Nhiều người Việt có thói quen gọt bỏ lớp vỏ ngoài dày dặn của quả thanh long và chỉ ăn phần ruột trắng hoặc ruột đỏ bên trong. Gần đây, trào lưu tận dụng vỏ thanh long làm thạch, nấu canh, xào thịt hoặc ép nước rộ lên trên mạng xã hội khiến không ít người băn khoăn về tính an toàn thực phẩm. Liệu vỏ thanh long có thực sự ăn được và đem lại lợi ích cho sức khỏe, hay tiềm ẩn mối nguy hại từ việc tích tụ hóa chất nông nghiệp?
Về mặt dinh dưỡng và cấu trúc sinh học, vỏ thanh long hoàn toàn có thể ăn được và chứa nhiều hợp chất sinh học quý giá như chất xơ pectin, betalain và chất chống oxy hóa [1], [2], [3]. Tuy nhiên, vì là bộ phận tiếp xúc trực tiếp với môi trường ngoài và các biện pháp canh tác nông nghiệp, việc tiêu thụ lớp vỏ này đòi hỏi sự thận trọng lớn đối với nguồn gốc xuất xứ và rủi ro tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật.
Giá trị dinh dưỡng bất ngờ ẩn sau lớp vỏ quả
Phần thịt quả thanh long chỉ chiếm khoảng 65% trọng lượng, trong khi vỏ chiếm xấp xỉ 22% đến một phần ba quả và thường bị loại bỏ như rác thải nông nghiệp [3]. Lớp vỏ này thực chất là một nguồn nguyên liệu sinh học giá trị cao nhờ chứa lượng lớn chất xơ hòa tan cùng pectin tự nhiên [3].
Nghiên cứu chiết xuất năm 2024 chỉ ra rằng vỏ thanh long ruột đỏ (Hylocereus polyrhizus) chứa pectin thuộc nhóm methoxyl thấp với mức este hóa DE từ 8,51% đến 50,64%, khối lượng phân tử trung bình từ 115,23 kDa đến 577,84 kDa và hàm lượng axit galacturonic (Gal-A) đạt 44,09% đến 53,90% [1]. Khi ứng dụng kỹ thuật chiết nước dưới tới hạn (SCWE) trên vỏ tươi nghiền nhuyễn, lượng pectin thu được tăng khoảng 18,88% so với phương pháp chiết axit truyền thống [1]. Pectin là nguồn chất xơ hòa tan hỗ trợ tiêu hóa tốt, đồng thời có thể ứng dụng tạo màng ăn được phân hủy sinh học [1].
Ngoài pectin, vỏ thanh long còn chứa hàm lượng chất chống oxy hóa vượt trội so với ruột quả. Theo một tổng quan khoa học năm 2023, vỏ thanh long ruột trắng (Hylocereus undatus) sở hữu lượng flavonoid phong phú hơn hẳn phần thịt quả [2]. Cả ruột và vỏ thanh long ruột đỏ cũng chứa các sắc tố anthocyanin tự nhiên như cyanidin 3-glucoside, delphinidin 3-glucoside và pelargonidin 3-glucoside [2].
Bằng chứng khoa học về khả năng chống oxy hóa và kháng viêm
Hàng loạt thử nghiệm trong phòng thí nghiệm đã làm sáng tỏ tiềm năng chống oxy hóa của phụ phẩm vỏ thanh long. Một công bố năm 2019 so sánh lá và vỏ thanh long ruột trắng qua phương pháp chiết dung môi methanol và chloroform [4]. Kết quả cho thấy hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) của vỏ đạt 48,15 mg GAE/100g khi chiết bằng methanol và 18,89 mg GAE/100g khi chiết bằng chloroform, cao hơn đáng kể so với mẫu lá [4]. Khi thử nghiệm khả năng dọn gốc tự do DPPH với dịch chiết chloroform, vỏ quả ghi nhận hoạt tính chống oxy hóa đạt 18,71% [4].
Năm 2020, một nghiên cứu khác phân tích chiết xuất vỏ thanh long ruột đỏ (Hylocereus polyrhizus) bằng kỹ thuật quang phổ và sắc ký HPLC, UPLC-QTOF/MS [5]. Dịch chiết vỏ quả cho thấy khả năng dọn gốc tự do ABTS đạt 22,16% đến 84,67% với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 36,39 mcg/mL, cùng năng lực chống oxy hóa tổng số đạt 23,76% đến 31,87% (IC50 là 21,93 mcg/mL) [5]. Đáng chú ý, dịch chiết vỏ nồng độ 1,00 mg/mL đạt chỉ số chống nắng SPF tới 35,02 và hấp thụ phổ rộng bức xạ tia cực tím UVA lẫn UVB [5].
Về mặt kháng viêm, thử nghiệm mô hình trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất từ thịt và vỏ thanh long có khả năng ức chế các enzym tiền viêm bao gồm cyclooxygenase-2 (COX-2), lipoxygenase và acetylcholinesterase [2]. Các hợp chất anthocyanin từ thanh long còn giúp ức chế quá trình tổng hợp các gốc phản ứng chứa oxy và nitơ, cùng enzym cảm ứng iNOS mà không gây độc tế bào trong môi trường nuôi cấy [2].
Một nghiên cứu năm 2024 ứng dụng kỹ thuật HPLC-ESI/MS-MS trên thanh long ruột trắng nhận diện nhiều nhóm chất flavonoids, axit phenolic, glycoside anthocyanin, lignans, stilbenes và coumarins tập trung nhiều nhất ở hạt và vỏ [6]. Khi thử nghiệm độc tính tế bào bằng phương pháp MTT, chiết xuất vỏ và hạt thể hiện tác động chọn lọc trên các dòng tế bào ung thư cổ tử cung (HeLa), vú và tuyến tiền liệt, đồng thời an toàn cho tế bào lành Vero [6]. Chiết xuất vỏ thanh long khi kết hợp với thuốc hóa trị Cisplatin giúp giảm biểu hiện gen Bcl-2, kích hoạt P53 và BAX, từ đó thúc đẩy quá trình tự hủy apoptosis của tế bào ung thư cổ tử cung [6].
Rủi ro tiềm ẩn: Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên vỏ quả
Bên cạnh các hoạt chất sinh học ấn tượng, rủi ro an toàn thực phẩm lớn nhất khi ăn vỏ thanh long đến từ thuốc bảo vệ thực vật. Trong canh tác nông nghiệp quy mô lớn, quả thường được phun xịt nhiều loại hóa chất để ngừa nấm bệnh, rệp sáp và côn trùng đục quả nhằm giữ mẫu mã đẹp.
Nghiên cứu giám sát nông sản năm 2022 khảo sát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên rau quả tươi đã phát hiện 38 loại hoạt chất tồn dư [7]. Trong đó, nồng độ trung bình của nhóm clo hữu cơ (OCP) dao động từ 0,02 đến 0,37 mg/kg và nhóm lân hữu cơ (OPP) từ 0,01 đến 0,33 mg/kg [7]. Nhiều hoạt chất như isodrin, heptachlor, dicofol, prothiophos, profenofos và dichlorvos vượt quá giới hạn dư lượng tối đa cho phép [7]. Đánh giá rủi ro sức khỏe phi ung thư cho thấy nguy cơ tiềm ẩn đối với cả người lớn và trẻ em khi tiêu thụ nông sản nhiễm các dư lượng này [7].
Bản thân thuốc trừ sâu nhóm lân hữu cơ (OPP) được cảnh báo gây nguy hại lớn cho sức khỏe con người trên phạm vi toàn cầu [8]. Vì lớp vỏ ngoài đóng vai trò như lá chắn cơ học hấp thu trực tiếp thuốc xịt, việc ăn vỏ thanh long không rõ nguồn gốc hoặc chưa qua xử lý sạch sẽ đưa thẳng lượng hóa chất này vào cơ thể.
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Dù các kết quả phân tích trong phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của dữ liệu khoa học. Hầu hết các đặc tính chống oxy hóa mạnh mẽ, kháng viêm hay hỗ trợ tiêu diệt tế bào ung thư của vỏ thanh long đều mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm hoặc nuôi cấy tế bào nhân tạo) [6], [5], [2].
Các nhà nghiên cứu công bố thử nghiệm năm 2024 cũng nhấn mạnh rằng cần có thêm các nghiên cứu sâu rộng in vivo (trên động vật sống và thử nghiệm lâm sàng trên người) để xác định rõ liều lượng cần thiết, sinh khả dụng thực tế và các tác dụng phụ tiềm ẩn [6]. Ăn vỏ thanh long như một món ăn thông thường không thể thay thế cho bất kỳ phác đồ điều trị y khoa nào và không thể xem là phương thuốc chữa bệnh.
Những hiểu lầm thường gặp về việc ăn vỏ thanh long
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần ngâm rửa qua loa bằng nước muối là có thể loại bỏ hoàn toàn hóa chất bám trên vỏ. Thực tế, nhiều loại hóa chất bảo vệ thực vật có tính bám dính cao hoặc đã ngấm sâu vào lớp biểu bì sáp của quả, rất khó rửa sạch chỉ bằng nước thường.
Một hiểu lầm khác là cho rằng vỏ quả thanh long nào cũng có thể ăn sống trực tiếp với số lượng tùy thích. Vỏ thanh long chứa nhiều pectin và chất xơ thô [1], [3]. Nếu ăn quá nhiều một lúc, đặc biệt ở dạng sống chưa qua chế biến nhiệt, lượng chất xơ cô đặc này có thể gây đầy hơi, khó tiêu hoặc cồn cào ruột đối với những người có hệ tiêu hóa kém.
Những ai nên cẩn trọng khi sử dụng?
Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần hết sức cẩn trọng, không nên tự ý ăn vỏ thanh long khi không kiểm soát được nguồn gốc an toàn, do nguy cơ phơi nhiễm hóa chất nhóm lân hữu cơ và clo hữu cơ ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi và trẻ em [7].
Người có đường tiêu hóa nhạy cảm, người mắc hội chứng ruột kích thích hoặc viêm loét dạ dày tá tràng nên tránh ăn vỏ sống cứng. Những người có bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng các bài thuốc truyền miệng dùng lượng lớn vỏ thanh long chế biến mỗi ngày.
Hướng dẫn sử dụng thực tế và an toàn tại nhà
Nếu muốn tận dụng nguồn dinh dưỡng từ vỏ thanh long, người tiêu dùng chỉ nên chọn những quả có nguồn gốc canh tác hữu cơ rõ ràng, có chứng nhận không dùng hóa chất bảo vệ thực vật độc hại.
Trước khi chế biến, cần dùng bàn chải mềm rửa sạch quả dưới vòi nước chảy. Dùng dao cắt bỏ toàn bộ phần cuống, chóp quả và lớp tai ngoe xanh bên ngoài vì đây là những nếp gấp dễ đọng đất cát và tàn dư thuốc sâu nhất. Chỉ lấy phần vỏ hồng tím mềm bên trong.
Nên nấu chín vỏ thanh long thay vì ăn sống. Có thể thái sợi mỏng để xào thịt, luộc lấy nước làm thạch rau câu hoặc xay nhuyễn cùng các loại trái cây ngọt khác sau khi đã chần sơ qua nước sôi. Việc này vừa làm mềm các sợi xơ pectin, vừa giảm bớt vị hăng chát tự nhiên của vỏ quả.
Tóm lại, vỏ thanh long là nguồn cung cấp dồi dào chất xơ pectin, hợp chất chống oxy hóa phenolic và anthocyanin có lợi [6], [1], [2]. Tuy nhiên, lợi ích này chỉ thực sự an toàn khi bạn kiểm soát được dư lượng thuốc bảo vệ thực vật [7]. Hãy luôn ưu tiên nông sản sạch, sơ chế kỹ lưỡng và duy trì một chế độ dinh dưỡng cân bằng, đa dạng.
