Cồn thuốc bồ đề (tincture of benzoin) hay cồn bồ đề phức hợp từ lâu đã quen thuộc trong y tế và đời sống như một chất sát trùng, chất dính hỗ trợ cố định băng gạc [1], [2]. Tuy nhiên, không ít người bất ngờ gặp phải tình trạng da nổi mẩn đỏ, ngứa ngáy dữ dội, thậm chí bọng nước sau khi dùng dung dịch này.

Thực tế, cồn bồ đề bôi ngoài da có thể gây phản ứng viêm da tiếp xúc dị ứng từ nhẹ đến rất nặng [3], [4]. Những người từng phơi nhiễm trước đó hoặc có cơ địa dị ứng với hương liệu, nhựa thơm tự nhiên chính là nhóm đối tượng mang nguy cơ cao nhất [3], [5].

Cồn bồ đề là gì và vì sao được dùng nhiều?

Cồn bồ đề đơn thuần là dung dịch bôi ngoài da chứa 10% nhựa bồ đề hòa tan trong cồn ethanol [2]. Ngoài ra, y học còn sử dụng cồn bồ đề phức hợp (compound tincture of benzoin - CTB), gồm nhựa bồ đề kết hợp với cánh kiến trắng (styrax gum), nhựa dưỡng Tolu (balsam of Tolu) và lô hội (aloe) hòa tan trong cồn ethanol [4], [2].

Nhờ đặc tính sát trùng nhẹ và tạo độ bám dính tốt, chế phẩm này thường được thoa lên vùng da xung quanh vết mổ, vết thương rách da để giúp băng dán dính chắc hơn [1], [2]. Nó cũng hỗ trợ cố định chỉ dán da phẫu thuật Steri-Strips hoặc thay thế khâu vết thương trong thủ thuật can thiệp [2]. Một số người còn dùng cồn bồ đề thoa lên da để tăng ma sát, bảo vệ da tay khi tập nâng tạ [3].

Cơ chế kích hoạt viêm da tiếp xúc dị ứng

Dù nguồn gốc tự nhiên, cồn bồ đề không hoàn toàn vô hại. Khi thoa lên da, các thành phần nhựa tự nhiên trong chế phẩm đóng vai trò như các dị nguyên gây mẫn cảm cho hệ miễn dịch [3], [2]. Viêm da tiếp xúc dị ứng do bồ đề thuộc phản ứng quá mẫn muộn qua trung gian tế bào [3].

Ở lần đầu tiếp xúc, cơ thể âm thầm nhận diện và ghi nhớ dị nguyên [3]. Đến các lần phơi nhiễm tiếp theo, phản ứng viêm bùng phát mạnh mẽ: các tế bào miễn dịch kích hoạt quá trình giải phóng hóa chất trung gian, dẫn đến giãn mạch, phù nề, ngứa ngáy dữ dội và tạo bọng nước [3]. Tổn thương có ranh giới rõ ràng, tập trung tại đúng vị trí da có bôi dung dịch bồ đề [3].

Các nghiên cứu y khoa ghi nhận điều gì?

Các nghiên cứu lâm sàng đã ghi nhận nhiều trường hợp biến chứng da từ cồn thuốc bồ đề ở nhiều mức độ khác nhau:

  • Nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng năm 2019: Nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên tiến hành trên 240 bệnh nhân thực hiện thủ thuật can thiệp qua da (chia đều 120 người nhóm dùng cồn bồ đề phức hợp CTB và 120 người nhóm dùng băng dính tẩm thuốc MAD) [1]. Bệnh nhân có độ tuổi trung bình 33,56 +- 11,10, nam giới chiếm 31,25% [1]. Kết quả cho thấy có tới 9 bệnh nhân ở nhóm dùng cồn bồ đề (chiếm 7,49%) phát triển viêm da tiếp xúc dị ứng, trong khi nhóm MAD chỉ ghi nhận 1 ca (chiếm 0,83%) [1]. Nhiễm trùng da cục bộ ở nhóm cồn bồ đề cũng cao hơn đáng kể với 8 ca (6,67%) so với 1 ca (0,83%) ở nhóm MAD [1]. Điểm đánh giá mức độ hài lòng của bác sĩ và điều dưỡng cho nhóm cồn bồ đề chỉ đạt lần lượt 3,62/10 và 3,41/10 [1].

  • Nghiên cứu kiểm tra áp da (patch test) năm 2003: Thực hiện tại Trung tâm Viêm da Tiếp xúc thuộc Quỹ Da và Ung thư ở Melbourne trên 477 bệnh nhân nghi ngờ dị ứng [5]. Đã ghi nhận 45 người (9,43%) có phản ứng dương tính với cồn bồ đề phức hợp, đưa hoạt chất này trở thành dị nguyên phổ biến thứ 3 trong nhóm nghiên cứu [5]. Đáng chú ý, 14 bệnh nhân có phản ứng dương tính mạnh [5].

  • Loạt ca lâm sàng năm 1984: Ghi nhận 19 ca viêm da tiếp xúc dị ứng với cồn bồ đề phức hợp [4]. Thử nghiệm áp da từng thành phần đơn lẻ cho thấy phản ứng dương tính xảy ra với tất cả các chất trong chế phẩm, ngoại trừ lô hội [4].

  • Ca lâm sàng nghiêm trọng năm 2009: Một bác sĩ gây mê nam trước đây từng dùng cồn bồ đề bảo vệ da tay khi cử tạ, sau đó dùng cồn bồ đề dạng xịt để dán băng vết xước nhỏ ở kẽ ngón tay trước khi gây tê tủy sống [3]. Sau 48 giờ, bàn tay xuất hiện ngứa dữ dội, hồng ban đỏ rực ranh giới rõ, mụn nước li ti và bọng nước xuất huyết gây đau đớn, phù nề nghiêm trọng ở cả mặt lòng và mu bàn tay [3]. Bác sĩ này phải trích rạch dẫn lưu bọng nước, tiêm tĩnh mạch methylprednisolone và phải nghỉ làm việc 10 ngày để hồi phục [3].

  • Phản ứng muộn và hoại tử da: Một trường hợp nữ bệnh nhân phẫu thuật nâng mũi thẩm mỹ xuất hiện viêm da tiếp xúc dị ứng nghiêm trọng vùng mặt tới 1 tháng sau mổ [6]. Thử nghiệm áp da xác nhận phản ứng dương tính với cồn bồ đề [6]. Năm 1990, y văn cũng ghi nhận ca viêm da tiếp xúc hoại tử bất thường sau khi thoa cồn bồ đề kết hợp băng ép sau phẫu thuật cắt bỏ nhãn cầu [7].

Hiểu lầm: Cứ nguồn gốc thảo dược là hoàn toàn an toàn

Nhiều người lầm tưởng các chế phẩm từ cây cỏ tự nhiên như bồ đề thì dịu nhẹ, lành tính hơn chất hóa tổng hợp [1]. Tuy nhiên, nhựa cây tự nhiên chứa hỗn hợp nhiều hợp chất hữu cơ phức tạp dễ gây kích ứng và kích thích miễn dịch [4], [2].

Bên cạnh đó, việc chưa từng bị dị ứng trong quá khứ không đồng nghĩa với an toàn tuyệt đối. Phản ứng quá mẫn muộn cần thời gian tiếp xúc nhiều lần để hình thành kháng thể [3]. Người từng dùng cồn bồ đề nhiều lần trước đó mà không sao vẫn có thể phát tác phản ứng dị ứng dữ dội ở những lần dùng kế tiếp khi hàng rào da tổn thương [3].

Nguy cơ phản ứng chéo: Những ai cần cẩn trọng nhất?

Bằng chứng y khoa chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa dị ứng bồ đề và hiện tượng dị ứng chéo với nhiều hương liệu, nhựa thơm khác [3], [5]. Các nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất bao gồm:

  • Người có tiền sử dị ứng hương liệu và mỹ phẩm: Trong nghiên cứu năm 2003, 28 trong số 45 bệnh nhân dương tính với cồn bồ đề có phản ứng chéo với các chất tương tự như hỗn hợp hương liệu (fragrance mix), nhựa thơm Peru (balsam of Peru), nhựa thông (colophony) và tinh dầu tràm trà (tea tree oil) [5]. Đặc biệt, ở nhóm 14 bệnh nhân phản ứng mạnh với bồ đề, có tới 11 người dương tính chéo với ít nhất một chất kể trên [5].

  • Người từng dị ứng với chế phẩm kết dính y tế khác: Những ai đã dị ứng với chất kết dính chứa nhựa cánh kiến trắng (như Mastisol) thường bị dị ứng chéo với cồn bồ đề và ngược lại do cùng chung thành phần cánh kiến trắng [4].

  • Nhân viên y tế và vận động viên: Bác sĩ phẫu thuật, nhân viên phòng mổ thường xuyên tiếp xúc nghề nghiệp hoặc người tập cử tạ thường dùng cồn bồ đề để tăng độ bám da tay có nguy cơ mẫn cảm tích lũy rất cao [3].

  • Người có vết thương hở hoặc da nhạy cảm: Bôi dung dịch cồn lên vết thương rách, vùng da mỏng quanh mắt hoặc mặt làm tăng hấp thu dị nguyên qua biểu bì [3], [6], [7].

Xử trí khi xảy ra phản ứng và cách phòng ngừa

Khi nghi ngờ bị viêm da tiếp xúc do cồn bồ đề, phác đồ xử trí bao gồm:

  • Lập tức ngừng sử dụng và loại bỏ hoàn toàn nguồn tiếp xúc trên bề mặt da [6].
  • Rửa sạch vùng da tổn thương bằng xà phòng dịu nhẹ và nước sạch [6].
  • Dẫn lưu các mụn mủ, bọng nước đau đớn nếu có [3], [6].
  • Sử dụng thuốc bôi ngoài da hoặc thuốc uống nhóm steroid và kháng histamin theo chỉ định y khoa [3], [6]. Lưu ý, nếu nghi ngờ dị ứng đồng thời cả steroid, cần ngưng thuốc và nhờ bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán bằng thử nghiệm áp da [6].

Để phòng ngừa, người dùng nên:

  • Luôn kiểm tra kỹ thành phần nhãn thuốc hoặc dung dịch sát trùng ngoài da trước khi dùng [2].
  • Với người có cơ địa dễ dị ứng hương liệu, mỹ phẩm, cần báo trước với nhân viên y tế để thay thế bằng các loại băng dán y tế tẩm thuốc (MAD) an toàn hơn, hạn chế tối đa nguy cơ viêm da và nhiễm trùng cục bộ [5], [1].
  • Không tự ý bôi cồn bồ đề lên diện tích da rộng, vết thương hở lớn hay các vùng da nhạy cảm quanh mắt, mặt [3], [6], [7].

Nhựa bồ đề là dược liệu có giá trị sát khuẩn và bám dính tốt nhưng nguy cơ kích ứng và dị ứng tiếp xúc luôn hiện hữu [1], [2]. Việc nhận biết sớm yếu tố cơ địa, tiền sử dị ứng chéo với các loại tinh dầu hay hương liệu sẽ giúp phòng ngừa hiệu quả các biến chứng da không mong muốn [5]. Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần chăm sóc vết mổ hoặc vết thương phức tạp.