Cây bạch nhất hồng (tên khoa học là Lagerstroemia indica, hay còn gọi là hoa tường vi, bằng lăng xẻ) vốn quen thuộc với người dân qua những vòm hoa rực rỡ làm cảnh ven đường. Nhiều người truyền tai nhau các mẹo dân gian dùng vỏ và hoa làm thuốc chữa bệnh [1], [2]. Điều này khiến không ít bạn đọc băn khoăn: liệu các bộ phận này thực sự chứa hoạt chất sinh học nào và có giá trị trị liệu đến đâu?

Thực tế nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy chiết xuất từ cây bạch nhất hồng chủ yếu chứa các nhóm chất như flavonoid (đặc biệt là sắc tố anthocyanin), dẫn xuất alkaloid và một số hợp chất thực vật khác [3], [1], [2]. Tuy nhiên, các phát hiện này dừng lại ở mức phân tích cấu trúc phân tử và thí nghiệm tế bào, chưa thể dùng thay thế thuốc chữa bệnh ngoài đời sống [1].

Bạch nhất hồng dưới góc nhìn thực vật học

Bạch nhất hồng (Lagerstroemia indica L.) là loại cây bụi hoặc thân gỗ nhỏ thuộc họ Bằng lăng (Lythraceae), có nguồn gốc từ Trung Quốc và được trồng làm cảnh phổ biến tại nhiều nơi trên thế giới [3], [1]. Cây nổi bật với hoa có nhiều màu từ trắng, hồng đến tím cùng thời gian nở kéo dài [3], [2].

Tại khu vực Đông Á và Ai Cập, cây từng được nhắc đến như vị thảo mộc dùng trong y học truyền thống [2]. Những nghiên cứu hóa học ban đầu về chi Lagerstroemia từ nhiều thập kỷ trước đã ghi nhận họ thực vật này có chứa các nhóm chất đa dạng như triterpenoid, sesquiterpenoid, steroid, flavonoid và alkaloid [1].

Flavonoid và anthocyanin: Nguồn gốc sắc màu hoa và lá

Flavonoid là nhóm chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng ở thực vật, trong đó sắc tố anthocyanin đóng vai trò quyết định màu sắc của cánh hoa và lá [3], [2]. Ở cây bạch nhất hồng, sự hiện diện của flavonoid gắn liền với quá trình hình thành sắc tố [3], [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 về cơ chế phân tử quy định màu lá tím đỏ trên hai giống Lagerstroemia indica (Dynamite - HD và Ebony Embers - ZD) đã tách chiết và nhận diện 7 loại anthocyanin khác nhau [3]. Nghiên cứu tiến hành phân tích hồ sơ sắc tố qua hai giai đoạn phát triển của lá: lá non và lá trưởng thành [3]. Kết quả cho thấy giống lá tím ZD duy trì hàm lượng anthocyanin tổng thể cao hơn hẳn so với giống lá xanh HD, đặc biệt là ở giai đoạn lá trưởng thành [3]. Phân tích giải trình tự hệ phiên mã cũng chỉ ra giống ZD duy trì hoạt động mạnh của các gen chủ chốt trong con đường sinh tổng hợp flavonoid - anthocyanin, đồng thời tìm thấy 19 yếu tố điều hòa phiên mã MYB đồng biểu hiện đóng vai trò duy trì sự tích lũy này [3].

Tiếp nối hướng đi này, một nghiên cứu hệ gen công bố năm 2024 đã giải mã chi tiết toàn bộ chuỗi gen của Lagerstroemia indica với kích thước lắp ráp 324,01 Mb, đặt trên 24 nhiễm sắc thể giả định [2]. Phân tích biểu hiện gen của con đường phenylpropanoid và flavonoid/anthocyanin cho thấy có 10 gen R2R3 MYB đóng vai trò điều hòa dương tính con đường này [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng màu sắc cánh hoa (từ hoa trắng, hoa tím đến hoa hồng tím đậm) do nồng độ các dẫn xuất delphinidin (Dp) – một nhóm sắc tố anthocyanin gốc flavonoid – quyết định [2]. Tính đặc hiệu cơ chất của các enzyme LiDFR và LiOMT dẫn đến sự đa dạng trong thành phần flavonoid/anthocyanin giữa các mẫu hoa [2].

Ghi nhận về tanin, triterpenoid và alkaloid

Bên cạnh flavonoid, người ta thường nhắc tới tanin và triterpenoid khi nói về các loài thuộc họ Bằng lăng. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học cụ thể trên từng loài cho thấy sự khác biệt rất lớn giữa các bộ phận và giữa các loài cùng chi.

Đối với tanin và triterpenoid: Trong một nghiên cứu phân tích sơ bộ thành phần hóa thực vật trên lá của loài cùng chi là Lagerstroemia parviflora Roxb. công bố năm 2002, kết quả cho thấy lá loài này chứa phytosterol, tanin, alkaloid, glycoside nhưng lại hoàn toàn không tìm thấy flavonoid, saponin hay triterpenoid [4]. Mặc dù các công trình tổng quan chỉ ra triterpenoid và tanin xuất hiện rải rác trong họ Lythraceae nói chung [1], việc tách chiết hoạt chất riêng lẻ từ vỏ thân của Lagerstroemia indica vẫn còn nhiều khoảng trống và chưa có bộ dữ liệu lâm sàng chi tiết.

Về thành phần hoạt chất trong hoa: Mãi đến gần đây, các thành phần hóa học của hoa bạch nhất hồng mới bắt đầu được làm sáng tỏ [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã chiết xuất từ hoa khô của Lagerstroemia indica bằng cồn ethanol [1]. Kết quả đã phân lập thành công một pyrrole alkaloid mới đặt tên là lagerindicine (hợp chất 1), cùng với 4 hợp chất đã biết khác (đánh số từ 2 đến 5) [1]. Cấu trúc phân tử và cấu hình tuyệt đối của lagerindicine được xác định rõ thông qua phương pháp phổ phân tích chi tiết kết hợp tổng hợp hóa học toàn phần [1].

Kết quả trong phòng thí nghiệm và giới hạn ứng dụng

Sau khi tách chiết thành công hoạt chất từ hoa bạch nhất hồng, các nhà khoa học đã đưa các chất này vào thử nghiệm độc tính tế bào để thăm dò hoạt tính sinh học [1].

Thử nghiệm năm 2021 đánh giá tác động ức chế của 5 hợp chất phân lập từ hoa Lagerstroemia indica trên dòng tế bào ung thư đại tràng ở người (HCT-116) [1]. Kết quả cho thấy trong số các chất phân lập, chỉ có hợp chất số 3 thể hiện độc tính tế bào ở mức yếu với giá trị IC50 đạt 28,4 microM, còn các hợp chất khác bao gồm cả chất mới lagerindicine không thể hiện hoạt tính mạnh [1].

Kết quả này cho thấy một giới hạn rất lớn trong thực tế:

  • Hoạt tính sinh học ghi nhận được mới chỉ diễn ra trong ống nghiệm (in vitro) đối với tế bào nuôi cấy đơn lẻ [1].
  • Tác dụng được ghi nhận ở mức "yếu" chứ không phải hoạt lực kháng u mạnh mẽ [1].
  • Chưa từng có thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người đối với dịch chiết hoa hay vỏ cây bạch nhất hồng.

Do đó, các hoạt chất pyrrole alkaloid hay dẫn xuất anthocyanin hiện nay chỉ có ý nghĩa trong việc nghiên cứu hóa hợp chất tự nhiên, lập bản đồ gen hoặc phục vụ lai tạo giống cây cảnh có màu hoa, màu lá đẹp hơn [3], [2]. Chúng chưa đủ điều kiện và độ an toàn để ứng dụng làm thuốc đặc trị.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc làm cảnh

Nhiều người có xu hướng đồng nhất "dược liệu cổ truyền" với sự an toàn tuyệt đối. Với cây bạch nhất hồng, có hai hiểu lầm tai hại thường gặp:

  • Tự ý nấu nước vỏ cây hoặc hoa uống để chữa ung thư: Thấy thông tin nghiên cứu ghi nhận hoạt tính chống tế bào ung thư, một số người tìm hái hoa và cạo vỏ cây về sắc uống [1]. Đây là cách hiểu sai lệch nghiêm trọng. Nồng độ hoạt chất trong vài cánh hoa tươi hoàn toàn khác với hợp chất tinh khiết được chiết xuất đậm đặc bằng dung môi chuyên dụng trong phòng lab [1]. Hơn nữa, hoạt tính yếu trên đĩa petri không đồng nghĩa với khả năng tiêu diệt khối u trong cơ thể sống [1].

  • Nhầm lẫn giữa các loài thực vật có đuôi tên "indica": Nhiều nghiên cứu thảo dược quốc tế mang danh pháp có chữ indica (chỉ xuất xứ vùng Ấn Độ), dễ khiến người đọc mua nhầm dược liệu. Cần phân biệt rõ Lagerstroemia indica (bạch nhất hồng) hoàn toàn khác với các loài khác như Azadirachta indica (cây sầu đâu/neem), Mangifera indica (cây xoài) hay Bassia indica. Mỗi loài sở hữu cấu trúc mô học, thành phần hóa học và tác dụng sinh học hoàn toàn riêng biệt.

Ai nên thận trọng?

Vì cây bạch nhất hồng chủ yếu được trồng trong đô thị và công viên với mục đích trang trí cảnh quan [3], việc tiếp xúc hoặc sử dụng bộ phận của cây cần lưu ý:

  • Người có cơ địa dị ứng phấn hoa: Khi cây ra hoa rộ vào mùa hè và thu, phấn hoa có thể gây kích ứng đường hô hấp, viêm mũi dị ứng hoặc đỏ mắt ở những người nhạy cảm.
  • Tuyệt đối không tự ý dùng đường uống cho phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận độ an toàn của việc dung nạp dịch chiết vỏ hay hoa loài cây này vào cơ thể người.
  • Người đang điều trị bệnh lý mạn tính: Không tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để dùng nước sắc vỏ hay hoa bạch nhất hồng truyền miệng, tránh nguy cơ tương tác chất lạ hoặc làm lỡ khung thời gian điều trị vàng.

Khuyến cáo ứng dụng thực tế

Đối với loài cây này, ứng dụng giá trị nhất ở thời điểm hiện tại vẫn là cảnh quan môi trường và nguồn gen thực vật [3], [2].

  • Tận dụng giá trị thẩm mỹ: Bạn nên thưởng thức vẻ đẹp tự nhiên của cây, trồng làm bóng mát hoặc cây cảnh sân vườn nhờ khả năng nở hoa bền bỉ và màu lá đa dạng [3].
  • Không tự ý thu hái: Vỏ cây và hoa ven đường thường xuyên hấp thụ bụi mịn, khói xăng xe cơ giới, kim loại nặng hoặc có thể đã được phun thuốc trừ sâu bệnh định kỳ. Việc hái về đun nấu tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hóa chất cao hơn nhiều so với bất kỳ lợi ích sức khỏe mong đợi nào.
  • Luôn tham vấn chuyên môn: Khi tìm hiểu các bài thuốc dân gian liên quan đến vỏ và hoa cây thân gỗ, người dân cần trao đổi với bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế có chứng chỉ hành nghề để được hướng dẫn sử dụng các vị thuốc chuẩn hóa, rõ nguồn gốc xuất xứ.

Bạch nhất hồng là loài cây cảnh có giá trị thẩm mỹ cao, chứa đựng các hoạt chất tự nhiên thú vị như anthocyanin và alkaloid mới [3], [1], [2]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm hóa thực vật đến việc ứng dụng điều trị y khoa ngoài đời thực là một khoảng cách rất xa [1]. Độc giả cần nhìn nhận khoa học một cách tỉnh táo, tránh tự ý sử dụng các bộ phận của cây để làm thuốc khi chưa có khuyến cáo y khoa chính thống.