Nỗi băn khoăn: Chưa từng mắc sốt xuất huyết có nên tiêm phòng?
Sốt xuất huyết Dengue từ lâu đã trở thành mối đe dọa thường trực đối với sức khỏe cộng đồng tại các khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới [1], [2]. Khi các loại vaccine phòng bệnh bắt đầu được cấp phép và đưa vào sử dụng, thắc mắc phổ biến nhất của người dân là liệu một người chưa từng mắc sốt xuất huyết bao giờ có thể tiêm phòng an toàn hay không. Nhiều người lo ngại việc tiêm phòng khi cơ thể chưa có miễn dịch tự nhiên có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi hoặc biến chứng nguy hiểm nếu chẳng may nhiễm virus sau đó.
Câu trả lời ngắn gọn theo các dữ liệu y khoa cập nhật là: Khả năng tiêm cho người chưa từng mắc bệnh phụ thuộc hoàn toàn vào loại vaccine cụ thể mà bạn lựa chọn [1], [3]. Đối với vaccine thế hệ đầu tiên là Dengvaxia (CYD-TDV), câu trả lời là không được tiêm cho người chưa từng nhiễm bệnh [3], [4]. Ngược lại, với vaccine thế hệ mới Qdenga (TAK-003), người chưa từng mắc bệnh hoàn toàn có thể tiêm chủng mà không cần phải trải qua xét nghiệm sàng lọc kháng thể trước tiêm [5], [3].
Khác biệt cốt lõi giữa hai thế hệ vaccine: CYD-TDV và TAK-003
Để hiểu vì sao lại có sự phân định rạch ròi này, cần nhìn vào lịch sử phát triển của hai thế hệ vaccine đã được cấp phép trên thế giới [5]. CYD-TDV là vaccine tứ giá tái tổ hợp sử dụng khung xương từ virus sốt vàng da [4]. Sau khi được phê duyệt và triển khai trên diện rộng, các dữ liệu theo dõi sau thương mại hóa đã phát hiện một rủi ro nghiêm trọng: nhóm người chưa từng nhiễm virus trước khi tiêm (seronegative) lại có nguy cơ nhập viện vì sốt xuất huyết nặng cao hơn so với những người không tiêm [3]. Do những phát hiện bất lợi này và tính bất khả thi của việc xét nghiệm sàng lọc tiền sử nhiễm bệnh trước tiêm tại các vùng dịch tễ, nhu cầu đối với CYD-TDV đã sụt giảm nghiêm trọng, dẫn đến việc vaccine này gần đây đã ngừng sản xuất [3]. Do đó, CYD-TDV chỉ được giới hạn sử dụng cho người đã có bằng chứng từng nhiễm bệnh trước đó [4].
Ngược lại, vaccine thế hệ mới TAK-003 là vaccine sống giảm độc lực được xây dựng trên cấu trúc khung di truyền từ virus Dengue type 2 (DENV-2) [5], [4]. Cấu trúc này giúp vaccine kích thích phản ứng miễn dịch tự nhiên tương đồng hơn với quá trình nhiễm virus Dengue thực tế [1], [4]. Các nghiên cứu tổng quan và thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh rằng TAK-003 có khả năng tạo ra tỷ lệ chuyển đổi huyết thanh và kháng thể cao chống lại cả 4 type huyết thanh của virus Dengue, bất kể người tiêm chủng trước đó đã từng nhiễm bệnh hay chưa [1], [6]. Do đó, TAK-003 trở thành giải pháp thay thế quan trọng, đặc biệt dành cho nhóm trẻ nhỏ và người chưa từng nhiễm bệnh [7].
Cơ chế tác động: Hiện tượng tăng cường miễn dịch nguy hiểm thế nào?
Virus sốt xuất huyết có 4 type huyết thanh riêng biệt gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4 [1], [6]. Khi một người nhiễm tự nhiên một type virus, cơ thể sẽ có miễn dịch suốt đời với type đó nhưng chỉ có miễn dịch chéo tạm thời với 3 type còn lại. Sau khi lượng kháng thể chéo này suy giảm, nếu người đó bị nhiễm một type huyết thanh khác, một cơ chế sinh học nguy hiểm có tên là hiện tượng tăng cường phụ thuộc kháng thể (ADE hay vaccine-induced immune enhancement) có thể xảy ra [1], [5]. Khi đó, các kháng thể cũ không thể trung hòa được type virus mới mà ngược lại còn giúp virus xâm nhập dễ dàng hơn vào các tế bào miễn dịch, khiến bệnh bùng phát dữ dội hơn [1], [3].
Khi tiêm vaccine CYD-TDV cho người chưa từng nhiễm bệnh, vaccine này vô tình hoạt động tương tự như một "lần nhiễm tiên phát" chưa hoàn chỉnh [3], [4]. Khi người được tiêm tiếp xúc với virus Dengue tự nhiên ngoài đời sống, cơ thể họ phản ứng giống như đang bị "nhiễm thứ phát", làm gia tăng tỷ lệ diễn tiến nặng và tăng số ca nhập viện [3], [4]. Với TAK-003, cấu trúc nền DENV-2 sống giảm độc lực giúp kích hoạt miễn dịch tế bào và tạo kháng thể trung hòa rộng rãi hơn [1], [4]. Dù vậy, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục theo dõi nguy cơ bệnh tăng nặng do vaccine, đặc biệt ở những người chưa từng nhiễm bệnh khi tiếp xúc với type DENV-3 và DENV-4 [5].
Các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn nói gì về hiệu lực bảo vệ?
Hiệu quả của vaccine TAK-003 trên nhóm đối tượng chưa từng mắc bệnh đã được khảo sát kỹ lưỡng qua nhiều thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn được công bố từ năm 2021 đến 2025 [5], [6], [8].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi giai đoạn 3 công bố năm 2021 được triển khai trên 20.099 trẻ em và thanh thiếu niên khỏe mạnh từ 4 đến 16 tuổi tại 8 quốc gia lưu hành sốt xuất huyết [8]. Nhóm tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 2:1 để tiêm 2 liều TAK-003 (cách nhau 3 tháng) hoặc giả dược [8]. Kết quả cộng dồn sau 3 năm theo dõi cho thấy hiệu lực bảo vệ tổng thể đạt 62,0% đối với bệnh sốt xuất huyết được xác nhận bằng xét nghiệm vi rút học và đạt 83,6% đối với các ca phải nhập viện [8]. Khi bóc tách riêng nhóm người chưa từng nhiễm bệnh ở thời điểm ban đầu, hiệu lực bảo vệ của TAK-003 đối với sốt xuất huyết khẳng định qua xét nghiệm đạt 54,3% và hiệu lực ngăn ngừa nhập viện đạt tới 77,1% [8]. Trong khi đó, ở nhóm đã từng nhiễm bệnh trước tiêm, hiệu lực ngăn ngừa sốt xuất huyết là 65,0% và ngăn ngừa nhập viện là 86,0% [8]. Trong năm theo dõi thứ ba, dù hiệu lực bảo vệ chống mắc bệnh chung có sự suy giảm xuống còn 44,7%, hiệu lực bảo vệ chống nhập viện vẫn duy trì vững chắc ở mức 70,8% [8].
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2024 thu thập 19 bộ dữ liệu với hơn 20.000 người tham gia đã cung cấp thêm góc nhìn toàn diện về tính sinh miễn dịch và độ an toàn của TAK-003 [6]. Nghiên cứu này ghi nhận rằng sau phác đồ tiêu chuẩn 2 liều, tỷ lệ sinh miễn dịch chống lại cả 4 type huyết thanh đạt từ 90% trở lên ở cả người lớn và trẻ em, không phân biệt tình trạng huyết thanh ban đầu là âm tính hay dương tính [6]. Ngay cả sau một liều duy nhất, tỷ lệ đáp ứng miễn dịch cũng đạt từ 70% trở lên ở người lớn và từ 90% trở lên ở trẻ em [6]. Tuy nhiên, phân tích này chỉ ra một giới hạn quan trọng: trong khi phác đồ 2 liều giúp giảm một nửa nguy cơ mắc sốt xuất huyết ở trẻ em đã từng nhiễm bệnh, thì ở trẻ chưa từng nhiễm bệnh, vaccine này chỉ bảo vệ được trước các thể bệnh do DENV-1 và DENV-2 gây ra [6].
Đối với người trưởng thành sống tại vùng không lưu hành dịch, một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở giai đoạn 3 công bố năm 2023 tại Mỹ đã đánh giá việc tiêm TAK-003 được bảo quản trong nửa sau của hạn dùng 24 tháng [2]. Thử nghiệm cho thấy vaccine vẫn kích thích phản ứng miễn dịch bền vững kéo dài đến 6 tháng sau liều thứ hai đối với cả 4 type virus Dengue ở người chưa từng phơi nhiễm mà không ghi nhận bất kỳ rủi ro an toàn nghiêm trọng nào [2].
Độ an toàn và những khoảng trống khoa học cần lưu ý
Về độ an toàn tổng thể, cả hai thế hệ vaccine đều ghi nhận các phản ứng bất lợi sau tiêm đa phần ở mức độ nhẹ đến trung bình và chỉ mang tính tạm thời [1], [2]. Các triệu chứng thường gặp nhất bao gồm đau thoáng qua tại vị trí tiêm và đau đầu [1]. Trong thử nghiệm kéo dài 3 năm của TAK-003, tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng ở nhóm tiêm vaccine là 2,9%, thấp hơn mức 3,5% ở nhóm dùng giả dược, và không có biến cố nghiêm trọng nào liên quan đến vaccine [8].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại cũng chỉ ra những giới hạn nhất định [1], [6]. Thứ nhất là sự chênh lệch hiệu lực giữa các type virus [1], [6]. Các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy TAK-003 duy trì hiệu lực và độ an toàn mạnh mẽ trước cả 4 type huyết thanh ở người đã từng nhiễm bệnh, nhưng ở người chưa từng nhiễm bệnh, hiệu lực bảo vệ thực tế được xác nhận chủ yếu phát huy trên DENV-1 và DENV-2 [6], [4]. Thứ hai, các nghiên cứu đánh giá hiệu quả bảo vệ lâu dài ở trẻ em chưa từng nhiễm bệnh vẫn bị giới hạn bởi thời gian theo dõi và số lượng nghiên cứu cần tiếp tục mở rộng [7]. Chính vì vậy, giới khoa học vẫn tiếp tục theo dõi độ an toàn và hiệu quả thực tế của vaccine, đặc biệt đối với DENV-3 và DENV-4 trên nhóm đối tượng chưa từng mắc bệnh [5], [4].
Những hiểu lầm tai hại khi tiếp cận vaccine sốt xuất huyết
Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "tiêm vaccine rồi thì không bao giờ mắc sốt xuất huyết nữa". Dữ liệu thực tế cho thấy TAK-003 có hiệu lực bảo vệ chung đạt 61% đến 62% đối với sốt xuất huyết có triệu chứng, chứ không thể ngăn chặn 100% nguy cơ lây nhiễm [5], [8]. Tuy nhiên, giá trị lớn nhất của vaccine nằm ở khả năng ngăn ngừa biến chứng nặng phải nhập viện, với hiệu lực bảo vệ lên đến 83,6% - 84% [5], [8]. Người đã tiêm phòng nếu chẳng may nhiễm bệnh thì mức độ thường nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
Hiểu lầm thứ hai là "trước khi tiêm bắt buộc phải xét nghiệm máu xem đã từng mắc bệnh chưa". Điều này chỉ đúng với vaccine thế hệ cũ CYD-TDV nhằm tránh nguy cơ nhập viện do ADE ở người chưa từng mắc [3], [4]. Với TAK-003, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị triển khai tại các vùng có gánh nặng dịch bệnh cao mà không cần xét nghiệm sàng lọc tiền sử nhiễm bệnh trước khi tiêm [5]. Điều này tạo thuận lợi rất lớn cho công tác tiêm chủng cộng đồng vì việc tổ chức xét nghiệm kháng thể diện rộng tại các vùng dịch là vô cùng khó khăn và tốn kém [3].
Hiểu lầm thứ ba là "tiêm vaccine là đủ, không cần diệt lăng quăng, bọ gậy hay ngủ màn". Các chuyên gia y tế công cộng khẳng định vaccine chỉ là một phần trong chiến lược tổng thể [5], [4]. Việc triển khai tiêm chủng bắt buộc phải kết hợp chặt chẽ với các biện pháp kiểm soát véc-tơ truyền bệnh (muỗi vằn) thì mới có thể đẩy lùi dịch bệnh một cách bền vững [5].
Nhóm đối tượng nào cần thận trọng trước khi tiêm chủng?
Mặc dù TAK-003 có chỉ định rộng rãi hơn nhiều so với CYD-TDV, việc sử dụng vaccine vẫn đòi hỏi sự đánh giá cẩn trọng từ nhân viên y tế [5], [3].
Theo các khuyến cáo chuyên môn, nhóm trẻ em chưa từng mắc bệnh cần được theo dõi sức khỏe chặt chẽ sau tiêm chủng, do mức độ bảo vệ của vaccine có sự khác biệt giữa các type huyết thanh [6], [4]. WHO và Nhóm Chuyên gia Cố vấn Chiến lược về Tiêm chủng (SAGE) hiện khuyến nghị xem xét đưa TAK-003 vào các chương trình y tế công cộng tại các khu vực có tỷ lệ lây truyền cao cho nhóm đối tượng từ 6 đến 16 tuổi [4].
Do TAK-003 là vaccine sống giảm độc lực, những người có tình trạng suy giảm miễn dịch nặng, phụ nữ mang thai hoặc những người có cơ địa dị ứng nghiêm trọng với bất kỳ thành phần nào của vaccine cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được sàng lọc trước khi quyết định [5], [2]. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch đều không nên tự ý tiêm mà cần có sự chỉ định và theo dõi của bác sĩ điều trị.
Hướng dẫn thực hành: Tiêm thế nào để đạt hiệu quả tối ưu?
Để đảm bảo hiệu quả phòng ngừa sốt xuất huyết ở mức cao nhất, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt các hướng dẫn y tế về liệu trình tiêm chủng [6], [8]. Phác đồ cơ bản của TAK-003 bao gồm 2 liều tiêm dưới da, với khoảng cách giữa hai liều là 3 tháng (lịch tiêm tháng 0 và tháng 3) [6], [8].
Dù một liều duy nhất có thể kích thích nồng độ kháng thể tương đối cao [6], việc hoàn thành đủ cả 2 liều là điều kiện kiên quyết để đạt được khả năng bảo vệ vững chắc và kích hoạt tỷ lệ chuyển đổi huyết thanh trên 90% đối với cả 4 type virus [6]. Người dân không nên bỏ dở liều thứ hai vì sự suy giảm miễn dịch theo thời gian có thể làm giảm khả năng phòng vệ của cơ thể [8]. Hiện tại, các nhà nghiên cứu cũng đang đánh giá hiệu quả của liều tiêm nhắc lại (booster dose) nhằm duy trì khả năng bảo vệ lâu dài hơn sau mốc 3 năm [8], [4].
Bên cạnh việc tiêm phòng, người dân vẫn cần duy trì thói quen phòng muỗi đốt trong sinh hoạt hằng ngày như ngủ trong màn, mặc quần áo dài tay, sử dụng kem xua muỗi và định kỳ dọn dẹp các vật dụng chứa nước đọng quanh nhà để triệt tiêu nơi sinh sản của muỗi truyền bệnh [5].
Tóm lại, sự ra đời của vaccine thế hệ mới TAK-003 đã giải tỏa nút thắt lớn nhất của y học dự phòng sốt xuất huyết khi cho phép tiêm an toàn cho cả những người chưa từng mắc bệnh [5], [3]. Dù vậy, vaccine không phải là lá chắn tuyệt đối 100% trước mọi nguy cơ lây nhiễm [8]. Việc kết hợp tiêm đủ liệu trình theo tư vấn của nhân viên y tế và duy trì các biện pháp phòng chống muỗi tích cực vẫn là giải pháp toàn diện nhất để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình [5].