Nhiều người thường có thói quen hái các loại cây cỏ mọc hoang quanh nhà về đun nước uống để giải nhiệt, mát gan hoặc đào thải độc tố cơ thể. Trong số đó, cây vòi voi nhám (thuộc chi Heliotropium, họ Vòi voi Boraginaceae) là loại thảo dược dân gian truyền miệng có tác dụng chữa mụn nhọt, viêm họng hay thanh lọc cơ thể rất phổ biến.

Tuy nhiên, việc tùy tiện sắc vòi voi nhám làm nước uống hàng ngày là một sai lầm nguy hiểm có thể đánh đổi bằng cả tính mạng. Thực tế khoa học chỉ ra rằng loại cây này không hề giúp "giải độc gan" như lời đồn mà ngược lại, nó chứa các hoạt chất có khả năng hủy hoại tế bào gan, gây tắc tĩnh mạch và dẫn tới suy gan không thể phục hồi.

Lời đồn dân gian và sự thật về hoạt chất nguy hiểm

Trong kinh nghiệm dân gian xưa, vòi voi thường được ngâm rượu xoa bóp ngoài da trị bầm tím hoặc nấu nước uống trị viêm tắc. Lâu dần, lời đồn truyền tai biến loại cây này thành vị thuốc "thanh lọc, giải độc cơ thể" lành tính chỉ vì nó là cây cỏ tự nhiên.

Sự thật hoàn toàn ngược lại khi khoa học hiện đại phân tích thành phần hóa học của thực vật. Vòi voi nhám thuộc họ Boraginaceae, phân họ Heliotropioideae và chi Heliotropium [1]. Toàn bộ các loài thực vật trong họ này đều chứa một nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có độc tính cao mang tên pyrrolizidine alkaloid (gọi tắt là PA) [1].

Pyrrolizidine alkaloid là các hợp chất hóa thực vật có độc tính mạnh với gan, gây ra những tổn thương cấp tính hoặc mãn tính không thể phục hồi trên cơ thể người [2]. Độc tính gan của nhóm chất PA này vốn đã được y học quốc tế công nhận từ hơn 40 năm trước và liên quan tới hơn 300 loài thực vật khác nhau [3]. Không những không giải được độc, việc uống chiết xuất vòi voi nhám chính là đưa trực tiếp độc chất PA vào đường tiêu hóa.

Cơ chế alkaloid pyrrolizidine tàn phá lá gan

Gan đóng vai trò là cơ quan chuyển hóa chính của cơ thể. Khi uống nước sắc thảo dược chứa pyrrolizidine alkaloid, các hoạt chất này nhanh chóng hấp thu qua đường tiêu hóa rồi đi thẳng tới hệ thống tuần hoàn của gan.

Tại đây, thay vì được thanh lọc nhẹ nhàng, độc chất PA tấn công trực tiếp vào cấu trúc mạch máu nuôi dưỡng gan. Các nghiên cứu chỉ ra rằng pyrrolizidine alkaloid gây tắc nghẽn hệ thống tĩnh mạch trong gan, cản trở đường máu lưu thông và phá hủy tế bào nội mô mạch máu [3], [4].

Cụ thể hơn, một nghiên cứu độc chất protein trên chuột thí nghiệm phát hiện liều độc PA gây mất các tế bào nội mô xoang gan và kích hoạt ba con đường độc tính dẫn tới cái chết của tế bào nội mô mạch máu [4]. Khi mạch máu nuôi bị nghẽn, máu ứ đọng lại trong các xoang gan, dẫn tới tình trạng hoại tử tế bào gan trên diện rộng [3], [4].

Bên cạnh đó, nhóm hoạt chất PA còn gây độc gen, làm biến đổi nhân tế bào khiến các tế bào gan phì đại bất thường nhưng mất chức năng sinh học [1], [5]. Quá trình này diễn tiến âm thầm cho đến khi mô gan xơ hóa, teo lại và mất hoàn toàn khả năng giải độc.

Các nghiên cứu khoa học vạch trần độc tính của chi Vòi voi

Để đánh giá mức độ nguy hiểm, nhiều nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm chiết xuất từ các loài thuộc chi Vòi voi (Heliotropium) cũng như họ Boraginaceae trên động vật.

Một nghiên cứu công bố năm 2025 xác nhận họ Boraginaceae có khoảng 600 loài chứa PA độc hại, bao gồm tất cả các loài thuộc chi Echium, Symphytum và chi Heliotropium (vòi voi) [1]. Phân tích quang phổ cho thấy các chiết xuất phân cực chứa hàng loạt hợp chất PA gây độc gan và độc gen như echimidine, echimiplatine-N-oxide, lycopsamine hay vulgarine [1].

Trong một thử nghiệm năm 2003, các nhà khoa học cho chuột cống đực trưởng thành ăn khẩu phần chứa 0, 1, 3, 5 hoặc 10% cây Heliotropium circinatum (thuộc chi vòi voi) liên tục trong 20 tuần [6]. Cây chứa 0,15% tổng lượng alkaloid với các chất cụ thể gồm europine (67,33%), heliotrine (16,34%), lasiocarpine (8,12%) và heleurine (4,18%) [6]. Kết quả giải phẫu bệnh ghi nhận tổn thương phì đại tế bào gan (megalocytosis) từ nhẹ đến vừa tăng dần theo liều lượng, kèm theo hiện tượng dày lớp áo giữa của tiểu động mạch và động mạch phổi ở nhóm dùng liều cao [6]. Dù nghiên cứu này không ghi nhận chuột tử vong ở thời gian thử nghiệm, những tổn thương mô học mãn tính trên gan và phổi đã bắt đầu rõ nét [6].

Mức độ hủy hoại còn thể hiện khốc liệt hơn trong nghiên cứu năm 2001 trên hạt loài vòi voi Heliotropium dolosum [5]. Chuột nhắt trắng được cho ăn thức ăn trộn 0, 1, 3, 5 hoặc 10% hạt vòi voi trong suốt 24 tuần [5]. Hạt này chứa 0,13% alkaloid bao gồm lasiocarpine (78,79%), heliosupine (11,96%), echimidine (5,43%) và heliotrine (3,82%) [5]. Đáng chú ý, chuột tử vong ở tất cả các nhóm dùng hạt vòi voi và tỷ lệ chết tăng thuận theo nồng độ [5].

Ở nhóm chuột chết trước 5 tuần dùng liều 10%, gan bị hoại tử ồ ạt kèm theo ứ máu xoang gan và xuất huyết nghiêm trọng [5]. Những con sống sót trên 5 tuần đều bị phì đại tế bào gan từ trung bình đến nặng, hoại tử rải rác từng tế bào, xơ hóa dưới bao gan, tăng sinh ống mật và phì đại ống lượn thận ở các nhóm ăn từ 3% hạt trở lên [5]. Nghiên cứu kết luận hạt của loài vòi voi này là mối hiểm họa sức khỏe rõ ràng cho động vật [5].

Tại Sri Lanka, một khảo sát thực vật y học trên 50 loài cây từng cảnh báo việc sử dụng các bài thuốc truyền thống chứa alkaloid pyrrolizidine gây tổn thương vỡ tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy, hoại tử tế bào gan và là yếu tố góp phần làm tăng tỷ lệ mắc bệnh gan mãn tính, bao gồm ung thư biểu mô tế bào gan ở các nước châu Á và châu Phi [7].

Biểu hiện ngộ độc trên người: Tỷ lệ tử vong cao

Độc tính từ các thảo dược chứa pyrrolizidine alkaloid không chỉ dừng lại trong phòng thí nghiệm động vật mà đã ghi nhận nhiều ca lâm sàng ở người [3].

Tại các khu vực như châu Phi hay Trung Mỹ, người dân thường xuyên bị ngộ độc mang tính dịch tễ do thói quen dùng các cây thuộc chi Heliotropium, chi Senecio hay Crotalaria để hãm trà uống [3]. Ở các nước phương Tây, nhiều trường hợp viêm gan do thảo dược cũng được ghi nhận sau khi uống các chế phẩm chứa cây liên mộc họ vòi voi (Symphytum) hoặc các bài thuốc thảo dược [3].

Khi bị ngộ độc PA từ việc uống nước sắc thảo dược họ vòi voi, bệnh nhân thường xuất hiện các dấu hiệu:

  • Đau bụng âm ỉ hoặc dữ dội vùng hạ sườn phải [3].
  • Cổ trướng (bụng trướng to chứa dịch) do dòng máu qua gan bị cản trở [3].
  • Gan to bất thường [3].
  • Men gan transaminase trong huyết thanh tăng vọt [3].

Hậu quả lâm sàng thường diễn tiến rất xấu. Do các tĩnh mạch nhỏ trong gan bị tắc nghẽn dẫn đến hoại tử mô gan không thể hồi phục, tiên lượng bệnh nhân ngộ độc thường rất kém với tỷ lệ tử vong được báo cáo lên tới 20% đến 30% [3].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần loại bỏ

Nhiều người vẫn mang nặng tâm lý "thuốc tây nóng gan, cây cỏ mát gan". Thực tế, chất độc tự nhiên có trong thực vật đôi khi còn độc hại và khó kiểm soát liều lượng hơn cả thuốc tân dược [3]. Độc chất pyrrolizidine alkaloid không bay hơi và không bị phá hủy hoàn toàn bởi các phương pháp đun sôi hay phơi khô thông thường khi dùng nước [1].

Một hiểu lầm khác là cho rằng uống lượng nhỏ sẽ không sao hoặc độc tố chỉ tích tụ nếu uống thời gian dài. Các thí nghiệm cho thấy PA có thể gây tổn thương cấp tính nhanh chóng với hiện tượng mất tế bào nội mô mạch máu và hoại tử tế bào gan chỉ sau một liều cao [4]. Uống tích lũy dài ngày với liều thấp lại tạo ra tổn thương phì đại tế bào, xơ gan và suy giảm chức năng thận, tăng áp lực động mạch phổi [1], [6], [5].

Hiện tượng một số loài cây như Gynura japonica hay các cây họ vòi voi vốn được dùng dân gian để giảm đau, tiêu thũng nhưng thực chất đều tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào gan nghiêm trọng cho người dùng [2].

Ai cần tuyệt đối thận trọng?

Mặc dù pyrrolizidine alkaloid gây độc cho mọi đối tượng khi hấp thu qua đường tiêu hóa, một số nhóm người sau đây có nguy cơ tử vong nhanh chóng nếu vô tình uống phải nước sắc vòi voi nhám:

  • Người có tiền sử bệnh gan: Những người bị viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ hay xơ gan tuyệt đối không được uống; lượng tế bào gan dự trữ vốn đã thấp sẽ nhanh chóng suy sụp [3].
  • Người có bệnh lý về thận hoặc hô hấp: Hoạt chất PA gây phì đại ống thận, tổn thương vi mạch phổi dẫn tới tăng áp lực động mạch phổi [1], [6], [5].
  • Người cao tuổi và trẻ nhỏ: Khả năng chuyển hóa và bù trừ của gan kém hơn rất nhiều so với người trưởng thành khỏe mạnh.
  • Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Dữ liệu hiện tại chưa có thử nghiệm an toàn chuyên biệt trên nhóm này, nhưng độc chất PA nói chung có khả năng gây độc tế bào, biến đổi gen và truyền qua chuỗi thức ăn [1], gây hiểm họa khôn lường cho thai nhi và trẻ sơ sinh.

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và lá gan của bản thân cùng gia đình, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý đun sắc uống: Tuyệt đối không hái cây vòi voi nhám hay các loài cây hoang dại họ Boraginaceae để sắc nước uống giải độc, trị mụn nhọt hay hạ men gan.
  • Hỏi ý kiến chuyên môn: Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc nam, thuốc lá hay thực phẩm bảo vệ sức khỏe có nguồn gốc từ thảo mộc.
  • Cảnh giác nguồn thảo dược lẫn lộn: Pyrrolizidine alkaloid có thể nhiễm chéo vào mật ong, trà hoặc các thảo dược khác nếu thu hái lẫn cây dại [1]. Chỉ mua thảo dược tại các cơ sở đông y được cấp phép, có nguồn gốc kiểm định rõ ràng.
  • Thăm khám sớm khi có dấu hiệu lạ: Nếu đã lỡ uống nước lá vòi voi và xuất hiện các triệu chứng đau bụng, buồn nôn, vàng mắt, vàng da, bụng trướng nhanh, cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để xét nghiệm men gan và can thiệp kịp thời [3].

Uống nước cây vòi voi nhám để giải độc chỉ là lời đồn dân gian thiếu căn cứ khoa học, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc gan cấp tính và mãn tính rất cao. Để bảo vệ gan, biện pháp tốt nhất là duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, hạn chế rượu bia và tuân thủ các chỉ định y khoa chính thống thay vì tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm các loại cây cỏ chứa độc chất.