Chế độ ăn và lối sống giúp giảm nguy cơ đái tháo đường típ 2 ra sao?
Mô hình ăn uống chú trọng thực phẩm nguyên phần và kiểm soát cân nặng giúp giảm đáng kể nguy cơ tiến triển đái tháo đường típ 2. Dinh dưỡng hỗ trợ quá trình chuyển hóa nhưng cần kết hợp thay đổi lối sống toàn diện.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Chương trình Phòng ngừa Đái tháo đường (DPP) ghi nhận lối sống can thiệp giúp giảm bao nhiêu % nguy cơ mắc bệnh?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Dinh dưỡng và kiểm soát cân nặng đóng vai trò trung tâm giúp phòng ngừa nguy cơ đái tháo đường típ 2.
- Nên ưu tiên rau, đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt; hạn chế thịt đỏ, ngũ cốc tinh chế và đồ uống có đường.
- Can thiệp lối sống cần thực hiện toàn diện theo chương trình, không thể chỉ dựa vào việc thay đổi một món ăn.
Tầm quan trọng của dinh dưỡng đối với nguy cơ mắc bệnh
Đái tháo đường tạo ra gánh nặng lớn trên toàn cầu. Ước tính có khoảng 537 triệu người mắc bệnh năm 2021 và con số có thể đạt 783 triệu vào năm 2045. Trong đó đái tháo đường típ 2 chiếm hơn 90 phần trăm. Sự hình thành bệnh gắn liền với tình trạng béo phì cùng hiện tượng đề kháng insulin dẫn đến tăng đường huyết. Chế độ ăn uống là yếu tố có thể thay đổi để tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa này. Kiểm soát cân nặng và đường huyết liên quan mật thiết tới việc tiêu thụ thực phẩm hàng ngày. Bằng chứng cho thấy dinh dưỡng đóng vai trò trung tâm giúp phòng ngừa bệnh hiệu quả nếu duy trì thói quen lành mạnh. [S2]
Hiệu quả can thiệp lối sống đối với đường huyết
Trong Chương trình Phòng ngừa Đái tháo đường Quốc gia do CDC Hoa Kỳ dẫn dắt, người tham gia có tiền đái tháo đường được hỗ trợ thay đổi lối sống; chương trình có thể làm giảm nguy cơ tiến triển thành típ 2 tới 58% (71% ở người trên 60 tuổi). CDC mô tả mục tiêu giảm 5-7% cân nặng ở người thừa cân và hoạt động thể lực thường xuyên. Đây là kết quả trong một chương trình có cấu trúc, không bảo đảm cùng mức lợi ích cho mọi cá nhân và không phải chỉ dẫn tự giảm cân. Một số nghiên cứu về giảm cân lớn hơn/lui bệnh áp dụng cho người đã được chẩn đoán típ 2 và nằm ngoài mục tiêu phòng bệnh của bài này; việc điều trị cần được cá thể hóa với bác sĩ. [S4]
Lựa chọn nhóm thực phẩm trong khẩu phần ăn
Duy trì cân nặng khỏe mạnh đòi hỏi chú trọng loại thực phẩm cụ thể thay vì chỉ dựa vào nguyên tắc ăn vừa phải mọi thứ. Bằng chứng nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ đái tháo đường típ 2 giảm khi thường xuyên ăn rau, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ từ ngũ cốc, sữa chua và các loại hạt. Ngược lại, nguy cơ mắc bệnh tăng lên khi khẩu phần chứa nhiều thịt đỏ qua chế biến hoặc thịt đỏ chưa qua chế biến, ngũ cốc tinh chế và đồ uống có đường. Tại Việt Nam, người dùng có thể áp dụng nguyên tắc này qua việc bổ sung thêm các loại rau luộc, đậu hũ thay vì tiêu thụ nhiều nước ngọt đóng chai hay gạo xát quá trắng. [S2]
Thành phần dinh dưỡng và mô hình ăn uống
Tổng quan nghiên cứu tập trung phân tích các yếu tố dinh dưỡng chính tham gia phòng ngừa và quản lý bệnh đái tháo đường típ 2. Các thành phần được đánh giá gồm carbohydrate, chất xơ, rượu, các axit béo riêng lẻ và những vi chất dinh dưỡng cụ thể. Tình trạng béo phì có ảnh hưởng toàn diện đến căn nguyên hình thành bệnh. Việc tuân thủ mô hình ăn uống lành mạnh có mối liên hệ tích cực với kiểm soát nguy cơ bệnh tật. Trong đó, mô hình ăn Địa Trung Hải cho thấy vai trò hợp lý và tiềm năng đối với sức khỏe chuyển hóa. Đây là kết luận tổng quan về nhóm bằng chứng, không thay thế khuyến nghị cá nhân hay hướng dẫn điều trị. [S1]
Khả năng thích ứng linh hoạt và giới hạn dữ liệu nghiên cứu
Các nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu và thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên đều nhấn mạnh tầm quan trọng của mô hình ăn uống giàu thực phẩm nguyên phần. Người áp dụng có thể linh hoạt chọn thực phẩm để duy trì sự tuân thủ lâu dài mà không làm giảm chất lượng tổng thể của bữa ăn. Dù vậy, phần lớn bằng chứng hiện tại được thu thập từ các quần thể phương Tây. Sự khác biệt về tính nhạy cảm với bệnh tật, văn hóa ẩm thực và khả năng tiếp cận thực phẩm đòi hỏi các nghiên cứu gốc bổ sung tại các khu vực khác. Các khuyến nghị dinh dưỡng cần được điều chỉnh cụ thể theo từng vùng địa lý để phù hợp với điều kiện thực tế đời sống người dân. [S3]
Con số giảm nguy cơ 58% đến từ đâu?
Theo CDC, nghiên cứu DPP ghi nhận nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 thấp hơn 58% ở người trưởng thành nguy cơ cao tham gia chương trình thay đổi lối sống. Chương trình kết hợp điều chỉnh ăn uống, vận động và hỗ trợ thay đổi hành vi. Con số mô tả kết quả của cả chương trình trong nhóm nghiên cứu, nên không thể dùng để dự báo lợi ích của một món ăn hoặc của riêng việc đổi thực đơn. [S5]