Nhiều người khi nghe đến sỏi thận canxi oxalate thường nghĩ ngay đến việc phải cắt giảm triệt để canxi trong bữa ăn hàng ngày. Nỗi sợ hãi này khiến không ít người từ chối uống sữa, kiêng tôm cua và hạn chế tối đa các sản phẩm giàu canxi vì sợ canxi sẽ kết hợp với chất cặn bã tạo sỏi.

Tuy nhiên, khoa học dinh dưỡng hiện đại đã chứng minh điều ngược lại hoàn toàn. Việc ăn thực phẩm giàu canxi cùng lúc với thực phẩm chứa nhiều oxalate trong cùng một bữa ăn mới chính là chìa khóa vàng giúp ngăn chặn hình thành sỏi thận từ sớm [1], [2].

Cơ chế "bẫy oxalate" ngay trong đường ruột

Oxalate là hợp chất tự nhiên có nhiều trong thực vật, còn canxi là khoáng chất quen thuộc trong chế độ ăn. Vấn đề chỉ thực sự phát sinh khi oxalate hòa tan được niêm mạc ruột hấp thu vào máu, sau đó đi qua hệ tuần hoàn đến thận rồi bài tiết qua nước tiểu [3], [4]. Tại thận, nếu nồng độ oxalate và canxi gặp nhau ở trạng thái bão hòa cao, chúng sẽ kết tinh tạo thành sỏi canxi oxalate [1], [3].

Để cơ thể hấp thu, oxalate bắt buộc phải ở dạng tự do hòa tan [4]. Lượng oxalate sẵn sàng hấp thu phụ thuộc mật thiết vào nồng độ canxi, magie, phospho và độ pH của dịch tiêu hóa [4]. Vị trí hấp thu oxalate có thể diễn ra ngay từ dạ dày, ruột non cho đến đại tràng [4].

Khi chúng ta ăn canxi và oxalate cùng một bữa, hai chất này sẽ lập tức tìm đến nhau và phản ứng kết tủa ngay trong lòng đường tiêu hóa [1], [4]. Hợp chất canxi oxalate không tan này quá lớn để có thể thẩm thấu qua thành ruột [1], [4]. Kết quả là oxalate bị "giam lỏng" hoàn toàn và được đào thải thẳng ra ngoài theo phân, không thể đi vào máu hay đến thận gây họa [1], [3].

Nghiên cứu chỉ ra: Càng kiêng canxi, oxalate càng ồ ạt vào máu

Mối liên hệ nghịch đảo giữa canxi và oxalate trong đường ruột đã được xác nhận qua hàng loạt thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên các đối tượng áp dụng thực đơn kiểm soát nghiêm ngặt đã làm sáng tỏ cơ chế này [1]. Khi người tham gia giữ nguyên mức canxi nhưng tăng lượng oxalate tiêu thụ từ 0 lên 250 mg mỗi ngày, lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu tăng trung bình 2 đến 3 mg cho mỗi 100 mg oxalate ăn vào [1]. Nghiên cứu cũng xác nhận sự gia tăng bài tiết này trực tiếp làm tăng nguy cơ sỏi thận [1].

Đặc biệt, khi thử nghiệm các mức canxi khác nhau, các tác giả phát hiện mối quan hệ tỷ lệ nghịch rõ rệt: lượng canxi ăn vào càng cao thì lượng oxalate đào thải qua nước tiểu càng giảm [1]. Tác dụng ức chế hấp thu oxalate của canxi mở rộng đến ngưỡng 2.000 mg canxi nạp vào mỗi ngày [1]. Nghiên cứu trước đó của nhóm tác giả trên chế độ ăn 250 mg oxalate với 400 mg hoặc 1.000 mg canxi cũng ghi nhận kết quả tương tự [1].

Trước đó, một nghiên cứu lâm sàng năm 1982 trên 17 người khỏe mạnh và 63 bệnh nhân sỏi canxi vô căn đã kiểm tra độ hấp thu oxalate qua đánh dấu đồng vị phóng xạ [5]. Khi các nhà khoa học hạ lượng canxi trong khẩu phần của 22 bệnh nhân từ mức bình thường xuống mức thấp, tỷ lệ hấp thu oxalate tại ruột lập tức tăng vọt [5]. Động học hấp thu cho thấy sự khác biệt diễn ra mạnh mẽ nhất trong 6 giờ đầu tiên sau bữa ăn [5].

Năm 2002, một nghiên cứu kéo dài 7 ngày bổ sung 1 g canxi mỗi ngày cho 50 bệnh nhân sỏi thận có tiền sử ăn ít canxi (dưới 500 mg/ngày) [2]. Kết quả cho thấy lượng oxalate trong nước tiểu 24 giờ giảm rõ rệt từ 26 mg/ngày xuống 20 mg/ngày ở nhóm bài tiết canxi bình thường, và từ 32 mg/ngày xuống 27 mg/ngày ở nhóm tăng canxi niệu không phụ thuộc chế độ ăn [2].

Năm 2021, nghiên cứu sử dụng đồng vị đánh dấu trên 120 bệnh nhân sỏi canxi oxalate vô căn và 120 người khỏe mạnh ghi nhận tỷ lệ hấp thu oxalate trung bình ở người bị sỏi cao hơn đáng kể (10,2% so với 8,0%) [6]. Hiện tượng tăng hấp thu oxalate qua ruột (trên 10%) xảy ra ở 28% người khỏe mạnh và tới 46% bệnh nhân [6]. Điều này cho thấy ruột của người có cơ địa sỏi dễ để lọt oxalate vào máu hơn, nên việc dùng canxi chặn oxalate ngay tại ruột lại càng quan trọng [6], [7].

Ở trẻ em, một nghiên cứu năm 2008 trên 60 trẻ mắc sỏi canxi oxalate vô căn, 13 trẻ tăng oxalate niệu nguyên phát và 35 trẻ khỏe mạnh cũng chỉ ra: hấp thu oxalate tại ruột ở nhóm sỏi vô căn cao hơn có ý nghĩa thống kê so với trẻ khỏe mạnh, với 23 trường hợp bị tăng hấp thu oxalate [8].

Hiểu lầm tai hại: Càng sợ sỏi càng kiêng canxi

Nhiều người nghĩ đơn giản: sỏi tạo bởi canxi và oxalate, vậy nhịn canxi sẽ hết sỏi. Đây là sai lầm nguy hiểm. Như nghiên cứu năm 1982 và 2011 đã chứng minh, khi ruột thiếu canxi, toàn bộ lượng oxalate hòa tan tự do trong thức ăn sẽ không bị cản trở, dễ dàng thẩm thấu qua niêm mạc ruột vào máu và đổ về thận [1], [5].

Một hiểu lầm khác là dùng canxi vào thời điểm nào cũng được, chẳng hạn uống viên canxi trước khi đi ngủ còn bữa ăn thì thả ga ăn rau nhiều oxalate. Cơ chế kết tủa đòi hỏi canxi và oxalate phải hiện diện đồng thời trong lòng ruột [1], [4]. Nếu canxi đi một đằng, oxalate đi một nẻo, oxalate tự do tại ruột vẫn sẽ bị hấp thu vào tuần hoàn [1], [4].

Nhiều người cũng nghĩ rằng cơ thể không tự sinh ra oxalate mà chỉ do ăn uống. Nghiên cứu năm 2021 chỉ ra rằng hydroxyproline có trong collagen/gelatin đóng góp ít nhất 15% vào lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu ở người khỏe mạnh [6]. Ngoài ra, việc bổ sung 2 g vitamin C (axit ascorbic) mỗi ngày cũng làm tăng rõ rệt lượng oxalate niệu ở cả người khỏe mạnh và người có sỏi [6].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Việc bổ sung canxi qua bữa ăn giúp giảm nồng độ oxalate tự do trong đường tiêu hóa, hạn chế hấp thu vào máu và giảm oxalate bài tiết qua thận [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cũng chỉ ra những giới hạn cần lưu ý.

Theo nghiên cứu năm 2011, khi lượng canxi ăn vào tăng lên, việc giảm bài tiết oxalate qua nước tiểu bị bù trừ một phần bởi sự gia tăng bài tiết canxi niệu, khiến độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu không đổi [1].

Hơn nữa, năm 2002, các nhà khoa học nhận thấy ở nhóm bệnh nhân tăng canxi niệu phụ thuộc chế độ ăn (DDHC), việc nạp 1 g canxi mỗi ngày không làm giảm lượng oxalate niệu (22 mg/24h so với 23 mg/24h) [2]. Lý do là cơ thể họ hấp thu canxi quá mạnh tại ruột, khiến lượng canxi còn sót lại trong lòng ruột không đủ để bắt giữ oxalate [2].

Ngoài ra, hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò quan trọng. Vi khuẩn hiếu khí bắt buộc dùng oxalate làm năng lượng là Oxalobacter formigenes có thể giúp giảm nồng độ oxalate tự do ở đại tràng [1], [4]. Nghiên cứu năm 2011 cho thấy lượng oxalate ăn vào tăng 15 lần giúp quần thể O. formigenes trong phân tăng gần 12 lần, nhưng khi canxi ăn vào tăng 5 lần thì quần thể vi khuẩn này lại giảm 5 lần do thiếu thức ăn oxalate [1]. Các chế phẩm men vi sinh chứa vi khuẩn thoái giáng oxalate hiện vẫn chưa chứng minh được lợi ích lâm sàng rõ ràng [3].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Không phải cơ địa nào cũng chuyển hóa canxi và oxalate giống nhau. Các nhóm đối tượng sau cần có sự tư vấn chuyên khoa:

  • Người mắc hội chứng kém hấp thu chất béo (sau cắt đoạn ruột, phẫu thuật bắc cầu ruột): Tình trạng kém hấp thu mỡ khiến axit béo tự do trong lòng ruột cạnh tranh liên kết với canxi, làm cạn kiệt lượng canxi tự do để tạo phức với oxalate [3], [6]. Lượng axit béo và muối mật không hấp thu này đổ xuống đại tràng làm tăng tính thấm niêm mạc, dẫn đến lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu tăng vọt, thường vượt quá 100 mg/ngày, gây nguy cơ suy giảm chức năng thận do bệnh thận oxalate [3]. Nhóm này cần áp dụng chế độ ăn hạn chế oxalate, giảm chất béo và dùng muối canxi uống theo chỉ dẫn y khoa để kết tủa oxalate [3].
  • Người mắc bệnh tăng oxalate niệu nguyên phát: Đây là bệnh rối loạn di truyền, sự hấp thu oxalate qua ruột ở nhóm này vốn ở mức thấp [8]. Do đó, người bệnh chỉ cần hạn chế các thực phẩm chứa hàm lượng oxalate quá cao chứ không phải do tăng hấp thu tại ruột [8].
  • Người có cơ địa tăng canxi niệu: Nhất là nhóm tăng canxi niệu phụ thuộc ăn uống, ruột hấp thu quá nhiều canxi khiến lượng canxi lưu lại trong ống tiêu hóa không đủ bắt giữ oxalate [2]. Nhóm này cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá bài tiết nước tiểu 24 giờ để đưa ra mức nạp canxi tối ưu.

Gợi ý phối hợp thực phẩm chuẩn khoa học trong bữa ăn

Để phát huy tối đa lợi ích gắn kết canxi - oxalate trong ruột, thói quen kết hợp thực phẩm trong cùng một thời điểm là yếu tố quyết định.

  • Ăn cùng nhau trong bữa ăn: Hãy phối hợp các loại rau giàu oxalate (như rau bina, củ cải đường, các loại hạt) trực tiếp cùng nguồn thực phẩm giàu canxi (sữa, sữa chua, phô mai, đậu phụ, cá nhỏ ăn cả xương, tôm tép). Tránh ăn rau củ nhiều oxalate riêng lẻ rồi nhiều tiếng sau mới uống sữa hay bổ sung canxi [1], [4].
  • Đảm bảo lượng canxi nền: Duy trì lượng canxi thông thường trong chế độ ăn hàng ngày, tránh cắt giảm cực đoan xuống dưới 500 mg/ngày vì sẽ khiến oxalate tự do dễ thẩm thấu vào máu [5], [2].
  • Kiểm soát các chất sinh oxalate nội sinh: Hạn chế dùng liều cao vitamin C trên 2 g mỗi ngày và giảm bớt các sản phẩm chứa lượng lớn collagen/gelatin để tránh tăng tổng hợp oxalate tự nhiên trong cơ thể [6].
  • Chế biến đúng cách: Nấu chín, luộc rau nhiều oxalate và bỏ nước luộc trước khi chế biến với thực phẩm giàu canxi cũng giúp giảm bớt lượng oxalate hòa tan ban đầu [4].

Sự kết hợp đồng thời giữa thực phẩm giàu canxi và oxalate trong bữa ăn tạo nên cơ chế bảo vệ tự nhiên, biến oxalate thành dạng không tan và thải ra ngoài theo phân [1], [3]. Thay vì kiêng khem canxi mù quáng dẫn đến nguy cơ sỏi cao hơn, hãy học cách phối hợp thực phẩm thông minh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có các bệnh lý đường tiêu hóa hay sỏi thận.