Nhung hươu (lộc nhung) từ lâu đã là vị thuốc quý trong y học cổ truyền, thường được truyền tai như thần dược bồi bổ thể lực và tăng cường cơ bắp. Gần đây, sự chú ý dồn về IGF-1 (Insulin-like Growth Factor 1) – một yếu tố tăng trưởng tự nhiên có mặt trong mô nhung hươu đang phát triển. Nhiều người tin rằng dùng chế phẩm nhung hươu sẽ giúp tăng cơ bắp nhanh chóng và chống lão hóa hiệu quả.

Tuy nhiên, liệu IGF-1 trong nhung hươu có thực sự mang lại các tác dụng vượt trội như lời đồn, và việc bổ sung chất này tiềm ẩn những rủi ro sức khỏe nào? Khoa học hiện đại đã phân tích chi tiết bản chất sinh học, sự hiện diện cũng như các cảnh báo an toàn xoay quanh hoạt chất này.

Yếu tố IGF-1 trong nhung hươu hoạt động như thế nào?

Nhung hươu là một trong những mô sống ở động vật có vú sở hữu tốc độ tái sinh vượt trội, có thể phát triển với tốc độ lên đến 2 cm mỗi ngày ở một số loài [1]. Mô nhung bao gồm sụn, xương, dây thần kinh, mạch máu và nang lông cùng tăng sinh cực nhanh trong chu kỳ tái tạo kéo dài khoảng ba tháng [5, 7]. Các sợi trục thần kinh cảm giác sinh ba phát triển qua lớp nhung bao bọc gạc với tốc độ dài ra đạt 1 cm mỗi ngày ở hươu đỏ [2].

Sự tái sinh mạnh mẽ này xuất phát từ quá trình biến đổi màng xương cuống gạc thành mô trung mô [4, 7]. Tế bào trung mô sau đó phân chia và biệt hóa thành nguyên bào sợi, tế bào sụn và tế bào xương [3]. Quá trình phân chia tế bào trung mô là nhân tố quyết định tốc độ phát triển của gạc hươu [3].

Nhiều yếu tố tăng trưởng đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích quá trình này, trong đó IGF-1 được xác định là một yếu tố tăng trưởng chủ chốt kích thích sự phát triển của gạc [3]. IGF-1 tham gia tác động đến sự phát triển của tế bào sụn [4]. Ở cấp độ tế bào, tín hiệu thụ thể melatonin MT1 ở lớp tầng sinh mô nhung hươu thúc đẩy sự tăng sinh tế bào trung mô thông qua việc làm tăng biểu hiện của cả IGF-1 và thụ thể của nó là IGF-1R [3]. Ngoài ra, nhung hươu còn biểu hiện các yếu tố thúc đẩy tăng trưởng sợi trục thần kinh như NT-3, NGF cùng với IGF-1 [2].

Bằng chứng khoa học về nồng độ IGF-1 ở loài hươu

Mối liên hệ giữa nồng độ IGF-1 và sự phát triển của lộc nhung đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo khoa học từ thực nghiệm trên động vật:

  • Nghiên cứu năm 1985 đo nồng độ IGF-1 trong huyết tương suốt giai đoạn phát triển đầu tiên của cuống gạc và gạc đầu tiên ở hươu đỏ (Cervus elaphus) [4]. Kết quả cho thấy nồng độ IGF-1 huyết tương tăng cao rõ rệt trong giai đoạn gạc nhung đang phát triển so với các giai đoạn khác, đồng thời có mối tương quan thuận mạnh mẽ giữa tốc độ tăng trưởng của gạc và nồng độ IGF-1 lưu hành [4].
  • Thử nghiệm năm 2014 tối ưu hóa phương pháp chiết xuất và đo lường IGF-1 trong các mô hươu bằng phương pháp miễn dịch phóng xạ (RIA) [5]. Kết quả chỉ ra hàm lượng IGF-1 trong nhung hươu đạt 60,8 ng/g khi chiết bằng pha rắn và 46,1 ng/g khi dùng phương pháp kết tủa ethanol [5]. Hàm lượng IGF-1 đo được ở mô gạc là 61,9 ng/g, trong máu là 21,9 ng/mL, trong khi hoàn toàn không phát hiện thấy IGF-1 trong mô tim hươu [5].
  • Thử nghiệm năm 2021 trên 15 con hươu sao đực (Cervus nippon) 6 tuổi được chia thành 3 nhóm bổ sung L-arginine theo các mức 0 g/ngày, 2,5 g/ngày và 5,0 g/ngày [6]. Kết quả ghi nhận nồng độ IGF-1 cùng các chỉ số men gan ALT, AST trong huyết thanh của nhóm dùng 2,5 g/ngày cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng không dùng và nhóm dùng liều cao 5,0 g/ngày [6].

Dù vậy, vai trò độc tôn của IGF-1 đối với việc thúc đẩy phát triển gạc vẫn tồn tại những tranh luận học thuật nhất định.

Tranh cãi khoa học về vai trò kích thích tăng trưởng

Vai trò điều hòa tăng trưởng của IGF-1 không hoàn toàn đồng nhất giữa mọi lứa tuổi và cá thể hươu. Một nghiên cứu công bố năm 2009 đã theo dõi 8 con hươu đỏ 2 tuổi và 12 con hươu đỏ trưởng thành bằng cách lấy mẫu máu và đo chiều dài gạc nhung định kỳ hàng tuần [7]. Nghiên cứu định lượng nồng độ testosterone, cortisol, IGF-1, hormone tạo hoàng thể (LH) và prolactin trong huyết tương [7].

Kết quả thực nghiệm cho thấy mức tăng trưởng gạc mỗi ngày phụ thuộc chủ yếu vào sự thay đổi nồng độ testosterone mỗi ngày ở cả hai nhóm tuổi [7]. Vai trò điều hòa của IGF-1 chỉ được phát hiện ở nhóm hươu 2 tuổi nhưng có sự tương tác phối hợp với testosterone, trong khi ở nhóm hươu trưởng thành, nồng độ testosterone và LH cao hơn đáng kể so với nhóm 2 tuổi [7]. Nhóm nghiên cứu kết luận chính testosterone chứ không phải IGF-1 là hormone quyết định cường độ phát triển gạc ở hươu đực cận trưởng thành và trưởng thành [7].

Về tác động đối với nang lông, một nghiên cứu năm 2014 thực hiện trên loài gặm nhấm cho thấy dịch chiết nước từ nhung hươu đỏ có thể thúc đẩy mọc lông nhờ kéo dài giai đoạn anagen và điều hòa phân chia tế bào ở vùng nang lông [1]. Nhóm tác giả gợi ý rằng các yếu tố chưa xác định trong nhung hươu, bao gồm khả năng có IGF-1, có thể tham gia vào điều hòa chu kỳ lông và sự phân chia tế bào nang lông trên động vật gặm nhấm [1].

Rủi ro sức khỏe và nguy cơ pha trộn trái phép

Mặc dù IGF-1 đóng vai trò sinh học tự nhiên ở mô nhung, việc người tiêu dùng tự ý tìm kiếm và sử dụng các sản phẩm bổ sung nhung hươu nhằm mục đích tăng cơ bắp tiềm ẩn những nguy cơ pháp lý và sức khỏe nghiêm trọng.

Sự cố vận động viên sử dụng thực phẩm bổ sung nhung hươu đã gia tăng rõ rệt, do các sản phẩm này được đồn thổi chứa IGF-1 [8]. Hoạt chất IGF-1 nằm trong danh mục các chất bị cấm của Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới (WADA) [8].

Nghiên cứu kiểm nghiệm năm 2013 đã tiến hành phân tích 6 sản phẩm bổ sung nhung hươu thương mại bằng phương pháp sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ hai lần (UPLC/MS/MS) [8]. Kết quả chấn động cho thấy có tới 4 trong số 6 sản phẩm bổ sung được dán nhãn "hoàn toàn tự nhiên" đã bị pha trộn hoạt chất protein dược phẩm IGF-1 của người [8].

Việc các sản phẩm thương mại bị cố tình pha tạp IGF-1 tổng hợp đặt người sử dụng trước rủi ro đưa vào cơ thể lượng chất tăng trưởng nhân tạo không được kiểm soát. Khi nồng độ IGF-1 ngoại sinh tăng cao bất thường, người dùng có thể gặp phải nhiều biến cố sức khỏe phức tạp, bao gồm rối loạn chuyển hóa và nguy cơ kích thích các mô tế bào phát triển bất thường.

Những hiểu lầm thường gặp về nhung hươu

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm cho rằng uống nhung hươu tự nhiên sẽ lập tức nạp một lượng lớn IGF-1 để làm nở cơ bắp như các thuốc tăng đồng hóa. Dữ liệu định lượng cho thấy hàm lượng IGF-1 tự nhiên tồn tại trong mô nhung hươu chỉ ở mức vết, khoảng 46,1 đến 61,9 ng/g [5].

Hơn nữa, IGF-1 về bản chất là một hormone dạng protein [8]. Khi đi qua đường tiêu hóa thông thường của con người, các chuỗi peptide và protein này dễ bị enzyme phân giải thành các axit amin đơn lẻ, khó có thể giữ nguyên cấu trúc sinh học nguyên vẹn để trực tiếp hấp thu thẳng vào máu tạo hiệu ứng đồng hóa mạnh mẽ.

Một sai lầm khác là đánh đồng tốc độ nhân đôi tế bào của nhung hươu với tác dụng bồi bổ trên cơ thể người. Tốc độ tái sinh mô nhung hươu diễn ra cực kỳ mãnh liệt, thậm chí còn nhanh hơn sự phân chia của các tế bào ung thư [6]. Đây là cơ chế biệt hóa tự nhiên độc thù của loài hươu [4, 6]. Con người không thể suy diễn rằng việc ăn hoặc uống chế phẩm nhung hươu sẽ tự động kích hoạt quá trình tái tạo thần kinh hay cơ bắp của bản thân tương tự như mô gạc hươu.

Ai nên thận trọng khi có ý định sử dụng nhung hươu?

Các đối tượng cần đặc biệt cẩn trọng trước các sản phẩm từ nhung hươu gồm:

  • Vận động viên thể thao chuyên nghiệp: Do nhung hươu có chứa IGF-1 tự nhiên và đặc biệt là rủi ro bị pha trộn trái phép IGF-1 người, việc dùng các chế phẩm này có thể dẫn đến kết quả dương tính trong các xét nghiệm kiểm tra chất cấm của WADA [8].
  • Người có tiền sử hoặc nguy cơ mắc các bệnh lý khối u, tăng sinh mô: Tốc độ phân chia mô gạc diễn ra rất nhanh và IGF-1 là chất kích thích tăng sinh tế bào [4, 6]. Dù chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên các nhóm bệnh nhân này, người có tổn thương tiền ung thư hoặc khối u tuyệt đối không nên tự ý dùng các sản phẩm kích thích tăng trưởng khi chưa có chỉ định y khoa.
  • Người có vấn đề về chuyển hóa hoặc bệnh gan: Nghiên cứu trên động vật cho thấy các can thiệp làm thay đổi IGF-1 huyết thanh cũng có thể đi kèm sự biến động nồng độ men gan ALT và AST [6]. Người mắc bệnh nền cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại các trích đoạn dữ liệu khoa học chỉ tập trung nghiên cứu trên mô hình hươu đỏ, hươu sao và loài gặm nhấm [1, 3, 5, 6]. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu an toàn và hiệu quả của việc bổ sung nhung hươu trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, do đó không được tự ý sử dụng.

Cách tiếp cận và sử dụng đúng đắn

Để đảm bảo an toàn, người tiêu dùng không nên thần thánh hóa nhung hươu như một liệu pháp tăng cơ cấp tốc hay thuốc chữa bách bệnh. Nhung hươu trong y học cổ truyền chỉ đóng vai trò là một vị thuốc hỗ trợ thể trạng.

Khi có nhu cầu bồi bổ cơ thể, người dùng cần lựa chọn các cơ sở y học cổ truyền được cấp phép, có nguồn gốc dược liệu rõ ràng, tránh xa các loại thực phẩm bổ sung, viên nang trôi nổi quảng cáo "tăng lực, tăng cơ thần tốc" trên thị trường để tránh nguy cơ uống phải sản phẩm pha tạp chất cấm [8].

Liều lượng và thời điểm dùng lộc nhung phải tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc thầy thuốc chuyên môn, chỉ dùng lượng vừa phải theo thể trạng từng cá nhân. Không tự ý kết hợp nhung hươu với các hoạt chất kích thích thể lực khác mà không có sự giám sát chuyên khoa.

Nhung hươu chứa nhiều yếu tố sinh học đáng chú ý như IGF-1, nhưng hiệu quả tăng trưởng mô phần lớn mới chỉ được chứng minh trên bản thân loài hươu và động vật thực nghiệm. Người tiêu dùng cần giữ cái nhìn khoa học, tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng và luôn ưu tiên tham vấn bác sĩ để bảo vệ sức khỏe tim mạch, chuyển hóa lâu dài.