Cơn sốt trà trạch tả và lời đồn "đốt mỡ siêu tốc"
Nhiều người thừa cân thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn giảm số cân nặng nhanh chóng mà không cần kiêng khem hay tập luyện. Gần đây, trạch tả – một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền – được quảng bá rầm rộ dưới dạng trà túi lọc hoặc trà hãm uống hàng ngày với lời đồn "đánh tan mỡ thừa" và "thanh lọc cơ thể". Nhiều người sau vài ngày sử dụng thấy kim bàn cân dịch chuyển xuống 1-2 kg thì tin rằng mỡ đã biến mất.
Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh việc giảm trọng lượng cơ thể cấp tốc qua đường bài tiết nước khác biệt hoàn toàn với giảm mỡ mô dưới da. Sự nhầm lẫn giữa sụt cân do mất nước và tiêu mỡ thực sự không chỉ khiến mục tiêu vóc dáng thất bại mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe khôn lường.
Giảm cân ảo do mất nước khác gì với tiêu hao mô mỡ?
Trạch tả từ lâu được sử dụng với tác dụng nổi bật là lợi niệu, tức làm tăng lượng nước tiểu đào thải qua thận [1]. Khi cơ thể tăng cường bài tiết, thể tích dịch nội bào và ngoại bào suy giảm nhanh chóng, dẫn đến việc sụt giảm trọng lượng tức thì. Tuy nhiên, khối lượng giảm đi ở đây thuần túy là nước, không phải khối lượng mô mỡ hay mỡ nội tạng bị đốt cháy.
Ở người béo phì, rối loạn chuyển hóa nước là hiện tượng có thật, thể hiện qua việc gia tăng lượng nước toàn phần cũng như dịch nội bào và ngoại bào [2]. Do đó, việc dùng chất kích thích bài tiết nước có thể làm giảm tạm thời áp lực thể tích, nhưng mô mỡ vẫn còn nguyên vẹn. Ngược lại, việc giảm cân lành mạnh đòi hỏi sự suy giảm khối lượng mỡ thông qua chế độ thâm hụt năng lượng và tập luyện bài bản, giúp bình thường hóa dần các chỉ số chuyển hóa [2].
Mất nước cấp tính không những không giúp giảm mỡ mà còn tác động xấu lên thành phần lipid máu. Một thử nghiệm năm 1976 trên 46 vận động viên vật cho thấy, tình trạng mất 3,5% trọng lượng cơ thể do mất nước dẫn đến sự sụt giảm axit béo không este hóa (NEFA) nhưng lại làm tăng đáng kể các axit béo este hóa (EFA), beta-lipoprotein, phospholipid và cholesterol trong máu tĩnh mạch [3].
Thậm chí, khi kết hợp mất nước với bài tập đạp xe đo công suất trong 40 phút, nồng độ lipid toàn phần cùng các phân đoạn beta-lipoprotein, EFA và cholesterol sau 1 giờ nghỉ ngơi vẫn duy trì ở mức cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc tụt cân đơn thuần do mất nước tạo ra biến đổi chuyển hóa tương tự như cơ thể phải chịu tải thể lực nặng, gây ảnh hưởng bất lợi đến khả năng làm việc của các cơ quan [3].
Hoạt chất trạch tả trong ống nghiệm và cơ thể động vật
Nhiều thông tin quảng cáo đã dựa vào các nghiên cứu phân tử để phóng đại tác dụng của trạch tả. Về mặt dược lý thực nghiệm, thân rễ cây trạch tả (Alisma orientale hoặc Alisma plantago-aquatica) chứa các hợp chất triterpene được ghi nhận có ảnh hưởng lên chuyển hóa tế bào [1].
Cụ thể, nghiên cứu năm 2023 phát hiện hoạt chất alisol B chiết xuất từ trạch tả có khả năng ức chế quá trình tạo mỡ và làm giảm khối lượng mô mỡ dưới da trên chuột béo phì do ăn chế độ giàu chất béo (HFD) [4]. Hoạt chất này cũng ức chế sự biệt hóa và trưởng thành của tế bào mỡ trong ống nghiệm thông qua kích hoạt con đường tín hiệu LKB1-AMPK, giúp cải thiện tình trạng tăng đường huyết và kháng insulin ở chuột [4].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống năm 2025 tổng hợp 29 nghiên cứu tiền lâm sàng trên loài gặm nhấm kết luận rằng chiết xuất trạch tả giúp cải thiện đường huyết lúc đói, đường huyết sau ăn 2 giờ, chỉ số kháng insulin HOMA-IR, cùng các chỉ số lipid máu như triglyceride, cholesterol toàn phần, LDL-C và trọng lượng cơ thể [1]. Các cơ chế tiềm năng được chỉ ra gồm chống oxy hóa, chống viêm, điều hòa chuyển hóa lipid, ức chế tân tạo đường, tăng cường tín hiệu insulin và thúc đẩy thực bào tế bào [1].
Ngoài ra, chiết xuất ethanol từ trạch tả khi thử nghiệm trên chuột béo phì do chế độ ăn giàu chất béo cũng làm giảm cân nặng, giảm tích tụ lipid ở não, hạ axit béo tự do trong huyết thanh, phục hồi hàng rào máu não và giảm viêm thần kinh [5]. Nghiên cứu dược lý mạng lưới và lipidomics năm 2022 trên chuột tăng mỡ máu cũng xác định trạch tả tác động qua con đường PPAR và điều hòa biểu hiện các gen then chốt như ALB, TNF, IL1B, MMP9, PPARA và PPARG [6].
Tại gan, các tổng quan y văn cho thấy chiết xuất trạch tả và các hoạt chất như alisol A 24-acetate hay alisol B 23-acetate ngăn tích tụ triglyceride qua việc ức chế tân tạo lipid và tăng xuất khẩu mỡ [7]. Nghiên cứu năm 2024 bổ sung thêm rằng dịch chiết trạch tả dùng bằng đường bơm dạ dày liên tục 13 tuần trên chuột mắc bệnh gan nhiễm mỡ chuyển hóa (MAFLD) giúp đảo ngược các gen rối loạn chuyển hóa mỡ (SCD1, PPAR gamma, CD36) và cân bằng lại lượng sắt trong gan thông qua thụ thể FXR [8].
Khoảng cách lớn từ phòng thí nghiệm tới tách trà hàng ngày
Dù các kết quả tiền lâm sàng kể trên rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước khoảng cách thực tế giữa nghiên cứu cơ bản và việc uống trà trạch tả.
Toàn bộ các tác dụng điều hòa chuyển hóa lipid, giảm tích tụ mô mỡ hay hỗ trợ gan nhiễm mỡ được nêu đều tiến hành trên chuột hoặc tế bào cô lập [4], [1], [8]. Trong nghiên cứu, các nhà khoa học sử dụng chiết xuất chuẩn hóa hoặc hoạt chất tinh khiết như alisol B với nồng độ xác định [4], hoàn toàn khác với việc hãm vài lát dược liệu thô thành trà.
Đến nay, các dữ liệu tổng quan đều khẳng định vẫn cần thêm các đánh giá chuẩn hóa, kiểm tra an toàn và đặc biệt là các thử nghiệm lâm sàng trên người [7], [1]. Chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định việc tự ý uống trà trạch tả giúp giảm mỡ thừa bền vững ở người [7], [1]. Do đó, việc coi trạch tả như một giải pháp giảm béo thay thế chế độ ăn uống khoa học là hoàn toàn sai lầm.
Nguy cơ mất cân bằng điện giải khi lạm dụng
Hiệu ứng dễ thấy nhất khi uống trà trạch tả là tiểu tiện nhiều lần. Nếu lạm dụng dài ngày với lượng lớn để ép cân, cơ thể đối mặt với nguy cơ mất nước tế bào nghiêm trọng. Cùng với lượng dịch bị đào thải ra ngoài, các khoáng chất thiết yếu trong máu có thể bị cuốn theo, dẫn đến rối loạn điện giải.
Khi thể tích tuần hoàn giảm đột ngột, máu trở nên cô đặc, khiến tim phải làm việc nhiều hơn để duy trì áp lực tưới máu cho các mô [3]. Tình trạng này có thể gây ra triệu chứng mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt, tụt huyết áp tư thế, chuột rút cơ bắp và làm suy giảm thể lực nhanh chóng [3]. Nếu tiếp tục uống trà mà không bù nước, chức năng lọc của cầu thận có thể bị ảnh hưởng tiêu cực.
Ai cần thận trọng khi tiếp xúc với trạch tả?
Trạch tả là một vị thuốc, không phải nước uống giải khát thông thường. Một số đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng:
- Người đang dùng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị tim mạch: Hoạt tính tăng bài tiết nước tiểu của trạch tả có thể cộng hưởng làm tụt huyết áp quá mức hoặc rối loạn kali máu.
- Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ em: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào xác định ngưỡng an toàn và tác động lâu dài của trạch tả trên nhóm đối tượng đặc biệt này.
- Người có tiền sử suy thận, hạ huyết áp hoặc thể trạng suy nhược: Tác động rút nước có thể làm nặng thêm tình trạng kiệt sức và rối loạn cân bằng nội môi.
- Người mắc các bệnh lý chuyển hóa mỡ máu hay gan nhiễm mỡ: Không được tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để chuyển sang uống trà thảo mộc trôi nổi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và quản lý cân nặng
Nếu muốn sử dụng trạch tả trong các bài thuốc cổ truyền để thanh nhiệt hay hỗ trợ phù thũng, người dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải dưới sự chỉ định và hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Tránh tuyệt đối việc tự ý mua trạch tả khô đóng gói không rõ nguồn gốc về sắc uống thay nước lọc cả ngày nhằm mục đích giảm cân.
Khi gặp hiện tượng đi tiểu quá nhiều, khát nước dữ dội hoặc vọp bẻ khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào, cần ngừng ngay và bù đủ nước lọc. Giảm cân bền vững chỉ có thể đạt được khi kiểm soát lượng calo nạp vào thông qua chế độ dinh dưỡng lành mạnh kết hợp vận động thường xuyên, từ đó tác động trực tiếp vào kho dự trữ mỡ thừa thay vì vắt kiệt lượng nước quý giá của cơ thể.