Đái tháo đường típ 1, típ 2: yếu tố nguy cơ và khi nào nên sàng lọc?
Đái tháo đường gồm hai thể bệnh chính với cơ chế sinh học khác biệt, trong đó típ 2 liên quan chặt chẽ đến thừa cân và kháng insulin. Lựa chọn thực phẩm lành mạnh cùng kiểm soát năng lượng đóng vai trò then chốt trong giảm thiểu rủi ro sức khỏe.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Thực phẩm nào sau đây làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Típ 1 là bệnh tự miễn, còn típ 2 là rối loạn chuyển hóa gắn liền với thừa cân và đề kháng insulin.
- Nên ưu tiên rau củ, quả tươi, hạt, đậu và chủ động cắt giảm đồ uống có đường cùng thịt đỏ chế biến.
- Người bệnh típ 2 cần kiểm soát năng lượng nạp vào với mục tiêu ban đầu giảm từ 5% đến 10% trọng lượng cơ thể.
Bản chất khác biệt giữa típ 1 và típ 2
Đái tháo đường típ 1 và đái tháo đường típ 2 có bản chất sinh học hoàn toàn khác nhau. Típ 1 là bệnh lý tự miễn, trong khi típ 2 là rối loạn mang tính chuyển hóa. Dù khác nhau về cơ chế gốc, liệu pháp dinh dưỡng y khoa luôn giữ vai trò không thể tách rời trong kế hoạch quản lý cho cả hai nhóm bệnh nhân. Đối với trẻ em hoặc thanh thiếu niên mắc típ 1, dinh dưỡng tập trung vào việc ổn định đường huyết đi kèm bảo đảm đủ năng lượng cho phát triển thể chất. Ở người mắc típ 2, trọng tâm ban đầu là giảm cân, ổn định chỉ số đường huyết và hạ thấp nguy cơ tim mạch. [S3]
Yếu tố nguy cơ và gánh nặng chuyển hóa
Đái tháo đường típ 2 chiếm hơn 90% tổng số ca đái tháo đường toàn cầu theo bài tổng quan được trích dẫn. Cơ chế bệnh có liên quan đến thừa cân/béo phì, đề kháng insulin và tăng đường huyết, song mối quan hệ giữa các yếu tố này khác nhau giữa từng người. Chế độ ăn và cân nặng là những yếu tố có thể điều chỉnh trong phòng ngừa và quản lý bệnh, nhưng không giải thích toàn bộ nguy cơ cá nhân. [S1]
Sàng lọc và phân loại y khoa
ADA Standards of Care 2026 khuyến nghị bắt đầu sàng lọc nguy cơ ở người lớn không triệu chứng bằng các yếu tố nguy cơ hoặc công cụ đã được thẩm định. Có thể cân nhắc xét nghiệm ở người trưởng thành thừa cân/béo phì kèm yếu tố nguy cơ; với người khác, hướng dẫn này đề nghị bắt đầu từ 35 tuổi và kiểm tra hằng năm nếu đã xác định tiền đái tháo đường. Đây là khuyến nghị chuyên môn của Hoa Kỳ, không thay thế hướng dẫn tại Việt Nam hay chẩn đoán cá nhân. Sàng lọc nguy cơ, xét nghiệm và xác nhận chẩn đoán là các bước khác nhau. [S2]
Thực phẩm nên ưu tiên trong chế độ ăn
Xây dựng mô hình ăn uống giảm nguy cơ đòi hỏi chú trọng các nhóm thực phẩm tự nhiên giàu dưỡng chất. Bằng chứng tổng hợp chỉ ra việc duy trì thói quen dùng rau củ, trái cây tươi, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, chất xơ từ ngũ cốc, sữa chua và hạt dinh dưỡng có liên quan trực tiếp đến việc giảm thiểu nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2. Trong bối cảnh thực tế tại Việt Nam, người dân có thể bổ sung các món như đậu luộc, rau luộc hoặc cơm gạo lứt vào thực đơn gia đình. Tuy nhiên, hiệu quả bảo vệ đến từ tổng thể chế độ ăn bền vững chứ không phụ thuộc vào một món đơn lẻ. [S1]
Nhóm thực phẩm làm tăng nguy cơ
Ngược lại với nhóm bảo vệ, việc thường xuyên nạp một số thực phẩm cụ thể khiến nguy cơ mắc đái tháo đường típ 2 tăng cao rõ rệt. Dữ liệu dịch tễ cảnh báo thói quen dùng thịt đỏ chưa chế biến, thịt đỏ qua chế biến, ngũ cốc tinh chế và đồ uống có đường làm gia tăng rủi ro tiến triển bệnh. Thay vì áp dụng quan điểm tiêu thụ mọi thứ với lượng vừa phải, các khuyến nghị hiện nay nhấn mạnh cần chủ động hạn chế hoặc cắt giảm tối đa các đồ ăn uống này. Bằng chứng này chủ yếu dựa trên các nghiên cứu quan sát theo dõi dài hạn, cho thấy mối liên hệ tiêu thụ thực phẩm nhưng có giới hạn về xác định nhân quả cá thể. [S1]
Quản lý chế độ ăn và kiểm soát năng lượng
Quản lý chế độ ăn cho người mắc bệnh đòi hỏi kiểm soát năng lượng nạp vào chặt chẽ. Kế hoạch cụ thể bao gồm giảm chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa và natri, duy trì lượng đạm vừa phải, bổ sung thực phẩm giàu chất xơ kèm carbohydrate có chỉ số đường huyết thấp. Lượng carbohydrate cần được chia đều trong các bữa ăn mỗi ngày và phối hợp nhịp nhàng với thuốc điều trị. Mục tiêu ban đầu đối với người bệnh típ 2 là nỗ lực giảm từ 5% đến 10% trọng lượng cơ thể nhằm tối ưu hóa chuyển hóa. Bằng chứng dinh dưỡng lâm sàng nhấn mạnh việc cá nhân hóa theo từng giai đoạn sống. [S3]
Chuẩn bị cho buổi tư vấn về xét nghiệm
Nếu có người thân mắc đái tháo đường hoặc từng có đường huyết cao, hãy mang kết quả xét nghiệm cũ và danh sách thuốc tới buổi khám. Hỏi bác sĩ xét nghiệm nào phù hợp và có cần nhịn ăn trước khi lấy máu hay không. Đường huyết lúc đói và HbA1c phản ánh những khía cạnh khác nhau, nên bác sĩ sẽ diễn giải theo loại xét nghiệm và có thể chỉ định kiểm tra lại khi cần. [S5]