Vỏ thân hay lá vông hoa hẹp chứa nhiều hoạt chất sinh học hơn?

Thắc mắc phổ biến về dược liệu vông hoa hẹp

Cây vông hoa hẹp cùng các loài thuộc chi vông từ lâu đã xuất hiện quen thuộc trong các bài thuốc dân gian cũng như đời sống thường ngày. Khi tìm kiếm dược liệu tự nhiên để bồi bổ sức khỏe hoặc hỗ trợ điều trị bệnh, rất nhiều người băn khoăn không biết nên thu hái lá hay vỏ thân để có được hàm lượng dược tính cao nhất.

Dù một số kinh nghiệm truyền miệng cho rằng vỏ thân cây gỗ luôn tích tụ nhiều tinh chất quý hơn lá non, nhưng câu trả lời từ khoa học lại phức tạp hơn thế. Dữ liệu từ các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy mỗi bộ phận của cây vông chứa đựng những nhóm hoạt chất sinh học đặc thù, và mức độ vượt trội phụ thuộc hoàn toàn vào tác dụng dược lý cụ thể mà người dùng hướng tới.

Hoạt chất phân bố thế nào giữa vỏ thân và lá?

Trong tự nhiên, các loài thực vật phân bổ chất chuyển hóa thứ cấp đến từng cơ quan khác nhau nhằm phục vụ mục đích bảo vệ sinh học. Vỏ thân cây đóng vai trò như một lớp áo giáp bảo vệ thân gỗ khỏi sự tấn công của côn trùng, nấm mốc và các vi sinh vật gây hại, do đó thường tích lũy các chất chuyển hóa có tính kháng khuẩn và kháng viêm mạnh mẽ.

Ngược lại, lá cây là cơ quan quang hợp và tiếp xúc trực tiếp với bức xạ mặt trời nên tập trung nhiều hợp chất chống oxy hóa, các dẫn xuất bảo vệ tế bào và saponin. Thay vì một bộ phận vượt trội hơn hoàn toàn về mọi mặt, các nghiên cứu cho thấy sự chuyên biệt hóa rõ rệt về thành phần hóa thực vật giữa vỏ thân và lá của các loài thuộc chi này.

Phân tích từ các nghiên cứu khoa học thực nghiệm

Để làm rõ sự khác biệt giữa các bộ phận, một nghiên cứu công bố năm 2023 trên loài Erythrina senegalensis đã tiến hành phân lập và so sánh các hợp chất từ lá và vỏ thân ^[1]. Kết quả phân tích hóa thực vật từ lá đã phân lập được ba saponin (được đánh số 3-5), hai triterpenoid (7 và 8) cùng hai steroid (10a và 10b) dưới dạng hỗn hợp không thể tách rời ^[1]. Trong khi đó, từ vỏ thân cây, các nhà khoa học chỉ phân lập được một saponin (6), một triterpenoid (9) và một hỗn hợp gồm hai chất cinnamate (2a và 2b) ^[1]. Đáng chú ý, các chiết xuất và hợp chất tinh khiết số 3, 4 từ lá và số 6 từ vỏ thân đều thể hiện hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase rất tốt khi so sánh với thuốc chuẩn acarbose, gợi mở tiềm năng phát triển thuốc hỗ trợ kiểm soát đường huyết ^[1].

Bên cạnh hoạt tính ức chế enzyme tiêu hóa đường, khả năng kháng khuẩn giữa lá và vỏ thân cũng được đặt lên bàn cân so sánh trực tiếp. Một nghiên cứu năm 2015 trên loài Erythrina sigmoidea đã thử nghiệm hoạt tính kháng các chủng vi khuẩn Gram âm đa kháng thuốc ^[2]. Kết quả xác định nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) cho thấy chiết xuất thô từ lá và vỏ thân có khả năng ức chế 26 trên tổng số 27 chủng vi khuẩn thử nghiệm (đạt tỷ lệ 96,3%) với giá trị MIC dao động từ 16 đến 1024 microgam/mL ^[2].

Tuy nhiên, khi xem xét chi tiết hiệu lực mạnh, chiết xuất từ vỏ thân lại tỏ ra vượt trội rõ rệt. Nồng độ ức chế tối thiểu dưới 100 microgam/mL chỉ xuất hiện ở chiết xuất lá đối với 3 trên 27 chủng vi khuẩn (chiếm 11,1%), trong khi chiết xuất vỏ thân đạt mức ức chế này trên 10 trên 27 chủng vi khuẩn (chiếm 37,0%) ^[2]. Giá trị MIC thấp nhất của chiết xuất thô là 16 microgam/mL được ghi nhận ở vỏ thân khi thử trên các chủng Escherichia coli, Enterobacter aerogenes và Klebsiella pneumoniae ^[2]. Giá trị nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) nhỏ hơn hoặc bằng 1024 microgam/mL được ghi nhận trên 66,7% chủng đối với lá (18/27 chủng) và đạt tới 74,1% chủng đối với vỏ thân (20/27 chủng) ^[2]. Thậm chí, chiết xuất vỏ thân còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn mạnh hơn cả kháng sinh chloramphenicol trên một số chủng đa kháng thuốc ^[2].

Bằng chứng chuyên sâu về tiềm năng của vỏ thân

Hoạt tính sinh học phong phú của vỏ thân cây chi vông tiếp tục được ghi nhận trong nghiên cứu năm 2016 trên cây Erythrina stricta ^[3]. Bằng các phương pháp thử nghiệm vi pha loãng MTT và khuếch tán đĩa thạch, các nhà khoa học đánh giá tác dụng kháng khuẩn của các phân đoạn chiết xuất từ vỏ thân ^[3]. Phân đoạn dichloromethane thể hiện hoạt tính kháng chủng Staphylococcus aureus rất mạnh với MIC chỉ 7,8 microgam/mL, trong khi phân đoạn ethyl acetate và n-hexane cùng đạt giá trị 125 microgam/mL ^[3]. Đối với nấm Candida albicans, phân đoạn dichloromethane và ethyl acetate ghi nhận giá trị MIC lần lượt là 125 microgam/mL và 1 mg/mL ^[3]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) từ phân đoạn n-hexane của vỏ thân đã xác định hàng loạt hợp chất kháng khuẩn và kháng nấm giá trị như beta-caryophyllene, caryophyllene oxide, alpha-selinene, beta-selinene, selin-11-en-4-alpha-ol, alpha-copaene và delta-cadenine ^[3].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2020 trên vỏ thân cây Erythrina suberosa đã khẳng định sự hiện diện của các nhóm hoạt chất đa dạng gồm alkaloid, phenol, triterpenoid, phytosterol và flavonoid, trong đó hợp chất phenol và flavonoid là các thành phần chủ chốt ^[4]. Thử nghiệm ức chế enzyme alpha-glucosidase của các phân đoạn vỏ thân ghi nhận giá trị IC50 của phân đoạn dichloromethane là 8,45 +- 0,13, vượt trội hơn so với chất đối chứng acarbose có IC50 là 37,42 ^[4]. Phân đoạn methanol và phân đoạn nước của vỏ thân cũng có hoạt tính với giá trị IC50 lần lượt là 64,24 +- 0,15 và 42,62 +- 0,17 ^[4]. Ngoài ra, phân đoạn dichloromethane chiết xuất từ nước thô của vỏ thân còn có hoạt tính kháng enzyme urease với IC50 đạt 45,26 +- 0,13 ^[4].

Tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về vỏ thân Erythrina suberosa, công trình năm 2021 đã xác định tổng cộng 44 hợp chất hoạt tính qua phân tích GC-MS, bao gồm saponin, glycoside, alkaloid, tannin, terpenoid và phenol ^[5]. Thử nghiệm dược lý cho thấy chiết xuất vỏ thân ức chế tế bào ung thư hắc tố da ở người (tế bào malignant melanoma-144) phụ thuộc vào nồng độ, đạt mức ức chế 15,18 +- 1,13% sau 24 giờ điều trị ở nồng độ 400 mg/ml ^[5]. Chiết xuất này cũng thể hiện tác dụng kháng viêm ở liều cao 400 mg/kg và có khả năng dọn gốc tự do chống oxy hóa vừa phải trong thử nghiệm DPPH ^[5].

Điểm mạnh riêng biệt của lá cây

Dù vỏ thân thể hiện hoạt tính kháng khuẩn và kháng viêm nổi bật, lá cây cũng sở hữu những giá trị hóa thực vật quan trọng không thể bỏ qua. Nghiên cứu năm 2016 trên dịch chiết cồn từ lá cây Erythrina variegata đã phát hiện nhiều hợp chất có giá trị sinh học cao qua phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC và GC-MS ^[6].

Kết quả HPLC cho thấy dịch chiết lá chứa hai axit phenolic quan trọng là axit gallic và axit caffeic với nồng độ lần lượt là 2,0 ppm và 0,1 ppm ^[6]. Phân tích GC-MS trên lá còn xác định sự có mặt của hàng loạt phân tử hoạt tính như 3-eicosyne, phytol, squalene, axit butanoic dẫn xuất este và các hợp chất hữu cơ khác ^[6]. Hợp chất squalene và phytol từ lâu đã được biết đến với đặc tính chống oxy hóa và bảo vệ tế bào, cho thấy lá cây là nguồn cung cấp phong phú các chất chuyển hóa có lợi cho cơ thể.

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Mặc dù các dữ liệu phân tích hóa học và dược lý cho thấy nhiều tín hiệu tích cực, người tiêu dùng cần thận trọng khi diễn giải kết quả. Đa số các thử nghiệm được thực hiện đối với chiết xuất từ lá hoặc vỏ thân của chi vông hiện nay mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro) trên các dòng tế bào hoặc ống nghiệm vi khuẩn [1, 2, 3, 4, 5, 6].

Chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để khẳng định liều lượng tối ưu cũng như mức độ an toàn lâu dài khi dùng đường uống. Thêm vào đó, các nghiên cứu được trích dẫn phân tích trên các loài khác nhau cùng thuộc chi Erythrina như E. stricta, E. senegalensis, E. suberosa, và E. variegata [1, 2, 3, 4, 5, 6]. Mỗi loài và mỗi điều kiện thổ nhưỡng sinh trưởng có thể dẫn đến sự biến thiên đáng kể về hàm lượng hoạt chất sinh học thực tế.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu

Nhiều người thường tin rằng dược liệu càng đắng hoặc bộ phận vỏ thân cây già thì hoạt tính trị bệnh càng mạnh mẽ và hoàn toàn lành tính. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác, bởi vì vỏ thân chứa nhiều nhóm alkaloid và hợp chất phức tạp, nếu tự ý nấu uống liều lượng lớn có thể gây áp lực giải độc lên gan và thận.

Một hiểu lầm khác là việc coi thường phần lá và chỉ ưu tiên khai thác vỏ thân. Thực tế cho thấy, việc thu hái quá mức vỏ thân cây không chỉ gây tổn thương sinh trưởng nghiêm trọng cho cây mà còn bỏ lỡ nguồn saponin, polyphenol và chất chống oxy hóa dồi dào có trong lá [1, 6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Những người có bệnh lý nền mạn tính, đặc biệt là bệnh nhân suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận hoặc người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường cần hết sức cẩn trọng. Do các phân đoạn chiết xuất từ vỏ thân và lá có khả năng ức chế enzyme alpha-glucosidase tương tự thuốc hạ đường huyết acarbose [1, 3], việc tự ý kết hợp có thể làm thay đổi kiểm soát đường huyết ngoài ý muốn.

Hiện tại chưa có đủ dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Do đó, các đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng nước sắc đậm đặc từ vỏ thân hay lá cây khi chưa có chỉ định và hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ y học cổ truyền.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Để tận dụng tốt giá trị của dược liệu mà không gây hại cho sức khỏe, người dân nên chọn bộ phận sử dụng phù hợp với mục đích cụ thể. Nếu hướng tới việc hỗ trợ sát khuẩn ngoài da, hỗ trợ các vấn đề viêm da thì dịch chiết từ vỏ thân có cơ sở thực nghiệm tốt hơn [2, 5]. Trong khi đó, nếu cần bổ sung chất chống oxy hóa hay các hợp chất phenolic nhẹ nhàng, lá cây phơi khô trong bóng râm là lựa chọn phù hợp ^[6].

Người dùng chỉ nên sử dụng dược liệu ở lượng vừa phải, bảo đảm nguồn gốc sạch, không nấm mốc hay lẫn tạp chất độc hại. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng thay thế cho phác đồ điều trị của y học hiện đại, và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình hỗ trợ điều trị nào.