Ăn khi buồn hay căng thẳng: Khi nào là dấu hiệu cần giúp đỡ?
Ăn khi buồn, căng thẳng hoặc lo âu có thể xuất hiện ở nhiều người và không tự nó là chẩn đoán. Bài viết phân biệt khái niệm ăn theo cảm xúc với dấu hiệu ăn uống mất kiểm soát, nêu giới hạn của bằng chứng và cách tìm hỗ trợ không phán xét.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Ăn khi buồn hoặc lo âu có đồng nghĩa với việc bạn thiếu ý chí không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Ăn theo cảm xúc là khái niệm mô tả, không phải chẩn đoán hay bằng chứng thiếu ý chí.
- Dấu hiệu mất kiểm soát gồm ăn lượng lớn bất thường, ăn rất nhanh, ăn một mình và thấy tội lỗi.
- Không tự siết ăn kiêng để bù sau cơn ăn quá mức; cần tìm đánh giá chuyên môn nếu thấy khổ sở.
Ăn theo cảm xúc là khái niệm mô tả, không phải chẩn đoán
Trong nghiên cứu, “ăn theo cảm xúc” thường mô tả việc ăn để đáp lại cảm xúc thay vì chỉ để đáp ứng đói sinh học. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu còn tranh luận về cách đo lường và khả năng dự đoán lượng ăn thực tế; cảm xúc có thể khiến một người ăn nhiều hơn, ít hơn hoặc không đổi. Vì vậy, một lần ăn khi buồn hay thèm món ăn lúc căng thẳng không đủ để kết luận có rối loạn hoặc thiếu ý chí. [S1]
Có nhiều giả thuyết giải thích mối liên hệ giữa cảm xúc và ăn uống
Một số mô hình cho rằng thức ăn dễ chịu có thể làm giảm khó chịu trong chốc lát và khiến hành vi dễ lặp lại; giả thuyết khác nhấn mạnh tín hiệu môi trường, thói quen hoặc quy tắc ăn kiêng cứng nhắc. Đây là các cách giải thích cạnh tranh, không phải một chuỗi nguyên nhân đã được chứng minh ở mọi người. Cảm xúc, đói, giấc ngủ, khả năng tiếp cận thực phẩm và bối cảnh xã hội có thể cùng tác động. [S1]
Phân biệt ăn theo cảm xúc với dấu hiệu ăn uống mất kiểm soát
NIMH mô tả các dấu hiệu cần được chú ý ở rối loạn ăn uống vô độ gồm ăn lượng lớn bất thường trong thời gian ngắn, ăn nhanh, ăn khi không đói hoặc đến mức khó chịu, ăn một mình vì xấu hổ và cảm thấy đau khổ, tội lỗi sau đó. Những dấu hiệu này không đủ để người đọc tự chẩn đoán; chuyên gia cần đánh giá tần suất, mức độ, ảnh hưởng sức khỏe và các biểu hiện đi kèm. [S4]
Quy tắc ăn kiêng cứng nhắc có thể làm khó việc điều chỉnh hành vi
Một giả thuyết trong nghiên cứu về kiêng khem cho rằng quy tắc tuyệt đối như “không bao giờ được ăn món này” có thể khiến một số người buông bỏ mục tiêu sau khi lỡ vi phạm. Đây là mô hình nghiên cứu, không phải kết luận rằng mọi chế độ ăn hoặc mọi lần ăn quá mức đều vận hành như vậy. Tránh gán nhãn “tốt/xấu” cho một món ăn hoặc cho bản thân; nếu quy tắc ăn uống gây lo âu hay ảnh hưởng sinh hoạt, hãy trao đổi với chuyên gia. [S1]
Trong điều trị, chuyên gia có thể cùng tìm hiểu tác nhân
NHS mô tả liệu pháp nhận thức hành vi có thể giúp người bệnh tìm hiểu tác nhân của các cơn ăn, cảm xúc liên quan và xây dựng thói quen ăn đều đặn. Đây là một lựa chọn điều trị được thực hiện với hỗ trợ chuyên môn; người đọc không cần tự chấm điểm hoặc ghi chép nếu việc đó làm tăng căng thẳng. [S5]
Hỗ trợ chuyên môn có thể gồm nhiều thành phần
NIMH cho biết điều trị rối loạn ăn uống có thể kết hợp tâm lý trị liệu, chăm sóc và theo dõi y tế, tư vấn dinh dưỡng và các biện pháp khác tùy chẩn đoán. Với rối loạn ăn uống vô độ, NHS mô tả hỗ trợ có hướng dẫn và liệu pháp nhận thức hành vi là những lựa chọn có thể được cân nhắc bởi dịch vụ điều trị. Hướng dẫn điều trị không đồng nghĩa mọi người cần cùng một liệu pháp; kế hoạch cần do người có chuyên môn cùng người bệnh quyết định. [S4]
Không tự siết ăn để bù sau một lần ăn quá mức
NHS khuyến cáo người đang điều trị rối loạn ăn uống vô độ không nên tự ăn kiêng giảm cân trong quá trình điều trị vì điều đó có thể khiến việc ngừng các cơn ăn khó hơn. Đây là hướng dẫn dành cho người điều trị tại Anh, không thay thế tư vấn tại Việt Nam. Nếu bạn thường xuyên thấy mất kiểm soát, xấu hổ, nôn ói, dùng thuốc nhuận tràng hoặc bỏ bữa để bù, hãy tìm đánh giá chuyên môn thay vì cố xử lý bằng một chế độ ăn nghiêm ngặt hơn. [S5]
Khi nào nên tìm trợ giúp?
Hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần/dinh dưỡng khi hành vi ăn uống lặp lại gây khổ sở, ảnh hưởng học tập, công việc hay quan hệ, hoặc đi kèm hành vi bù trừ và biến động sức khỏe. NIMH khuyến nghị người có các biểu hiện của rối loạn ăn uống trao đổi với nhân viên y tế; điều trị và hỗ trợ có thể giúp phục hồi. Bạn có thể nhờ người tin cậy đi cùng nếu việc bắt đầu cuộc trao đổi khiến bạn ngại. [S4]
Chuẩn bị cho lần đầu trao đổi với chuyên gia
Bạn có thể kể lần gần nhất cảm thấy mất kiểm soát khi ăn, điều gì diễn ra trước đó và việc này ảnh hưởng ra sao đến sinh hoạt. NICE mô tả liệu pháp có thể giúp nhận biết hoàn cảnh khởi phát và xây dựng nhịp ăn đều đặn. Kế hoạch hỗ trợ được điều chỉnh cùng chuyên gia theo tình huống của từng người. [S6]