Bạn có đang bị rối loạn ăn uống? Các dạng và dấu hiệu cảnh báo
Rối loạn ăn uống là nhóm bệnh lý ảnh hưởng đến hành vi dinh dưỡng, sức khỏe thể chất và tâm thần. Nhận biết sớm dấu hiệu giúp tiếp cận can thiệp y tế kịp thời.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Ai là đối tượng có thể mắc phải các rối loạn ăn uống?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Rối loạn ăn uống là bệnh lý nghiêm trọng, có thể đe dọa tính mạng và xảy ra ở mọi thể trạng cân nặng.
- Chán ăn tâm thần, ăn vô độ, ăn ói và ARFID gây nhiều tổn hại nặng nề đến cả thể chất lẫn tâm lý.
- Cần tìm can thiệp y tế sớm, không chỉ dựa vào chỉ số BMI đơn lẻ để quyết định nhu cầu điều trị.
Bản chất của rối loạn ăn uống
Rối loạn ăn uống là các bệnh lý liên quan đến sự xáo trộn nghiêm trọng trong hành vi ăn uống thường ngày. Người bệnh có thể bận tâm quá mức hoặc ám ảnh về việc giảm cân, vóc dáng cơ thể và kiểm soát lượng thức ăn. Tình trạng này không phải là lựa chọn lối sống cá nhân mà là bệnh lý phức tạp có thể đe dọa tính mạng. Bệnh ảnh hưởng đến mọi đối tượng ở mọi lứa tuổi, giới tính, chủng tộc và mức cân nặng khác nhau. Người mắc có thể ở thể trạng thiếu cân, cân nặng trung bình hoặc thừa cân. NIMH nhấn mạnh đây là bệnh lý nghiêm trọng, không phải lựa chọn cá nhân và đôi khi có thể đe dọa tính mạng. [S1]
Chán ăn tâm thần và biến chứng nguy hiểm
Chán ăn tâm thần là tình trạng người bệnh hạn chế nạp thức ăn nghiêm ngặt do nỗi sợ tăng cân dữ dội kèm hình ảnh bản thân bị méo mó. Dù cơ thể gầy gò ở mức nguy hiểm, họ vẫn cảm thấy bản thân thừa cân. Người bệnh từ chối duy trì mức cân nặng khỏe mạnh và phủ nhận mức độ nghiêm trọng của tình trạng thiếu cân. Tình trạng thiếu dinh dưỡng kéo dài dẫn đến loãng xương, thiếu máu nhẹ, suy mòn cơ bắp, hạ huyết áp, nhịp tim chậm và tổn thương chức năng tim. Bệnh có tỷ lệ tử vong cao do các biến chứng suy kiệt thể xác hoặc do tự sát. [S1]
Ăn vô độ và rối loạn ăn ói
Rối loạn ăn vô độ đặc trưng bởi các đợt ăn lượng lớn thức ăn bất thường trong thời gian ngắn, ví dụ trong vòng hai giờ, kèm cảm giác mất kiểm soát. Người bệnh có thể ăn nhanh, ăn khi không đói, ăn một mình do xấu hổ và cảm thấy distress sau đó. NIMH liệt kê béo phì, đái tháo đường típ 2 và vấn đề tim mạch trong các hệ quả có thể gặp. Người mắc chứng ăn ói cũng có các đợt ăn vô độ nhưng sau đó có hành vi bù trừ như nôn, dùng thuốc nhuận tràng, nhịn ăn hoặc tập luyện quá mức. NIMH liệt kê đau họng, sưng tuyến nước bọt, mòn men răng, mất nước nặng và rối loạn điện giải trong các hệ quả có thể xuất hiện. [S1]
Rối loạn né tránh nạp thức ăn ARFID
Rối loạn né tránh nạp thức ăn hạn chế lượng và chủng loại thực phẩm tiêu thụ do lo âu, sợ hãi các hậu quả như nuốt nghẹn hoặc nôn ói, hoặc do ác cảm với mùi vị, kết cấu của món ăn. Mô tả của NIMH tập trung vào lo âu về hậu quả khi ăn hoặc phản ứng với đặc điểm của thức ăn; cần chuyên gia đánh giá dấu hiệu, nguyên nhân và ảnh hưởng đến sức khỏe. Người bệnh thường xuyên gặp tình trạng thiếu cân, sụt cân ngoài ý muốn, thiếu hụt dinh dưỡng và ảnh hưởng đến tăng trưởng thể chất. Các biểu hiện khác có thể xuất hiện độc lập gồm thói quen kén ăn diễn tiến nặng dần, đau bụng hoặc các vấn đề tiêu hóa không rõ nguyên nhân khác, cùng sự suy giảm chức năng trong học tập, công việc và các mối quan hệ xã hội. [S1]
Bệnh tâm thần đồng mắc và yếu tố nguy cơ
Nguyên nhân chính xác gây rối loạn ăn uống hiện chưa được hiểu rõ hoàn toàn. Các nghiên cứu chỉ ra sự tương tác giữa các yếu tố di truyền, sinh học, tâm lý, hành vi và môi trường xã hội. Người mắc rối loạn ăn uống có nguy cơ cao đồng mắc các bệnh lý tâm thần khác như trầm cảm, lo âu và rối loạn sử dụng chất gây nghiện. Đây là các nguy cơ được NIMH mô tả riêng; nội dung này không khẳng định trầm cảm, lo âu hay sử dụng chất là nguyên nhân duy nhất gây nguy cơ tự sát. Việc đánh giá và điều trị đồng thời các tình trạng này là phần thiết yếu trong kế hoạch chăm sóc. [S1]
Hướng tiếp cận can thiệp y tế
Điều trị có thể kết hợp liệu pháp tâm lý, theo dõi y khoa và tư vấn dinh dưỡng; gia đình cũng có thể đóng vai trò hỗ trợ. NIMH cho biết thuốc có thể được dùng để xử lý triệu chứng của một số rối loạn ăn uống, bao gồm chứng ăn ói và rối loạn ăn vô độ, hoặc triệu chứng lo âu/trầm cảm đồng mắc. Tài liệu này ghi rõ hiện chưa có thuốc được FDA Hoa Kỳ phê duyệt để điều trị triệu chứng của chán ăn tâm thần hoặc ARFID. Lựa chọn điều trị cần do nhóm chăm sóc đánh giá theo tình trạng từng người. [S1]
Vì sao nên tìm trợ giúp sớm?
NIMH mô tả rối loạn ăn uống là bệnh nghiêm trọng, đôi khi đe dọa tính mạng; phát hiện và điều trị sớm có ý nghĩa với quá trình hồi phục. Nếu bạn nhận thấy thay đổi kéo dài trong hành vi ăn uống, lo âu về thức ăn hoặc ảnh hưởng đến sức khỏe và sinh hoạt, hãy trao đổi với nhân viên y tế để được đánh giá. Bài viết không thể xác định chẩn đoán từ một dấu hiệu đơn lẻ. [S2]
Tìm trợ giúp ở bất kỳ mức cân nặng nào
Hướng dẫn NICE khuyến cáo không dùng riêng BMI hoặc thời gian xuất hiện triệu chứng để quyết định có cần điều trị hay không. Bạn có thể bắt đầu buổi khám bằng cách mô tả điều khiến mình lo lắng, hành vi lặp lại và ảnh hưởng đến sinh hoạt. Nếu thấy khó nói, có thể ghi trước vài dòng hoặc nhờ người tin cậy đi cùng. [S3]