Uống trà trâm bột chung với thuốc tây: 3 tương tác cần lưu ý

Nhiều người có thói quen dùng các loại trà thảo mộc tự nhiên như trâm bột để hỗ trợ giải nhiệt hoặc kiểm soát đường huyết và huyết áp. Tuy nhiên, việc kết hợp tùy tiện trà thảo mộc cùng lúc với thuốc tây điều trị có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi khó lường. Không ít người lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính nên vô tư uống chung mà không tham khảo ý kiến chuyên môn.

Dùng trà trâm bột cùng thời điểm uống thuốc tây tiềm ẩn nguy cơ gây tương tác chuyển hóa thông qua hệ enzym gan cytochrom P450. Sự kết hợp thiếu kiểm soát này có thể làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu, đặc biệt là các nhóm thuốc huyết áp hay thuốc hạ đường huyết.

Cơ chế chuyển hóa qua hệ enzym gan cytochrom P450

Hầu hết các loại thuốc điều trị khi đi vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan trước khi được đào thải ra ngoài ^[1]. Trong đó, hệ thống enzym cytochrom P450 (gọi tắt là CYP) đóng vai trò then chốt trong việc phân giải và thanh thải hoạt chất ^[2]. Nếu các enzym này hoạt động bình thường, nồng độ thuốc trong huyết tương sẽ duy trì ở mức an toàn và phát huy hiệu quả điều trị như dự tính ^[2].

Khi một hợp chất tự nhiên ức chế hoạt động của các enzym CYP, tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan sẽ bị suy giảm đáng kể ^[3]. Thuốc không được đào thải kịp thời sẽ tích tụ lại trong máu, làm tăng nồng độ thuốc vượt ngưỡng an toàn ^[3]. Ngược lại, nếu một chất cảm ứng làm tăng hoạt tính của enzym CYP, thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh khiến hiệu quả trị bệnh suy giảm rõ rệt ^[2].

Nhiều loại thảo mộc chứa các polyphenol tự nhiên như quercetin có thể tác động trực tiếp lên hệ enzym CYP ^[1]. Khi uống chung trà thảo dược chứa các hoạt chất này với thuốc tây, nguy cơ ức chế enzym chuyển hóa là hoàn toàn có thể xảy ra ^[4]. Điều này dẫn đến sự biến đổi sinh khả dụng của các loại tân dược dùng kèm ^[4].

3 tương tác cần lưu ý khi kết hợp trà thảo mộc và thuốc tây

Tương tác đáng lưu ý đầu tiên là nguy cơ làm tăng độc tính của các thuốc dùng kèm do ức chế enzym chuyển hóa ^[4]. Khi các enzym thuộc hệ cytochrom P450 bị ức chế, quá trình thanh thải nhiều loại thuốc quan trọng qua gan sẽ chậm lại [1, 6]. Nồng độ hoạt chất tích lũy cao trong máu làm tăng nguy cơ xảy ra các tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc ^[3].

Điểm lưu ý thứ hai liên quan đến nguy cơ tụt huyết áp hoặc hạ đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát. Nhiều hoạt chất polyphenol thực vật khi ức chế CYP1A2, CYP2C9 hoặc CYP3A4 có thể làm chậm chuyển hóa các thuốc hạ áp và thuốc hạ đường ^[4]. Thuốc tồn lưu lâu trong tuần hoàn có thể khuếch đại tác dụng dược lý, dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp đột ngột hoặc hạ đường huyết nguy hiểm.

Lưu ý thứ ba là sự tương tác phức tạp đối với các thuốc có khoảng điều trị hẹp ^[5]. Đối với các nhóm thuốc này, chỉ cần một dao động nhỏ về nồng độ trong máu do tương tác thảo mộc - thuốc cũng đủ gây nguy hiểm cho người bệnh ^[5]. Thảo dược và các thành phần bổ sung tự nhiên đã được chứng minh có khả năng tương tác đáng kể với nhiều thuốc điều trị thông qua các phân nhóm enzym CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 và CYP2C8 ^[6].

Các bằng chứng khoa học về tương tác thảo mộc và enzym gan

Một tổng quan khoa học năm 2002 đã nêu bật vai trò của enzym cytochrom P450 3A3/4 trong việc thanh thải nhiều loại thuốc thiết yếu ^[2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các thực phẩm như bưởi chùm hay một số thảo dược như St. John's wort có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa thuốc qua hệ CYP ^[2]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng dù tiềm năng tương tác trên lâm sàng cần được đánh giá thận trọng, người bệnh đang tiếp nhận phác đồ điều trị nên dùng các biện pháp khác thay vì tùy tiện dùng thảo mộc ^[2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về khả năng ức chế enzym CYP của các chất tự nhiên đã xác nhận quercetin, thymoquinone, chiết xuất tỏi và cam thảo đều là những chất ức chế các enzym khác nhau thuộc họ CYP ^[1]. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng hầu hết mọi loại thuốc đều chuyển hóa qua hệ enzym này, do đó tương tác giữa thảo dược và enzym cytochrom cần được tính toán kỹ lưỡng ^[1].

Một nghiên cứu tổng quan hệ thống công bố năm 2021 đã đánh giá dữ liệu tương tác từ 189 loại thảo mộc, thực phẩm và 72 chất bổ sung trong các cơ sở dữ liệu khoa học ^[6]. Các tác giả đã phân tích 140 trong số 3.125 thử nghiệm lâm sàng cùng 236 nghiên cứu in vitro, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh ^[6]. Kết quả ghi nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc, thực phẩm với 8 loại thuốc điều trị, trong đó 21 loại thảo mộc/thực phẩm tương tác với CYP3A4 – con đường chuyển hóa chính của rất nhiều tân dược ^[6].

Nghiên cứu in vitro năm 2014 đánh giá tác động ức chế của caffeic acid và quercetin trên các vi hạt gan người (HLMs) ^[4]. Kết quả thực nghiệm cho thấy cả caffeic acid và quercetin đều là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP1A2 (với chỉ số Ki lần lượt là 1,16 và 0,93 muM) và CYP2C9 (Ki lần lượt là 0,95 và 1,67 muM) ^[4]. Caffeic acid ức chế cạnh tranh mạnh CYP2D6 (Ki = 1,10 muM), nhưng ức chế yếu CYP2C19 và CYP3A4 với nồng độ IC50 > 100 muM ^[4]. Trong khi đó, quercetin là chất ức chế cạnh tranh mạnh đối với CYP2C19 (Ki = 1,74 muM) và CYP3A4 (Ki = 4,12 muM), đồng thời ức chế cạnh tranh vừa phải trên CYP2D6 (Ki = 18,72 muM) ^[4].

Nghiên cứu thực nghiệm năm 2007 trên vi hạt gan người đối với nhiều chiết xuất thảo mộc cũng cho thấy nhiều chiết xuất gây ức chế từ 50% trở lên đối với hoạt tính của hệ CYP ^[3]. Chẳng hạn chiết xuất hạt nho ức chế CYP2C9 và CYP3A4 ở nồng độ 10 microM, cây kế sữa ức chế CYP2C8 ở 10 microM ^[3]. Dữ liệu thực nghiệm này cho thấy việc dùng đồng thời thảo mộc có thể làm giảm độ thanh thải của nhiều loại thuốc thông qua ức chế enzym P450 ^[3].

Một tổng quan hệ thống năm 2010 về bằng chứng lâm sàng tương tác thuốc - thảo mộc tìm kiếm trên Pubmed và EMBASE nhấn mạnh hiểu biết hiện nay về lĩnh vực này vẫn còn nhiều khoảng trống ^[5]. Báo cáo khẳng định mặc dù dữ liệu tiền lâm sàng thường khó khái quát hóa hoàn toàn trên người, sự thận trọng là bắt buộc đối với các loại thuốc có cửa sổ điều trị hẹp khi thiếu vắng bằng chứng lâm sàng đầy đủ ^[5]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2011 cũng chỉ ra nhiều thảo mộc còn có thể tác động lên enzym liên hợp UDP-glucuronosyl transferase (UGT), dù hậu quả in vivo vẫn cần nghiên cứu thêm ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc

Nhiều người bệnh vẫn giữ quan niệm sai lầm rằng các loại trà nguồn gốc tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay nước lọc để uống thuốc. Thực tế, các hoạt chất sinh học tự nhiên trong thảo mộc cũng sở hữu dược tính và có thể ức chế cạnh tranh trực tiếp với các vị trí gắn kết của enzym chuyển hóa ^[4]. Uống thuốc tây bằng nước trà thảo mộc có thể làm xáo trộn hoàn toàn nồng độ hấp thu của dược chất.

Một hiểu lầm khác là nếu chưa thấy biểu hiện ngộ độc ngay thì việc uống chung là an toàn. Hiện tượng ức chế enzym diễn ra ở cấp độ vi hạt gan và có thể tích lũy từ từ [5, 6]. Sự tích tụ nồng độ thuốc trong huyết tương qua từng ngày có thể đột ngột gây ra biến cố tụt áp, hạ đường huyết hoặc rối loạn nhịp tim mà người bệnh không hề hay biết nguyên nhân xuất phát từ ấm trà uống mỗi sáng.

Nhiều người cũng cho rằng các loại thảo mộc dùng hỗ trợ hạ áp, hạ đường huyết sẽ cộng gộp tác dụng một cách an toàn với thuốc tây. Trên thực tế, sự phối hợp không có kiểm soát có thể gây tác động quá mức, dẫn đến hạ đường huyết cấp tính hoặc hạ huyết áp tư thế rất nguy hiểm. Chưa có nghiên cứu lâm sàng trực tiếp nào khẳng định việc kết hợp trà trâm bột với các thuốc tây điều trị huyết áp và tiểu đường là hoàn toàn an toàn mà không làm biến đổi dược động học của thuốc ^[5].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp hoặc đái tháo đường bằng thuốc tây cần hết sức thận trọng khi dùng các loại trà thảo mộc như trâm bột. Nhóm người bệnh này thường phải duy trì nồng độ thuốc ổn định suốt cả ngày; mọi sự can thiệp lên enzym gan CYP1A2, CYP2C9 hay CYP3A4 đều có thể phá vỡ sự ổn định này ^[4].

Người mắc các bệnh lý mãn tính đang sử dụng các loại thuốc có khoảng trị liệu hẹp cần tuyệt đối không tự ý kết hợp thảo mộc ^[5]. Bệnh nhân đang điều trị ung thư bằng hóa trị liệu cũng được các chuyên gia khuyến cáo nên thận trọng và cân nhắc các biện pháp khác thay vì tùy tiện dùng thảo dược có nguy cơ tương tác ^[2].

Người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm tự nhiên hoặc người đang phải dùng nhiều loại thuốc điều trị cùng lúc cũng là đối tượng có nguy cơ cao ^[8]. Khi số lượng thuốc tăng lên, khả năng xảy ra tương tác qua hệ enzym cytochrom P450 càng trở nên phức tạp và khó dự đoán ^[8].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Để phòng ngừa nguy cơ tương tác, người bệnh không nên dùng trà trâm bột hoặc bất kỳ loại trà thảo mộc nào để uống thuốc tây. Nước lọc đun sôi để nguội luôn là lựa chọn an toàn và duy nhất được khuyến nghị khi uống tân dược.

Nếu có thói quen thưởng thức trà thảo mộc, người dùng nên uống với lượng vừa phải và uống cách thời điểm dùng thuốc tây một khoảng thời gian hợp lý. Việc phân tách thời gian giúp giảm thiểu nguy cơ các polyphenol tự nhiên cạnh tranh trực tiếp vị trí gắn kết trên hệ enzym gan cùng lúc với thuốc ^[4].

Người bệnh có bệnh lý nền tim mạch, huyết áp hoặc chuyển hóa cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo dược, thực phẩm chức năng mình đang sử dụng hàng ngày ^[5]. Việc theo dõi chỉ số huyết áp và đường huyết định kỳ tại nhà sẽ giúp phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường nếu có tương tác xảy ra.

Trà thảo mộc mang lại nhiều giá trị thư giãn và chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên, nhưng không thể xem nhẹ nguy cơ tương tác dược lý khi dùng chung với thuốc tân dược. Việc hiểu rõ cơ chế ức chế enzym cytochrom P450 giúp người bệnh chủ động hơn trong việc bảo vệ sức khỏe bản thân [2, 5]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn trước khi phối hợp bất kỳ sản phẩm thảo mộc nào vào phác đồ điều trị thường quy ^[5].