Xông khói nhựa bồ đề là mẹo dân gian truyền miệng lâu đời nhằm trị ho, nghẹt mũi và làm ấm đường thở. Nhiều người cảm thấy dễ chịu ngay tức khắc nhờ mùi thơm nồng ấm đặc trưng bốc lên khi đốt nhựa. Tuy nhiên, hành động đưa luồng khói đốt trực tiếp vào mũi họng tiềm ẩn hiểm họa khó lường, đặc biệt là sự kích ứng do các phân tử hạt lơ lửng gây ra.
Trả lời thẳng thắn cho thắc mắc này: Xông khói nhựa bồ đề không trị dứt điểm cơn ho và có nguy cơ kích hoạt co thắt phế quản cấp tính ở người có cơ địa nhạy cảm. Lợi ích thông thoáng chỉ mang tính cảm giác đánh lừa thần kinh tạm thời. Ngược lại, khói hạt mịn và hơi khí bốc cháy sinh ra có thể làm đường thở tổn thương nghiêm trọng.
Cơ chế tác động: Đánh lừa cảm giác và phản ứng thần kinh
Khói xông sinh ra từ việc đốt các hợp chất tự nhiên chứa nhiều hợp chất hữu cơ bay hơi và hạt mịn lơ lửng. Khi đi vào đường thở, các hoạt chất tác động trực tiếp lên hệ thần kinh cảm giác trải dài từ mũi xuống tận phế nang [1].
Cảm giác kích thích hóa học (chemesthesis) sinh ra qua các đầu dây thần kinh sinh ba phân bố dày đặc ở niêm mạc mũi và đường dẫn khí [2]. Cụ thể, các thụ thể kênh ion như TRPV1 nằm trên sợi thần kinh cảm giác ở lớp niêm mạc khí quản, phế quản và phế nang chịu sự kích hoạt từ các chất kích ứng hít vào [2]. Bên cạnh đó, các thụ thể cảm nhận axit (ASIC) phát hiện sự thay đổi độ pH trong khoảng 6 đến 7, đóng vai trò tạo ra phản ứng đau rát khi hít phải hóa chất làm thay đổi độ axit tế bào [2]. Việc hít khói nồng có thể làm phân tán sự chú ý của não bộ, tạo ảo giác đường thở ấm lên nhưng thực chất niêm mạc đang căng mình tiếp nhận kích ứng [2].
Phản ứng kích ứng niêm mạc: Nghiên cứu cảnh báo gì?
Theo các tài liệu phân loại quốc tế, kích ứng đường hô hấp do hóa chất hít phải là một trạng thái không liên quan đến miễn dịch nhưng có thể dẫn tới viêm [1]. Cơ quan Hóa chất Châu Âu (ECHA) xác định kích ứng đường hô hấp làm suy giảm chức năng của con người trong thời gian ngắn sau phơi nhiễm [1]. Dưới hệ thống phân loại GHS, kích ứng hô hấp thuộc nhóm độc tính cơ quan đích (phơi nhiễm đơn lẻ) Cấp 3, đặc trưng bởi các triệu chứng đỏ cục bộ, phù nề, ngứa ngáy hoặc đau, gây ho, nghẹn ứ và khó thở [1].
Tổn thương đường thở do các chất kích ứng dạng hít được chia thành hai dạng: tổn thương tế bào tại chỗ và kích thích các sợi thần kinh ngoại vi bao quanh đường thở từ mũi đến phế nang [1]. Khi các hạt mịn xâm nhập sâu, chúng gây phản ứng tại chỗ nhanh chóng, kéo theo tình trạng co thắt hoặc ho sặc sụa [1].
Rủi ro giải phóng ATP và tổn thương tế bào phế quản
Khi đường thở tiếp xúc với các khí kích thích hoặc tác nhân dạng xịt, cơ thể lập tức kích hoạt phản xạ tự vệ. Một nghiên cứu công bố năm 2024 trên chuột chứng minh rằng việc hít phải các loại khí kích thích mạnh gây gia tăng đáng kể nồng độ ATP trong dịch rửa phế quản phế nang (BALF) [3]. Adenosine triphosphate (ATP) ngoại bào được xem là phân tử tín hiệu quan trọng và là mồi lửa châm ngòi cho quá trình viêm đường thở bùng phát [3].
Nghiên cứu năm 2024 này cũng ghi nhận rằng tình trạng viêm đường thở dị ứng mãn tính từ trước làm tăng vọt mức ATP nền trong dịch phế quản phế nang ngay cả khi chỉ hít thở không khí bình thường [3]. Dù việc viêm dị ứng mãn tính không làm tăng thêm lượng giải phóng ATP do khí độc kích thích so với đối chứng, nồng độ ATP nền vốn đã rất cao là dấu hiệu cho thấy đường thở của người bệnh mãn tính luôn trong trạng thái báo động đỏ [3]. Khói đốt chứa các hạt khí độc hại sẽ kích thích thêm phản ứng viêm, biến tổn thương nhẹ thành phù nề kéo dài [3], [1].
Hạt mịn trong khói xông: Tăng tiết chất nhầy và co thắt
Hít phải các loại hạt khí dung hay khói mịn hữu cơ không hề vô hại như nhiều người vẫn tưởng. Nghiên cứu năm 2003 trên chuột phơi nhiễm khí dung beta-glucan dạng hạt lơ lửng cho thấy các sol khí này gây kích ứng cảm giác nhẹ ở đường thở [4]. Dù không làm biến đổi nồng độ kháng thể IgE toàn phần trong huyết thanh hay gây viêm tức thì sau 6 giờ, sự kích ứng phổi nhẹ vẫn xuất hiện rõ rệt sau các đợt phơi nhiễm lặp đi lặp lại [4].
Cùng năm 2003, một thử nghiệm khác cho chuột hít sol khí chiết xuất nấm mốc (12-151 mg/m3) trong 15-20 phút ghi nhận phản ứng kích ứng đường hô hấp trên gia tăng tỷ lệ thuận theo nồng độ phơi nhiễm [5]. Nguy hại hơn, nghiên cứu năm 2002 chỉ ra rằng việc hít phải khí dung chiết xuất nấm hai lần mỗi tuần trong 3 tuần đã làm tăng đáng kể mức IgE huyết thanh toàn phần và xuất hiện tế bào viêm trong phế nang sau 3 ngày [6].
Song song đó, nghiên cứu năm 2019 về tác động của chất kích ứng lên tế bào biểu mô đường thở người chứng minh hóa chất dạng hít kích thích tăng tiết mucin MUC5AC thông qua các con đường truyền tín hiệu nội bào ERK1/2, p38 và NF-kappaB [7]. Chuột hít phải chất kích ứng biểu hiện rõ tình trạng tăng chất nhầy trong tiểu phế quản [7]. Tăng tiết nhầy quá mức kết hợp với các hạt bụi khói than bám dính là nguồn cơn trực tiếp gây bít tắc đường thở, biến cơn ho nhẹ thành viêm tiểu phế quản ứ đọng đờm đặc [7].
Hiểu lầm thường gặp về việc xông khói thảo dược
Nhiều người tin rằng "khói thuốc tự nhiên" từ cây cỏ thì tuyệt đối lành tính, đốt càng nhiều khói càng giúp diệt khuẩn sâu trong cuống hổi. Thực tế khoa học chỉ ra mọi loại khói sinh ra từ phản ứng cháy âm ỉ đều chứa bụi mịn, oxit cacbon và các hợp chất bay hơi gây hại cho niêm mạc mỏng manh [1], [2].
Một ngộ nhận tai hại khác là cơn ho sặc khi hít khói là dấu hiệu "tống đờm, trục độc". Ngược lại, ho sặc chính là phản xạ bảo vệ khẩn cấp khi thụ thể thần kinh bị kích thích quá ngưỡng chịu đựng để ngăn dị vật xâm lấn sâu hơn [1], [2]. Nghiên cứu năm 1989 nhấn mạnh hít phải khí, khói hoặc bụi kích ứng tùy thuộc cường độ có thể gây viêm đường thở hoặc phù phổi cấp độc tính [8]. Việc lạm dụng khói đốt chỉ tích lũy thêm tổn thương mô hạt thay vì làm sạch phế quản [4], [8].
Ai tuyệt đối phải thận trọng?
Người mắc bệnh hen suyễn (hen phế quản), viêm phế quản co thắt hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) cần tránh xa mọi hình thức xông khói đốt trực tiếp. Khói mịn kích thích tức thì các thụ thể TRPV1 và thụ thể nhạy cảm axit ASIC, kích hoạt phản ứng co thắt phế quản đột ngột [2]. Với người có nền viêm dị ứng mạn, mức độ nhạy cảm tăng cao khiến nguy cơ xảy ra suy hô hấp cấp tính lớn hơn bình thường [3].
Trẻ nhỏ và người cao tuổi có niêm mạc biểu mô mỏng mảnh, khả năng điều tiết chất nhầy kém cũng không nên tiếp xúc [7]. Khói xông dày đặc có thể gây co thắt nghẹt thở, dẫn đến các đợt viêm đường thở dạng kích ứng cấp tính [1]. Khi xuất hiện triệu chứng khó thở, việc cấp cứu y tế chuyên khoa cần được thực hiện ngay lập tức, trong đó các can thiệp như dùng thuốc giảm kích ứng đường thở phải do bác sĩ chỉ định [8].
Giải pháp an toàn hơn cho cơn ho
Nếu muốn làm ẩm và làm dịu niêm mạc họng, phương pháp xông hơi nước nóng thuần túy hoặc khí dung nước muối sinh lý là giải pháp an toàn vượt trội. Hơi ẩm tinh khiết hỗ trợ làm loãng đờm tự nhiên mà không sinh ra các hạt khói bụi gây viêm biểu mô hay kích hoạt phản xạ ho [7].
Người bệnh cần giữ môi trường sống thông thoáng, uống nhiều nước ấm để giữ ẩm vòm họng. Tuyệt đối không tự ý đốt các loại nhựa cây, gỗ thơm trong phòng kín. Trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp dân gian nào lên hệ hô hấp, đặc biệt khi đang có sẵn bệnh lý nền hoặc đang dùng thuốc xịt điều trị, người dân nhất thiết phải tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hô hấp để bảo đảm an toàn tính mạng.
Khói nhựa bồ đề có thể tạo cảm giác thơm nồng lấn át khó chịu tạm thời, nhưng cái giá phải trả là sự phơi nhiễm đường thở trước hàng loạt hạt mịn kích ứng. Giữ đường thở sạch, tránh xa khói bụi và điều trị ho theo đúng phác đồ y khoa chuẩn mực là chìa khóa duy nhất bảo vệ lá phổi nguyên vẹn.
