Nhiều người Việt có thói quen tìm kiếm các loại cây mọng nước quanh vườn để chế biến món ăn hoặc làm bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong đó, xương rồng tai thỏ và cây xương rồng ông (còn gọi là xương rồng ba cạnh) thường bị nhầm lẫn là cùng một nhóm thực vật có thể ăn được. Sự nhầm lẫn này tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc đường tiêu hóa và kích ứng niêm mạc nguy hiểm.
Xương rồng ông không phải là xương rồng ăn được mà thuộc chi Đại kích (Euphorbia), họ Thầu dầu (Euphorbiaceae), đặc trưng bởi nhựa mủ trắng độc hại [2, 4]. Ngược lại, xương rồng tai thỏ dùng làm thực phẩm phổ biến thuộc chi Opuntia, họ Xương rồng thực sự (Cactaceae), không chứa mủ sữa độc và chứa nhiều chất chống oxy hóa lành tính [1].
Nhận diện sai lầm nguy hiểm giữa hai loài cây
Trên thực tế, cây xương rồng tai thỏ thuộc họ Cactaceae thường có thân dẹt, chia thành các phân đoạn hình phiến dẹp như tai thỏ, bề mặt có các cụm gai nhỏ hoặc lông gai [1]. Các loài thuộc chi Opuntia này được trồng trọt quy mô lớn tại nhiều nơi trên thế giới để lấy nhánh non làm rau xanh hoặc thu hoạch quả mọng [1]. Khi bẻ gãy nhánh hoặc cắt thân, dịch tiết của chúng ở dạng nhầy trong suốt, hoàn toàn không có mủ trắng [1].
Ngược lại, cây thường được dân gian gọi là "xương rồng ông" hay xương rồng ba cạnh có tên khoa học là Euphorbia antiquorum L., thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) chứ không phải họ Xương rồng Cactaceae [2, 3]. Cây phát triển thân nhiều khía cạnh (thường là 3 cạnh), dọc gờ cạnh có các gai nhọn mọc thành đôi chắc khỏe [2, 3]. Dấu hiệu nhận biết rõ ràng nhất của loài này là khi bẻ gãy bất kỳ bộ phận nào, từ thân cành đến rễ, cây đều ứa ra lượng lớn mủ sữa màu trắng đục có tính kích ứng mạnh [4, 6].
Do cùng có dáng mọng nước, thích nghi với khí hậu khô hạn và có gai, nhiều người lầm tưởng xương rồng ông chỉ là một dạng khác của xương rồng tai thỏ. Việc tự ý hái xương rồng ông nấu canh, xào nấu hoặc nuốt sống dịch cây dẫn đến nhiều ca ngộ độc đường tiêu hóa cấp tính [4, 6].
Mủ trắng của chi Euphorbia chứa độc tính gì?
Họ Thầu dầu nói chung và chi Euphorbia nói riêng nổi tiếng trong giới khoa học vì chứa hệ thống ống dẫn mủ phức tạp [4, 6]. Chi Euphorbia là một chi thực vật khổng lồ với khoảng 2.000 loài phân bố trên toàn cầu [2]. Mặc dù một số loài được sử dụng trong y học cổ truyền, phần lớn các thành viên trong chi này đều được coi là có độc tính rõ rệt đối với người và động vật [4, 6].
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng trong cây Euphorbia antiquorum có hơn 116 hợp chất có hoạt tính sinh học được phân lập [3]. Đáng chú ý nhất, nhóm hợp chất diterpenoid (đặc biệt là các khung phân tử cấu trúc như abietane, tigliane và ingenane) chiếm tỷ lệ phong phú và chính là nguyên nhân gây độc cũng như tạo nên các hoạt tính kích ứng tế bào mạnh mẽ [2, 6]. Các dẫn xuất este của diterpenoid trong nhựa mủ hoạt động như chất kích thích viêm cục bộ cực mạnh [2].
Khi tiếp xúc với niêm mạc miệng và đường tiêu hóa, mủ trắng của xương rồng ông gây cảm giác bỏng rát dữ dội, sưng phù môi lưỡi, viêm niêm mạc dạ dày và kích thích co thắt cơ trơn [4, 6]. Nếu nuốt phải lượng lớn, người bệnh có thể bị nôn mửa liên tục, tiêu chảy dữ dội kèm mất nước, thậm chí xuất huyết tiêu hóa do tác động hủy hoại tế bào của các diterpene độc [4, 6]. Ngay cả trong chăn nuôi, gia súc ăn phải một số loài Euphorbia cũng ghi nhận tình trạng tồn dư độc tố làm biến chất sữa [4].
Xương rồng tai thỏ (chi Opuntia) an toàn ra sao?
Trái ngược với rủi ro từ xương rồng ông, các loài thuộc chi Opuntia (xương rồng tai thỏ) họ Cactaceae lại là nguồn thực phẩm an toàn và bổ dưỡng đã được công nhận từ lâu [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá các đặc tính hóa học và hoạt tính sinh học của quả từ ba phân loại thuộc họ Xương rồng Cactaceae gồm Epiphyllum, Hylocereus và Opuntia [1].
Nghiên cứu năm 2021 đã xác định tổng cộng 20 sắc tố betalain trong các loại quả xương rồng được khảo sát [1]. Hoạt tính chống oxy hóa cao được ghi nhận rõ rệt ở các mẫu quả xương rồng Opuntia zacuapanensis và Opuntia humifusa qua các phép đo chuẩn nghiệm như DPPH, ABTS, FRAP, DCFH-DA [1]. Phân tích cũng khẳng định quả của các loài xương rồng này không chứa các hợp chất độc hại ở mức có ý nghĩa và biểu hiện hoạt tính chống oxy hóa vượt trội, thích hợp làm nguồn màu tự nhiên và thực phẩm an toàn [1].
Bên cạnh đó, các thử nghiệm kháng khuẩn trong nghiên cứu năm 2021 đối với quả các loài xương rồng trên cho thấy chúng không ức chế hiệu quả sự phát triển của vi khuẩn Escherichia coli, Staphylococcus aureus hay nấm men Candida albicans [1]. Điều này chứng minh tác dụng sinh học chủ yếu của nhóm quả này nằm ở khả năng dập tắt gốc tự do nhờ betalain chứ không phải cơ chế tiêu diệt vi sinh vật [1]. Nhờ cấu trúc dịch nhớt tự nhiên, các nhánh phiến non của xương rồng tai thỏ chi Opuntia khi gọt sạch gai có thể luộc, nướng hoặc xào mà không giải phóng các độc tố diterpene gây bỏng rát như ở chi Euphorbia [1].
Bằng chứng khoa học về độc tính và hoạt tính của xương rồng ông
Để hiểu rõ mức độ kích ứng của xương rồng ông so với các loại xương rồng ăn được, các thử nghiệm thực tế trên người và động vật đã được ghi nhận trong y văn.
Một nghiên cứu thực nghiệm lâm sàng công bố năm 1986 đã tiến hành kiểm tra khả năng gây kích ứng của 3 loài xương rồng Cactaceae (Opuntia dillenii, Rhipsalis baccifera, Cereus peruvianus) và 4 loài cây mọng nước (Euphorbia royleana, Euphorbia antiquorum, Sansevieria zeylanica, Agave sisalana) trên 10 người tình nguyện [5]. Phương pháp thực hiện bằng cách chà xát cùi thịt tươi vừa cắt 10 lần lên da cẳng tay của 10 người tình nguyện [5]. Kết quả cho thấy Opuntia dillenii, Euphorbia antiquorum, Rhipsalis baccifera và Agave sisalana chỉ gây ngứa và rát thoáng qua hoặc viêm da ở 1 người tình nguyện [5].
Tuy nhiên, khi tiến hành thử nghiệm áp da (patch test) với nước ép, cùi thịt hoặc các thành phần của những loài cây này trên 10 người cho mỗi nhóm, mức độ kích ứng sâu đã bộc lộ sự khác biệt [5]. Opuntia dillenii cho phản ứng dương tính ở 1 trường hợp [5]. Trong khi đó, Euphorbia antiquorum (xương rồng ông) cho phản ứng kích ứng dương tính ở 3 trường hợp, và Euphorbia royleana ghi nhận phản ứng kích ứng lên tới 4 trường hợp trong số 10 đối tượng thử nghiệm [5]. Điều này cho thấy dịch ép tiếp xúc kéo dài của chi Euphorbia có độc tính kích ứng da và mô mềm cao hơn đáng kể so với chi Opuntia [5].
Về mặt y học cổ truyền, xương rồng ông (Euphorbia antiquorum) được sử dụng trong hệ thống y học Ayurveda và y học cổ truyền Trung Quốc để chữa nhiều bệnh [2, 3]. Cây được ghi chép làm thuốc kích thích tình dục, thuốc nhuận tràng, thuốc chống thụ thai, trị thấp khớp, đau răng, bệnh thần kinh, phù thũng, giang mai, phong cùi và dùng làm thuốc tẩy xổ cực mạnh [6].
Về mặt dược lý hiện đại, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 đã đánh giá tác dụng hạ đường huyết của rễ cây xương rồng ông Euphorbia antiquorum L. trên chuột cống mắc đái tháo đường [6]. Mô hình nghiên cứu gồm chuột mắc đái tháo đường týp 2 do streptozotocin-nicotinamide gây ra và chuột kháng insulin do chế độ ăn nhiều fructose [6]. Cao chiết cồn và cao chiết nước từ rễ E. antiquorum được cho uống với liều lượng 200 mg/kg và 400 mg/kg thể trọng [6]. Kết quả cho thấy cả hai loại cao chiết đều làm giảm có ý nghĩa thống kê nồng độ glucose trong huyết thanh và chỉ số hemoglobin glycated (GHb) ở cả hai mô hình bệnh lý với độ tin cậy cao (P < 0,001) [6]. Sàng lọc hóa thực vật sơ bộ phát hiện sự hiện diện của flavonoid, hợp chất phenolic và glycoside trong rễ cây [6]. Tuy nhiên, đây là thử nghiệm trên động vật đối với bộ phận rễ, tuyệt đối không đồng nghĩa với việc người dân có thể dùng thân cây nấu ăn như rau thông thường [6].
Trường hợp đặc biệt: Có loài Euphorbia nào ăn được không?
Một số tài liệu dân tộc học ghi nhận con người ở một số vùng bản địa có sử dụng một vài bộ phận của một số loài Euphorbia cụ thể làm thức ăn [4, 5]. Tại Sicily (Ý), người dân coi nhiều loài hoang dại là không ăn được, nhưng ở Thổ Nhĩ Kỳ, người ta từng dùng Euphorbia chamaesyce L. và Euphorbia helioscopia L. để nấu súp [7]. Một số loài khác như Euphorbia granulata, Euphorbia balsamifera, Euphorbia officinarum cũng từng được ghi nhận dùng ở Morocco [7].
Tại Mexico, một nghiên cứu năm 2007 về hàm lượng dinh dưỡng và yếu tố kháng dinh dưỡng trong các loại hoa dại ăn được đã khảo sát loài Euphorbia radians Benth [8]. Phân tích cho thấy hoa của loài này có độ ẩm từ 860 đến 932 g/kg, hàm lượng protein thô từ 113 đến 275 g/kg chất khô, và chất xơ thô từ 104 đến 177 g/kg chất khô [8]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2007 nhấn mạnh một quy trình bắt buộc: người dân địa phương phải luộc kỹ các loại hoa này và đổ bỏ hoàn toàn phần nước luộc đầu tiên [8]. Nhờ kỹ thuật chế biến truyền thống đó, các chất độc hại tan trong nước mới bị giảm bớt hoặc loại bỏ hoàn toàn trước khi ăn [8].
Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng sự tiêu thụ này chỉ mang tính cục bộ ở một vài loài đặc hữu rất nhỏ và đã qua xử lý nhiệt khắt khe [4, 8]. Cây xương rồng ông (Euphorbia antiquorum) không nằm trong danh mục các loài rau an toàn [2, 3]. Việc tự ý áp dụng kinh nghiệm nấu nướng cho các loại cây có mủ trắng chứa diterpenoid độc là vô cùng nguy hiểm [2, 6].
Những hiểu lầm tai hại trong đời sống thường ngày
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng "cứ cây nào có gai, mọng nước và tên là xương rồng thì đều nấu canh được". Do hình thái thân dày, xanh mướt, nhiều người lầm tưởng xương rồng ông có tính mát, giúp thanh nhiệt giải độc, nên băm nhỏ để nấu canh chua, xào thịt hoặc ép lấy nước uống trị bệnh tiểu đường [3, 4].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "nấu chín sẽ phân hủy mọi độc tố". Nhóm diterpenoid và các este kích ứng trong mủ xương rồng ông có tính bền nhiệt cao [2]. Việc đun nấu thông thường trong các bữa cơm gia đình không thể vô hiệu hóa hoàn toàn lượng độc tố đậm đặc trong thân cây [2]. Khi ăn phải, người dùng không những không hấp thu được dưỡng chất mà còn đối mặt với nguy cơ viêm loét đường tiêu hóa cấp [4, 6].
Hiểu lầm thứ ba là tin rằng có thể dùng xương rồng ông tươi để đắp chữa đau răng, nhọt độc mà không gặp rủi ro nào [6]. Mặc dù y học dân gian có nhắc đến việc dùng mủ trị đau răng hay tẩy xổ, nghiên cứu áp da năm 1986 đã chỉ ra mủ của loài cây này gây viêm da kích ứng ở nhiều người [1, 3]. Khi tiếp xúc với vết thương hở hoặc mắt, mủ trắng có thể gây loét giác mạc và mù lòa tạm thời [1, 6].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Mọi người tiêu dùng phổ thông đều cần tránh sử dụng xương rồng ông (Euphorbia antiquorum) làm thực phẩm chế biến bữa ăn hàng ngày [2, 4]. Tuyệt đối không để trẻ em tiếp xúc, bẻ cành cây xương rồng ông trồng làm hàng rào vì mủ cây bắn vào mắt hoặc dính vào miệng có thể gây tổn thương niêm mạc nghiêm trọng [1, 4].
Những người mắc bệnh lý viêm đại tràng, hội chứng ruột kích thích hoặc viêm loét dạ dày càng phải tránh xa các bài thuốc truyền miệng từ cây có mủ chi Euphorbia, do đặc tính gây co thắt và tẩy xổ mạnh mẽ của nó [3, 4]. Bệnh nhân đái tháo đường không được tự ý đào rễ cây xương rồng ông để đun uống hạ đường huyết. Dù nghiên cứu năm 2015 trên chuột cống cho thấy chiết xuất rễ với liều 200-400 mg/kg có khả năng giảm đường huyết rõ rệt, dữ liệu an toàn và liều lượng trên cơ thể người hiện vẫn chưa được kiểm chứng lâm sàng [6].
Nếu vô tình tiếp xúc với mủ xương rồng ông, cần rửa sạch ngay lập tức dưới vòi nước chảy trong ít nhất 15 phút [5]. Trường hợp lỡ nuốt phải mủ cây và có triệu chứng nóng rát miệng, buồn nôn, đau bụng, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được xử trí chống độc kịp thời, không tự ý uống các loại nước lá dân gian để giải độc.
Lời khuyên nhận diện và sử dụng an toàn
Để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc nhận biết rõ ràng trước khi chế biến bất kỳ món ăn nào từ cây mọng nước:
- Quan sát hình thái thân cành: Xương rồng tai thỏ ăn được chi Opuntia luôn có thân phân nhánh dạng phiến dẹt tròn hoặc bầu dục [1]. Xương rồng ông chi Euphorbia có thân phân nhánh hình trụ với 3 khía cạnh chạy dọc rõ rệt [2, 3].
- Kiểm tra dịch tiết của cây: Bẻ một góc nhỏ ở rìa cành cây. Nếu dịch tiết ứa ra có màu trắng đục như sữa, đó chắc chắn là cây thuộc chi Euphorbia (xương rồng ông) hoặc họ Thầu dầu mang độc tính, phải vứt bỏ ngay [4, 6]. Nếu dịch tiết trong suốt, hơi nhầy dính, đó là xương rồng chi Opuntia [1].
- Nguồn gốc thực phẩm: Chỉ mua xương rồng tai thỏ tại các siêu thị, cửa hàng nông sản uy tín hoặc tự trồng từ các giống Opuntia đã được xác nhận dùng trong ẩm thực [1]. Không tự ý hái các loại cây gai mọng nước mọc hoang dại hoặc trồng làm cảnh ở công viên, ven đường về làm rau ăn [4, 5].
Các nghiên cứu khoa học đã làm sáng tỏ ranh giới giữa thực phẩm và độc thảo tự nhiên [2, 7]. Xương rồng tai thỏ chi Opuntia là loại rau mọng nước lành tính giàu chất chống oxy hóa, trong khi xương rồng ông chi Euphorbia lại chứa mủ độc diterpene có thể phá hủy hệ tiêu hóa [6, 7]. Sự hiểu biết chính xác về đặc điểm thực vật học sẽ giúp người nội trợ tận hưởng trọn vẹn giá trị dinh dưỡng mà không đánh cược sức khỏe của cả gia đình.
