Uống tục đoạn hàng ngày: Ai không nên dùng và nguy cơ tiêu hóa

Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ gân cốt và giảm đau nhức xương khớp mỗi khi thời tiết thay đổi. Trong số các vị thuốc cổ truyền, tục đoạn được xem là một lựa chọn phổ biến nhờ công dụng hỗ trợ hệ cơ xương khớp. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại thảo dược này mỗi ngày như một loại trà bồi bổ có thể tiềm ẩn những hệ lụy khôn lường cho sức khỏe.

Tục đoạn không phải là thức uống lành tính phù hợp cho tất cả mọi người và không nên tùy tiện sử dụng kéo dài nếu không có chỉ định. Đặc biệt, người có thể trạng thực nhiệt, âm hư hỏa vượng hoặc hệ tiêu hóa yếu cần hết sức cẩn trọng. Dùng sai cách hoặc lạm dụng liều lượng có thể dẫn đến kích ứng tiêu hóa và gây hại cho nhiều cơ quan trong cơ thể.

Tục đoạn là vị thuốc gì trong y học cổ truyền và hiện đại?

Tục đoạn, có tên khoa học chính là Dipsacus asper, từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền ở các nước châu Á ^[1], ^[2]. Vị thuốc này thường được ứng dụng để hỗ trợ điều trị các bệnh lý về xương khớp như gãy xương, loãng xương, viêm khớp dạng thấp, tụ máu do chấn thương và các chứng bệnh do can thận hư nhược ^[2].

Theo nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020, hơn 100 hợp chất hóa học đã được phân lập và xác định từ rễ cây Dipsacus asper ^[2]. Trong đó, triterpenoid và iridoid chiếm tỷ lệ đáng kể, nổi bật là hoạt chất asperosaponin VI liên quan mật thiết đến khả năng bảo vệ xương ^[2]. Dược liệu này cũng được chứng minh có các hoạt tính sinh học đa dạng như bảo vệ thần kinh, bảo vệ tim mạch, chống lão hóa và hỗ trợ hệ sinh sản trên mô hình thử nghiệm ^[2].

Dù mang lại nhiều giá trị chữa bệnh, tục đoạn về bản chất vẫn là một vị thuốc trị liệu mang dược tính mạnh. Việc sử dụng dược liệu cần dựa trên chẩn đoán thể bệnh cụ thể, thay vì xem như một loại nước mát hay trà thảo mộc thông thường để uống hàng ngày vô tội vạ.

Thận trọng với đối tượng có chứng thấp nhiệt, âm hư hỏa vượng

Trong nguyên lý y học cổ truyền, việc dùng thuốc luôn tuân thủ nguyên tắc cân bằng âm dương và phù hợp với chứng trạng cơ thể. Tục đoạn có tính chất ấm, thiên về bồi bổ can thận và trợ dương. Do đó, những người có hội chứng thấp nhiệt (nhiệt độc tích tụ kết hợp ẩm trệ trong cơ thể) hoặc âm hư hỏa vượng (phần âm suy giảm dẫn đến bốc hỏa, nóng trong) không nên sử dụng.

Khi cơ thể đang ở trạng thái nóng trong, miệng khô khát, tiểu vàng, đại tiện táo bón hoặc bốc hỏa từng cơn, việc nạp thêm các thảo dược tính ấm như tục đoạn sẽ làm tăng mức độ nhiệt kết. Hiện tượng này dễ dẫn đến bứt rứt, nổi mụn nhọt, viêm loét niêm mạc và làm trầm trọng thêm các triệu chứng sẵn có. Người thuộc các thể trạng này tuyệt đối không tự ý mua tục đoạn về uống bồi bổ.

Bên cạnh yếu tố thể tạng, các nghiên cứu khoa học cũng chỉ ra cảnh báo quan trọng đối với phụ nữ mang thai. Theo đánh giá khoa học năm 2020, việc sử dụng Dipsacus asper ở liều cao có thể gây tác động bất lợi đến sức khỏe của người mẹ cũng như sự phát triển của phôi thai ^[2]. Do đó, phụ nữ có thai tuyệt đối không được tự ý dùng tục đoạn khi chưa có chỉ định nghiêm ngặt từ bác sĩ chuyên khoa ^[2].

Nguy cơ kích ứng tiêu hóa và triệu chứng khi dùng quá liều

Nhiều người lầm tưởng thảo dược hoàn toàn không gây độc tính, dẫn đến việc lạm dụng hoặc sắc uống quá đậm đặc hàng ngày. Các hợp chất hoạt tính mạnh như saponin chứa trong rễ tục đoạn khi hấp thu vào cơ thể ở nồng độ cao có thể kích thích mạnh lên niêm mạc đường tiêu hóa ^[2]. Khi niêm mạc dạ dày và ruột bị kích ứng, người dùng dễ gặp phải các triệu chứng khó chịu như buồn nôn, đau âm ỉ vùng thượng vị, trướng bụng hoặc tiêu chảy.

Các triệu chứng tiêu hóa thường xuất hiện rõ rệt nhất khi uống thuốc vào lúc đói hoặc sử dụng liều vượt quá mức dung nạp của cơ thể. Tình trạng kích ứng dạ dày kéo dài do lạm dụng thảo dược không chỉ cản trở quá trình hấp thu dinh dưỡng mà còn có nguy cơ làm bùng phát các đợt viêm loét dạ dày sẵn có.

Ngoài ra, phương pháp chế biến tục đoạn cũng quyết định trực tiếp đến thành phần dược chất. Nghiên cứu năm 2020 ghi nhận phương pháp ủ ra mồ hôi (diaphoretic processing) làm giảm hàm lượng asperosaponin VI - hoạt chất bảo vệ xương chính của vị thuốc, do đó đây không phải là phương pháp chế biến phù hợp ^[2]. Việc dùng thảo dược chế biến sai kỹ thuật có thể làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gia tăng các chất gây rối loạn đường tiêu hóa.

Bằng chứng khoa học về độc tính và nguy cơ nhầm lẫn dược liệu

Bên cạnh vấn đề quá liều, một rủi ro lớn khi uống tục đoạn hàng ngày là nguy cơ mua phải dược liệu giả hoặc lẫn tạp chất độc hại. Nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2025 đã làm rõ sự nhầm lẫn phổ biến giữa tục đoạn (Dipsacus asper) và rễ độc hoạt giả (Phlomoides umbrosa), cũng như tình trạng rễ cây Dipsacus japonicus thường xuyên bị lẫn vào tục đoạn trên thị trường thảo dược ^[1].

Các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá chiết xuất từ rễ của ba loài thực vật này trên tế bào đại thực bào tủy xương thu thập từ chuột đực chủng ICR 5 tuần tuổi ^[1]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận cả ba chiết xuất đều làm giảm quá trình tiêu xương của hủy cốt bào và ức chế sự hình thành tế bào dương tính với TRAP phụ thuộc vào liều lượng ^[1]. Tuy nhiên, các xét nghiệm độc tính tế bào cho thấy chỉ có chiết xuất từ loài Dipsacus japonicus thể hiện độc tính tế bào rõ rệt, trong khi loài tục đoạn chính danh Dipsacus asper không gây ra độc tính này ^[1].

Nghiên cứu trên khẳng định Dipsacus japonicus cần phải được nghiên cứu thêm các phương pháp chế biến để làm giảm độc tính trước khi đưa vào ứng dụng chính thức ^[1]. Nếu người tiêu dùng tự ý mua tục đoạn trôi nổi ngoài thị trường, việc vô tình sử dụng phải dược liệu lẫn rễ Dipsacus japonicus hàng ngày có thể tích tụ độc tố, gây tổn hại trực tiếp cho các tế bào và cơ quan nội tạng.

Mặt khác, các nghiên cứu về cấu trúc mô học cũng cho thấy có sự khác biệt rõ rệt giữa tục đoạn mọc hoang dã và tục đoạn trồng qua các năm tuổi ^[3]. Cụ thể, các vòng sinh trưởng ở rễ tục đoạn hoang dã có mạch xếp theo hướng tiếp tuyến, trong khi tục đoạn nuôi trồng sắp xếp dạng cụm ^[3]. Rễ hoang dã có phần tủy ở đoạn trên nhưng rễ trồng thì không có cấu trúc này ^[3]. Sự khác nhau về nguồn gốc tự nhiên hay nuôi trồng cũng dẫn đến hàm lượng hoạt chất biến thiên lớn, khiến việc tự ý dùng không thể kiểm soát được liều lượng dung nạp vào cơ thể ^[3].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng tục đoạn bồi bổ

Hiểu lầm tai hại nhất của nhiều người là quan niệm "uống nước lá, rễ cây rừng không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc". Rất nhiều bệnh nhân tự mua tục đoạn khô về đun nước uống thay nước lọc suốt nhiều tuần vì tin rằng xương khớp sẽ mau lành và cơ thể cường tráng. Trên thực tế, tục đoạn không phải thực phẩm dinh dưỡng để tiêu thụ tự do.

Một ngộ nhận khác là cho rằng các loại rễ mang tên "tục đoạn" bày bán ở các chợ thảo mộc đều có công dụng và độ an toàn như nhau. Như nghiên cứu năm 2025 đã chứng minh, các loài cùng chi hoặc khác chi nhưng có hình thái rễ tương tự có thể chứa độc tính tế bào nguy hiểm nếu dùng nhầm loài Dipsacus japonicus ^[1]. Người mua thông thường bằng mắt thường rất khó phân biệt được các lát rễ khô đã qua sơ chế hay thái lát ^[1], ^[3].

Bên cạnh đó, việc cho rằng dùng liều càng cao thì gân cốt càng nhanh phục hồi cũng là sai lầm nguy hiểm. Độc tính và tác dụng phụ của thảo dược liên quan mật thiết đến liều lượng tích lũy, đặc biệt là nguy cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi ở phụ nữ mang thai ^[2].

Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn

Việc sử dụng tục đoạn cần có sự cân nhắc kỹ lưỡng trên từng đối tượng. Những nhóm người sau đây cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh dùng:

• Người có chứng thấp nhiệt, âm hư hỏa vượng, cơ thể đang có dấu hiệu nóng trong, nhiệt miệng, sốt hoặc viêm nhiễm cấp tính.
• Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai, do rủi ro ảnh hưởng đến phôi thai khi dùng liều cao ^[2].
• Người có tiền sử viêm dạ dày, loét dạ dày tá tràng, hội chứng ruột kích thích dễ bị đau bụng, tiêu chảy khi tiếp xúc với chất kích ứng.
• Trẻ nhỏ và người có thể trạng suy nhược trầm trọng chưa được bác sĩ y học cổ truyền thăm khám.

Để đảm bảo an toàn, người bệnh chỉ nên dùng tục đoạn khi có chỉ định cụ thể của bác sĩ hoặc lương y có chuyên môn. Tuyệt đối không tự ý dùng bài thuốc truyền miệng hoặc tự thu hái thảo dược ngoài tự nhiên. Liều lượng dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt theo đơn thuốc, không được tự ý tăng lượng dược liệu với mong muốn nhanh khỏi bệnh ^[2]. Khi sắc uống, nên dùng thuốc sau bữa ăn để giảm thiểu tối đa nguy cơ kích ứng lên niêm mạc dạ dày. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như buồn nôn, cồn cào ruột non, đi ngoài phân lỏng hay nổi mẩn ngứa, cần ngưng dùng ngay và đến cơ sở y tế để kiểm tra.

Tục đoạn là một vị thuốc quý với nhiều tiềm năng trong điều trị các tổn thương cơ xương khớp ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, dược liệu chỉ phát huy lợi ích khi được dùng đúng người, đúng bệnh và đúng liều lượng. Việc lạm dụng uống tục đoạn hàng ngày mà thiếu hiểu biết về thể trạng và nguồn gốc thảo dược có thể biến một vị thuốc bổ thành mối nguy hại khôn lường cho đường tiêu hóa và sức khỏe toàn diện.