Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ quanh nhà sắc nước uống nhằm thanh nhiệt hoặc hỗ trợ trị bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng. Cây hoa tường vi hay còn gọi là bạch nhất hồng (tên khoa học Lagerstroemia indica) là loài cây cảnh quen thuộc, thường được chú ý bởi màu hoa và tán lá rực rỡ [1]. Gần đây, việc truyền tai nhau dùng nước sắc lá hoặc vỏ thân của loài cây này để hạ đường huyết hay bồi bổ sức khỏe khiến không ít người băn khoăn về tính an toàn thực tế.
Nước sắc bạch nhất hồng không thể sử dụng tùy tiện, đặc biệt người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường và phụ nữ mang thai cần tuyệt đối thận trọng. Các bằng chứng khoa học hiện tại chưa chứng minh tính an toàn khi sử dụng làm dược liệu đường uống, trong khi nguy cơ tương tác gây tụt đường huyết đột ngột và ảnh hưởng xấu đến thai kỳ là những cảnh báo y tế hàng đầu.
Hiểu đúng về loài cây bạch nhất hồng trong tự nhiên
Cây bạch nhất hồng là tên gọi khác của loài Lagerstroemia indica, một loài cây bụi rụng lá hoặc thân gỗ nhỏ thuộc chi Tử vi (Lagerstroemia), họ Bằng lăng (Lythraceae) [1, 5]. Loài cây này có nguồn gốc từ Trung Quốc và đã được con người gieo trồng gần 1.600 năm nay [1, 5]. Giá trị nổi bật nhất của cây nằm ở khả năng làm cảnh với các chùm hoa hình tháp lớn nở rộ vào mùa hè, thời gian ra hoa kéo dài và sắc hoa vô cùng đa dạng từ trắng, đỏ đến tím [1, 5].
Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, loài cây này còn được trồng trong các đô thị lớn như An Dương, Phụ Dương hay Tấn Thành nhằm mục đích bảo vệ môi trường [1, 5]. Cây có khả năng hấp thụ khói bụi trong không khí và thể hiện sức chống chịu tốt với một số loại khí độc hại từ hoạt động công nghiệp như lưu huỳnh dioxit (SO2), hydro florua (HF) và clo (Cl2) [2]. Chính đặc tính hấp thụ và tích tụ các chất độc hại từ môi trường này khiến việc thu hái lá, thân cây bừa bãi ngoài tự nhiên để đun nước uống tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc khôn lường.
Nguy cơ tụt đường huyết ở người dùng thuốc điều trị
Trong dân gian, các loài thuộc chi Lagerstroemia thường bị nhầm lẫn với nhau, đặc biệt là việc đánh đồng Lagerstroemia indica với cây bằng lăng nước (Lagerstroemia speciosa) – một loài có chứa các hoạt chất được nghiên cứu về tác dụng hạ glucose máu [7, 8]. Việc tự ý sắc nước bạch nhất hồng uống mà không kiểm soát có thể tạo ra các phản ứng sinh học không lường trước. Đối với những bệnh nhân đang được điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết dạng uống hoặc tiêm insulin, việc dung nạp thêm nước sắc thảo mộc chưa qua chuẩn hóa có thể dẫn đến hiện tượng cộng dồn tác dụng.
Hiện tượng tương tác này dễ đẩy nồng độ đường trong máu xuống dưới mức an toàn, gây ra tình trạng hạ đường huyết cấp tính. Khi rơi vào trạng thái tụt đường huyết, bệnh nhân có thể xuất hiện các triệu chứng như vã mồ hôi, run rẩy tay chân, tim đập nhanh, chóng mặt, lú lẫn và thậm chí có thể hôn mê nguy hiểm tới tính mạng nếu không được xử trí cấp cứu kịp thời. Do đó, người bệnh đái tháo đường tuyệt đối không nên xem nước sắc này như một biện pháp hỗ trợ mà bỏ qua lời khuyên y khoa.
Mối đe dọa tiềm ẩn đối với phụ nữ mang thai
Một nhóm đối tượng khác cần phải tránh xa việc uống nước sắc thảo mộc truyền miệng nói chung và bạch nhất hồng nói riêng là phụ nữ đang trong thai kỳ hoặc đang cho con bú. Khi mang thai, cơ thể người phụ nữ có những thay đổi lớn về mặt sinh lý, hệ miễn dịch và chuyển hóa. Nhiều hợp chất tự nhiên có trong thực vật có thể gây kích thích co bóp cơ trơn tử cung, làm tăng nguy cơ động thai, sảy thai hoặc sinh non.
Hiện nay, hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu độc tính sinh sản hay thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định nước sắc Lagerstroemia indica an toàn cho phụ nữ mang thai và thai nhi. Các hóa chất bảo vệ thực vật tích lũy trên cây cảnh đô thị hoặc các độc chất kim loại nặng mà cây hấp thụ từ môi trường ô nhiễm có thể đi qua nhau thai, đe dọa trực tiếp đến sự phát triển của thai nhi. Trẻ sơ sinh bú mẹ cũng đối mặt với nguy cơ dị ứng, rối loạn tiêu hóa khi tiếp nhận các phân tử bài tiết qua sữa mẹ.
Các nghiên cứu khoa học thực tế tập trung vào điều gì?
Trái ngược với những lời đồn thổi trên mạng xã hội về tác dụng chữa bệnh thần kỳ, các công trình nghiên cứu khoa học hiện đại về cây Lagerstroemia indica chủ yếu tập trung vào lĩnh vực nông nghiệp, nhân giống và di truyền học:
Năm 2019, một nghiên cứu về cơ chế phân tử quy định màu lá đỏ tím ở giống cây Lagerstroemia indica cv. Ebony Embers đã phân tích hàm lượng anthocyanin giữa hai giống đối lập qua hai giai đoạn phát triển của lá [1]. Kết quả phát hiện 7 loại anthocyanin khác nhau, cho thấy giống lá tím duy trì hoạt động cao hơn của các gen sinh tổng hợp flavonoid-anthocyanin so với giống lá xanh, nhằm phục vụ công tác lai tạo cây cảnh có giá trị thẩm mỹ cao [1].
Năm 2023, một nghiên cứu giải trình tự và lắp ráp bộ gen chất lượng cao đầu tiên của Lagerstroemia indica đã neo bộ gen kích thước 329,14 Mb vào 24 nhiễm sắc thể giả định [3]. Công trình này chỉ ra sự kiện nhân ba toàn bộ bộ gen diễn ra cách đây 35,5 triệu năm, đồng thời tiến hành giải trình tự lại 73 mẫu giống nhằm làm rõ nguồn gốc tiến hóa từ hai bố mẹ chính là L. indica và L. fauriei, phục vụ mục đích chọn tạo giống cảnh [3].
Cũng trong năm 2023, một nghiên cứu khác phân tích nguồn gốc mẹ và biến dị di truyền trên 20 giống Lagerstroemia indica phổ biến cùng các loài hoang dã dựa trên bộ gen lạp thể và ADN ribosome nhân (nrDNA) [2]. Nghiên cứu xác định 47 đa hình đơn nucleotide (SNP) và 24 đoạn chèn/mất (indel) trong lạp thể, kết luận L. indica là nguồn hiến tặng dòng mẹ của các giống cảnh này [2].
Năm 2024, công trình so sánh hệ gen lục lạp của giống Lagerstroemia indica "Pink Velour" với độ dài 152.174 bp chứa 85 gen mã hóa protein, 37 tRNA và 8 gen rRNA cũng chỉ phục vụ mục đích tìm hiểu sự tiến hóa của các gen quang hợp và hỗ trợ chọn giống thích ứng với khí hậu [4]. Các nghiên cứu khác vào năm 2017 và 2018 cũng chỉ phân tích lục lạp hoặc chọn gen tham chiếu phục vụ kỹ thuật qRT-PCR ở hoa [7, 8]. Toàn bộ các công trình đều không nghiên cứu hay khuyến nghị sử dụng dịch chiết loài cây này làm thuốc chữa bệnh cho người.
Giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất trong cộng đồng là cho rằng hễ thảo mộc tự nhiên mọc nhiều, hoa đẹp thì đều lành tính và dùng làm thuốc được. Thực tế, một loài cây dùng làm cảnh không đồng nghĩa với việc các bộ phận của nó an toàn khi hấp thu vào cơ thể người. Nhiều người nhầm lẫn giữa bạch nhất hồng với các vị thuốc y học cổ truyền khác, dẫn đến việc hái lá, vỏ cây đun uống bừa bãi.
Bằng chứng y học về dược tính trị bệnh của nước sắc bạch nhất hồng trên người là con số không. Không có nghiên cứu độc học trường diễn, không có số liệu về liều lượng an toàn, và không có bất kỳ hướng dẫn lâm sàng nào cho phép sử dụng. Việc tự ý áp dụng những mẹo dân gian truyền miệng thiếu căn cứ khoa học tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính, suy giảm chức năng gan, thận hoặc gây dị ứng nghiêm trọng.
Những ai tuyệt đối nên tránh dùng nước sắc này?
Dựa trên các nguyên tắc an toàn dược lý, những nhóm người sau đây tuyệt đối không nên sử dụng nước sắc bạch nhất hồng dưới bất kỳ hình thức nào:
Thứ nhất là bệnh nhân mắc đái tháo đường đang sử dụng thuốc điều trị. Sự tương tác không rõ cơ chế giữa các hoạt chất thực vật với thuốc tân dược có thể kích hoạt cơn tụt đường huyết đột ngột, gây co giật hoặc ngất xỉu.
Thứ hai là phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú. Sự an toàn của phôi thai và trẻ nhỏ luôn là ưu tiên hàng đầu, bất kỳ chất hóa thực vật lạ nào cũng có thể vượt qua hàng rào tự nhiên gây dị tật bẩm sinh hoặc sảy thai.
Thứ ba là người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc người mắc bệnh tự miễn. Các protein và hợp chất lạ trong dịch sắc từ lá, hoa có thể trở thành dị nguyên kích thích phản ứng quá mẫn nặng.
Thứ tư là trẻ em và người già có chức năng chuyển hóa gan, thận suy giảm. Nhóm đối tượng này rất nhạy cảm với dư lượng kim loại nặng hoặc chất ô nhiễm mà cây hấp thụ từ môi trường xung quanh [2].
Lời khuyên an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để kiểm soát đường huyết hoặc bảo vệ sức khỏe, hãy luôn tuân thủ nguyên tắc dùng các sản phẩm đã được cơ quan y tế cấp phép và kiểm định rõ ràng. Không tự ý ngắt cành lá, vỏ cây của các loài cây cảnh trồng tại công viên, vỉa hè hay khuôn viên đô thị để đun nấu; các cây này thường được phun hóa chất trừ sâu và đã tích tụ lượng lớn chất độc từ không khí như lưu huỳnh dioxit hay clo [2].
Người mắc bệnh mạn tính cần kiên trì theo dõi phác đồ do bác sĩ chỉ định, duy trì chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ, hạn chế tinh bột tinh chế và tích cực vận động thể chất mỗi ngày. Trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược hoặc bài thuốc dân gian bổ trợ nào, việc tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ điều trị là bước bắt buộc để phòng tránh các rủi ro tương tác bất lợi.
Bạch nhất hồng (Lagerstroemia indica) là một loài cây cảnh tuyệt đẹp có giá trị làm xanh sạch cảnh quan đô thị chứ không phải một vị thuốc trị bệnh thần kỳ [1, 5]. Độc giả cần tỉnh táo trước các trào lưu chữa bệnh truyền miệng, tránh biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm cho các loại nước sắc thảo mộc chưa được khoa học kiểm chứng độ an toàn.
