tốc độ đô thị hóa là những yếu tố góp phần trực tiếp gây ô nhiễm chì và cadimi trong cây sen đất [3].
Chì và cadimi đều là những kim loại nặng cực kỳ nguy hiểm, đặc biệt đối với sự hình thành và phát triển của thai nhi. Phụ nữ mang thai tiếp xúc với chì có nguy cơ cao bị thiếu máu, tăng huyết áp thai kỳ, sảy thai hoặc sinh con nhẹ cân. Cadimi cũng là chất độc tích lũy lâu dài, có thể gây tổn thương thận và cản trở quá trình trao đổi chất qua nhau thai. Do đó, nếu người dân tự ý hái hoa, lá hoặc vỏ cây sen đất trồng ven đường để đun nước uống, nguy cơ đưa các kim loại nặng độc hại này vào cơ thể người mẹ là rất lớn [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng thảo mộc tự nhiên
Thực trạng sử dụng thảo dược trong cộng đồng hiện nay vẫn tồn tại nhiều thói quen bất cẩn, chủ yếu bắt nguồn từ những nhận thức sai lệch về an toàn y tế.
Hiểu lầm đầu tiên và nguy hiểm nhất là quan niệm "cứ cây cỏ tự nhiên là an toàn". Rất nhiều loài thực vật tự nhiên chứa chất độc để tự bảo vệ trước côn trùng và động vật ăn cỏ. Cơ thể của người trưởng thành khỏe mạnh đôi khi có thể chuyển hóa và đào thải được một lượng độc tố nhỏ, nhưng cơ thể thai nhi với các cơ quan chưa hoàn thiện thì hoàn toàn bất lực trước những phân tử hóa học này.
Hiểu lầm thứ hai là tin tưởng tuyệt đối vào kinh nghiệm truyền miệng hoặc sự chia sẻ của người thân mà không tham vấn chuyên môn. Nghiên cứu năm 2021 tại Ethiopia đã chỉ ra một thực tế tương tự: phần lớn phụ nữ sử dụng thảo dược trong thai kỳ là do người trong gia đình giới thiệu hoặc khuyên dùng (chiếm tới 75,2%) [1]. Đáng chú ý, có 68,3% người tham gia nghiên cứu cho biết họ có được cây thuốc nhờ các thành viên gia đình thu hái giúp, và 76,5% mua trôi nổi tại các khu chợ địa phương [1]. Việc sử dụng thảo dược không rõ nguồn gốc, mua ngoài chợ hoặc hái trong tự nhiên khiến người dùng không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất, tạp chất lẫn độc tố tồn dư [1].
Hiểu lầm thứ ba nằm ở việc tự ước lượng liều lượng sử dụng. Cũng theo nghiên cứu năm 2021, cách đo lường phổ biến nhất của người dùng thảo dược là sử dụng đơn vị cốc nước (chiếm 51,7%), trong đó liều một cốc nước mỗi lần chiếm 47,5% và tần suất dùng 1 lần mỗi ngày chiếm 54,8% [1]. Thậm chí có tới 32,9% thai phụ duy trì việc uống thảo dược kéo dài "nhiều tháng tùy thích trong suốt thai kỳ" [1]. Dược liệu tự nhiên khi không được chuẩn hóa về liều lượng rất dễ dẫn đến ngộ độc tích lũy, đặc biệt khi dùng liên tục trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng [1].
Những đối tượng cần tuyệt đối tránh xa sen đất
Dựa trên các dữ liệu về sự hiện diện của ancaloit gây độc thực nghiệm và nguy cơ tích lũy kim loại nặng, sen đất không phải là loài thực vật thích hợp để sử dụng làm trà hay thuốc một cách tùy tiện [2], [3]. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng và tránh sử dụng:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai ở mọi giai đoạn của thai kỳ. Sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu an toàn lâm sàng, cùng nguy cơ kích thích co thắt tử cung và nguy cơ phơi nhiễm kim loại nặng từ thảo mộc là lý do thai phụ cần tránh xa sen đất [1], [3].
Thứ hai là phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú. Trẻ sơ sinh bú mẹ có hệ tiêu hóa, gan và thận rất non nớt. Các hoạt chất ancaloit như menisperine hoặc các kim loại nặng nếu bài tiết qua sữa mẹ đều có thể gây ảnh hưởng xấu tới sức khỏe và sự phát triển trí não của trẻ nhỏ [2], [3].
Thứ ba là những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc hệ tim mạch. Gan và thận là hai cơ quan chính đảm nhiệm vai trò lọc và chuyển hóa các chất độc. Việc nạp vào cơ thể các chiết xuất từ cây cỏ chứa độc tố thực nghiệm sẽ làm tăng áp lực chuyển hóa, dễ khiến tình trạng suy giảm chức năng gan, thận trở nên trầm trọng hơn [2].
Thứ tư là trẻ em và người cao tuổi có thể trạng yếu. Đây là những nhóm đối tượng có hàng rào sinh học kém bền vững và rất nhạy cảm với các chất gây ô nhiễm môi trường như chì hoặc cadimi [3].
Lời khuyên áp dụng thực tế và chăm sóc thai kỳ an toàn
Để đảm bảo một thai kỳ khỏe mạnh, việc kiểm soát chặt chẽ các loại thực phẩm, đồ uống và thảo dược đưa vào cơ thể là nguyên tắc sống còn. Mẹ bầu và gia đình cần lưu ý những điểm thực tế sau:
- Ngừng ngay thói quen dùng thảo dược theo mách bảo: Nếu trong vườn nhà hoặc khu dân cư có trồng sen đất, chỉ nên ngắm hoa hoặc thưởng thức hương thơm tự nhiên từ xa. Tuyệt đối không tự ý hái lá, hoa hoặc nạo vỏ thân cây đem phơi khô đun nước uống [2], [3].
- Không sử dụng cây cảnh quan làm thực phẩm: Cây cối trồng tại các dải phân cách, công viên ven đường thường xuyên hấp thụ khói bụi giao thông và tích lũy hàm lượng kim loại nặng cao như chì và cadimi [3]. Việc sử dụng các bộ phận của những cây này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc kim loại mạn tính rất nguy hại cho thai nhi [3].
- Luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa: Trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc, thực phẩm chức năng hay bài thuốc nam nào, thai phụ cần đem thông tin hoặc sản phẩm đó đến tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
- Lựa chọn giải pháp thư giãn tự nhiên và đã được kiểm chứng: Thay vì tìm đến các vị thảo dược lạ để an thần hay trị mất ngủ, mẹ bầu nên áp dụng các biện pháp an toàn hơn như tập hít thở sâu, đi bộ nhẹ nhàng ở nơi không khí trong lành, ngâm chân với nước ấm vừa phải hoặc nghe nhạc thư giãn.
Chăm sóc sức khỏe thai kỳ đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa trước mọi loại dược liệu tự nhiên. Với cây sen đất, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ra rằng chiết xuất của cây chứa ancaloit có độc tính trên động vật và các bộ phận của cây rất dễ tích tụ kim loại nặng độc hại từ môi trường sống [2], [3]. Do đó, phụ nữ mang thai cần giữ nguyên tắc thận trọng tuyệt đối, không dùng sen đất để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và bé.