Tiền đái tháo đường và đái tháo đường típ 2: phòng ngừa và sống chung ra sao?
Tiền đái tháo đường và đái tháo đường típ 2 có thể phòng ngừa hoặc làm chậm tiến triển bằng cách duy trì cân nặng hợp lý, ăn uống lành mạnh và hoạt động thể chất thường xuyên. Khi đã mắc bệnh, người bệnh cần kiểm soát đường huyết thông qua lối sống khoa học, dùng thuốc theo chỉ định y tế và tầm soát biến chứng định kỳ.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Thảo dược hoặc thực phẩm chức năng có thể thay thế thuốc điều trị đái tháo đường không?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Duy trì cân nặng hợp lý, ăn lành mạnh và vận động thể chất 150 phút mỗi tuần giúp phòng ngừa hoặc làm chậm bệnh tiến triển.
- Phương pháp đĩa thức ăn gồm nửa đĩa rau không tinh bột, một phần tư tinh bột giàu chất xơ và một phần tư thực phẩm giàu protein.
- Cần dùng thuốc theo chỉ định, khám mắt, thận và bàn chân định kỳ; không tự ý dùng thảo mộc thay thế thuốc điều trị.
Bản chất của tiền đái tháo đường và đái tháo đường
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đái tháo đường là một bệnh mạn tính xảy ra khi tuyến tụy không sản xuất đủ insulin hoặc khi cơ thể không thể sử dụng hiệu quả lượng insulin được tạo ra. Insulin là một hormone có chức năng điều hòa lượng đường trong máu. Tình trạng tăng đường huyết không được kiểm soát theo thời gian sẽ dẫn tới tổn hại nghiêm trọng đến nhiều hệ cơ quan, đặc biệt là hệ thần kinh và các mạch máu. WHO phân loại rối loạn dung nạp glucose và rối loạn đường huyết lúc đói là các tình trạng trung gian chuyển tiếp từ bình thường sang đái tháo đường. Những người ở giai đoạn này có nguy cơ cao tiến triển thành đái tháo đường típ 2, dù điều này không phải là điều không thể tránh khỏi. [S1]
Cơ chế và các yếu tố nguy cơ của đái tháo đường típ 2
Đái tháo đường típ 2 ảnh hưởng trực tiếp đến cách cơ thể sử dụng đường để tạo năng lượng. Tình trạng này khiến cơ thể ngừng sử dụng insulin đúng cách, dẫn đến tích tụ nồng độ đường cao trong máu nếu không được điều trị kịp thời. Báo cáo của WHO cho biết hơn 95% số người mắc đái tháo đường trên thế giới thuộc nhóm típ 2. Các yếu tố chính góp phần dẫn tới bệnh bao gồm thừa cân, không vận động thể lực đầy đủ và yếu tố di truyền trong gia đình. Căn bệnh này từng chỉ ghi nhận ở người trưởng thành nhưng hiện nay đang xuất hiện ngày càng thường xuyên hơn ở trẻ em. Triệu chứng ban đầu thường nhẹ, âm thầm và có thể mất nhiều năm mới được nhận ra. [S1]
Áp dụng chế độ ăn lành mạnh trong bữa cơm gia đình
Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK) chỉ ra rằng một kế hoạch ăn uống lành mạnh giúp kiểm soát đường huyết, huyết áp và cholesterol. Người bệnh vẫn có thể thưởng thức các món ăn quen thuộc nhưng cần chia khẩu phần nhỏ hơn hoặc giảm tần suất dùng. Khi đi chợ hoặc chuẩn bị bữa cơm gia đình, nên ưu tiên các loại rau xanh không chứa tinh bột, ngũ cốc nguyên hạt và nguồn đạm từ cá hoặc đậu phụ. Cần hạn chế thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, đồ ăn chứa nhiều muối natri và các món tráng miệng nhiều đường. Cơ thể sẽ chuyển hóa carbohydrate thành glucose làm tăng đường huyết, do đó người nấu nướng cần chú ý lượng carbohydrate từ các nguồn tinh bột trong bữa ăn. [S3]
Kiểm soát khẩu phần bằng phương pháp đĩa thức ăn
NIDDK giới thiệu phương pháp đĩa thức ăn giúp người bệnh kiểm soát lượng calo và khẩu phần mà không cần đo đếm phức tạp. Phương pháp này sử dụng một chiếc đĩa có đường kính khoảng 9 inch và chia thành ba phần rõ rệt. Nửa đĩa thức ăn đầu tiên nên dành cho các loại rau không chứa tinh bột như rau lá xanh, ớt chuông, cà rốt hoặc đậu cô ve. Một phần tư đĩa tiếp theo dành cho thực phẩm carbohydrate giàu chất xơ như gạo lứt, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu hoặc trái cây tươi. Một phần tư đĩa còn lại là các thực phẩm giàu protein như thịt nạc, cá, sữa hoặc đậu phụ. Cách phân chia trực quan này giúp người ăn giữ được sự cân bằng dinh dưỡng một cách đều đặn mỗi ngày. [S3]
Duy trì vận động thể chất an toàn và đều đặn
Hoạt động thể chất thường xuyên mang lại nhiều lợi ích cho người có nguy cơ hoặc đang sống chung với đái tháo đường. NIDDK khuyến nghị phần lớn người trưởng thành nên cố gắng đạt ít nhất 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa phải mỗi tuần, tương đương 30 phút mỗi ngày vào hầu hết các ngày. Bạn có thể chia nhỏ thời gian vận động thành nhiều lần trong ngày như đi bộ nhanh quanh khu phố, bơi lội hoặc đạp xe. Ngoài ra, việc tập luyện sức mạnh hai lần một tuần và tập thăng bằng hai đến ba lần một tuần sẽ giúp cơ bắp dẻo dai. Người tập cần uống đủ nước lọc, bảo vệ đôi chân bằng giày phù hợp và chú ý theo dõi đường huyết để tránh hạ đường huyết khi dùng thuốc. [S3]
Mối liên hệ giữa đái tháo đường thai kỳ và nguy cơ tương lai
Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết xảy ra trong thời gian mang thai. Theo NIDDK, phần lớn các trường hợp đường huyết sẽ trở về bình thường sau khi em bé chào đời. Tuy nhiên, người từng mắc đái tháo đường thai kỳ vẫn đối mặt với nguy cơ cao tiến triển thành đái tháo đường típ 2 trong vòng 5 đến 10 năm sau đó, đồng thời con của họ cũng có nguy cơ béo phì và mắc bệnh trong tương lai. NIDDK khuyên phụ nữ sau sinh cần thực hiện xét nghiệm đái tháo đường trong khoảng từ 6 đến 12 tuần sau khi sinh con. Nếu kết quả bình thường, việc kiểm tra định kỳ nên được lặp lại mỗi 3 năm một lần để phát hiện sớm. [S2]
Giới hạn của bằng chứng về thực phẩm bổ sung và thảo dược
Nhiều người tìm kiếm các loại lá cây, gia vị hoặc thực phẩm chức năng với mong muốn điều trị nhanh đường huyết. Tuy nhiên, NIDDK khẳng định hiện chưa có bằng chứng rõ ràng chứng minh các loại thực phẩm cụ thể, thảo mộc, gia vị hoặc thực phẩm bổ sung chế độ ăn uống như vitamin hay khoáng chất có thể giúp kiểm soát đái tháo đường. Nhân viên y tế chỉ yêu cầu bổ sung vitamin hoặc khoáng chất khi cơ thể bạn không nhận đủ chất từ khẩu phần ăn thông thường. Việc tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung có thể gây ra tác dụng phụ ngoài ý muốn hoặc làm suy giảm hiệu quả của các loại thuốc điều trị đái tháo đường mà người bệnh đang sử dụng hàng ngày. [S3]
Quản lý biến chứng và chăm sóc y tế toàn diện
WHO nhấn mạnh rằng việc chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời có thể giúp ngăn ngừa những hậu quả nặng nề của bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường không được kiểm soát có thể gây tổn thương mạch máu dẫn đến mù lòa, suy thận, nhồi máu cơ tim, đột quỵ và loét chân dẫn đến cắt cụt chi. Bên cạnh việc thay đổi lối sống, một số người bệnh típ 2 cần dùng thuốc hạ đường huyết như metformin, sulfonylureas, chất ức chế SGLT-2 hoặc tiêm insulin. Đồng thời, họ thường cần thêm thuốc huyết áp và statin để giảm nguy cơ tim mạch. Việc chăm sóc y tế cần bao gồm khám mắt sàng lọc bệnh võng mạc, xét nghiệm thận và chăm sóc bàn chân định kỳ. [S1]