Mất ngủ: nguyên nhân, cách xử trí và khi nào cần gặp bác sĩ
Mất ngủ là rối loạn giấc ngủ phổ biến khiến bạn khó đi vào giấc ngủ, khó duy trì giấc ngủ hoặc ngủ không ngon giấc. Tình trạng này có thể xuất phát từ căng thẳng, lịch trình xáo trộn, yếu tố môi trường hoặc thói quen sinh hoạt. Bạn có thể cải thiện bằng thói quen ngủ lành mạnh, liệu pháp hành vi nhận thức hoặc đi khám để bác sĩ tìm giải pháp phù hợp.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Uống một ly rượu nhỏ trước giờ ngủ tác động thế nào đến giấc ngủ?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Mất ngủ mạn tính kéo dài trên 3 tháng làm tăng nguy cơ cao huyết áp, bệnh mạch vành tim và tiểu đường.
- Liệu pháp nhận thức hành vi CBT-I là lựa chọn điều trị đầu tay hiệu quả cao cho chứng mất ngủ mạn tính.
- Melatonin chưa được chứng minh hiệu quả trị mất ngủ và có thể gây buồn ngủ ban ngày hoặc đau đầu.
Mất ngủ là gì và các dạng thường gặp?
Theo Viện Tim, Phổi và Huyết học Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI), mất ngủ là một rối loạn giấc ngủ phổ biến. Người mắc chứng mất ngủ có thể gặp khó khăn khi bắt đầu ngủ, khó duy trì giấc ngủ liên tục hoặc không đạt được giấc ngủ có chất lượng tốt. Tình trạng này vẫn xảy ra ngay cả khi bạn có đủ thời gian và không gian thích hợp để ngủ ngon. Mất ngủ gây cản trở các hoạt động ban ngày và khiến bạn buồn ngủ nhiều vào ban ngày. Mất ngủ ngắn hạn thường do căng thẳng hoặc thay đổi lịch trình, môi trường sống, kéo dài vài ngày hoặc vài tuần. Mất ngủ mạn tính xảy ra từ 3 đêm trở lên mỗi tuần, kéo dài trên 3 tháng và không thể giải thích hoàn toàn bằng một vấn đề sức khỏe khác. [S1]
Nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ
Theo NHLBI, nhiều yếu tố có thể phá vỡ chu kỳ thức ngủ tự nhiên của cơ thể. Nguy cơ mất ngủ gia tăng theo tuổi tác và phổ biến ở nữ giới hơn nam giới, đặc biệt do thay đổi nội tiết tố trong thai kỳ hoặc giai đoạn mãn kinh. Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò nhất định, quyết định một người ngủ sâu hay ngủ nông. Môi trường xung quanh như tiếng ồn, ánh sáng ban đêm, nhiệt độ quá nóng hoặc quá lạnh đều gây trở ngại. Công việc làm theo ca kíp, làm đêm hoặc thay đổi múi giờ thường xuyên cũng làm rối loạn giấc ngủ. Ngoài ra, căng thẳng liên quan đến việc làm, học tập, tài chính, mất mát người thân hoặc thói quen liên tục nhìn đồng hồ và lo lắng về việc không ngủ đủ cũng khiến mất ngủ trầm trọng hơn. [S2]
Tác hại của mất ngủ mạn tính đối với cơ thể
Mất ngủ không chỉ gây cảm giác mệt mỏi vào ban ngày mà còn tác động sâu sắc đến sức khỏe thể chất và tâm trí. Theo thông tin từ NHLBI, mất ngủ kéo dài có thể làm suy giảm trí nhớ và giảm khả năng tập trung khi làm việc hay học tập. Khi giấc ngủ bị gián đoạn thường xuyên, cơ thể không có đủ thời gian để phục hồi các chức năng sinh lý bình thường. Về lâu dài, mất ngủ mạn tính làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển nhiều bệnh lý nghiêm trọng. Các bệnh lý này bao gồm huyết áp cao, bệnh mạch vành tim, bệnh tiểu đường và ung thư. Việc nhận biết và kiểm soát sớm chứng mất ngủ là điều rất cần thiết để bảo vệ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa. [S1]
Thực hành vệ sinh giấc ngủ trong đời sống hàng ngày
NHLBI khuyến nghị xây dựng các thói quen ngủ lành mạnh để duy trì chu kỳ thức ngủ ổn định. Bạn nên giữ phòng ngủ yên tĩnh, tối và mát mẻ. Hãy đi ngủ và thức dậy vào cùng một thời điểm mỗi ngày, kể cả dịp cuối tuần. Tránh sử dụng tivi, điện thoại hay thiết bị điện tử gần giờ ngủ vì ánh sáng làm gián đoạn giấc ngủ. Trong bữa cơm gia đình của người Việt, nên ăn đúng giờ, tránh ăn tối quá muộn và hạn chế uống nhiều nước sát giờ ngủ để không phải thức dậy đi vệ sinh. Tránh dùng caffeine, rượu bia hay nicotine gần giờ đi ngủ. Rượu có thể giúp bạn dễ chợp mắt lúc đầu nhưng lại khiến giấc ngủ chập chờn và dễ tỉnh giấc giữa đêm. [S3]
Thói quen ban ngày hỗ trợ giấc ngủ ban đêm
Những hoạt động bạn làm vào ban ngày quyết định rất lớn đến chất lượng giấc ngủ buổi tối theo tài liệu từ NHLBI. Tập thể dục hoặc vận động thể chất thường xuyên vào ban ngày giúp cơ thể sẵn sàng cho giấc ngủ ngon hơn, nhưng cần hoàn thành trước khi đi ngủ ít nhất 5 đến 6 giờ. Vận động quá sát giờ ngủ có thể gây hưng phấn và khiến bạn khó ngủ. Ban ngày, bạn nên tránh những giấc ngủ trưa kéo dài, đặc biệt là không nên ngủ trưa vào buổi chiều muộn, nhằm giúp bạn ngủ lâu hơn vào ban đêm. Khi kết thúc ngày làm việc bận rộn, hãy học cách thư giãn như đọc sách, nghe nhạc êm dịu hoặc tắm nước ấm để cơ thể dần hạ nhiệt và dễ dàng đi vào giấc ngủ. [S3]
Liệu pháp nhận thức hành vi cho người mất ngủ (CBT-I)
Theo NHLBI, liệu pháp hành vi nhận thức cho chứng mất ngủ (CBT-I) thường được khuyến nghị là lựa chọn điều trị đầu tay cho mất ngủ mạn tính vì tính hiệu quả cao. Đây là kế hoạch kéo dài từ 6 đến 8 tuần do bác sĩ, y tá hoặc chuyên gia trị liệu hướng dẫn trực tiếp, qua điện thoại hoặc trực tuyến. CBT-I bao gồm liệu pháp nhận thức giúp giảm bớt lo lắng về việc không ngủ được, và liệu pháp giáo dục giấc ngủ. Kỹ thuật kiểm soát kích thích tập trung vào việc chỉ lên giường khi buồn ngủ, rời khỏi giường nếu không ngủ được và chỉ dùng giường cho việc ngủ hoặc hoạt động tình dục. Liệu pháp giới hạn giấc ngủ ấn định thời gian nằm trên giường để rèn luyện thói quen ngủ tốt hơn. [S3]
Các thuốc điều trị mất ngủ và những lưu ý an toàn
Theo NHLBI, bác sĩ có thể kê đơn các loại thuốc điều trị mất ngủ cho mục đích ngắn hạn hoặc dài hạn tùy tình trạng. Các nhóm thuốc kê đơn bao gồm chất chủ vận thụ thể benzodiazepine, chất chủ vận thụ thể melatonin hoặc thuốc đối kháng thụ thể orexin. Tác dụng phụ có thể gặp là lo âu, chóng mặt, mệt mỏi, phản ứng dị ứng nặng, hoặc hiếm gặp hơn là thực hiện các hành vi trong khi ngủ như đi lại, ăn uống hay lái xe. Thuốc nhóm benzodiazepine có thể gây chóng mặt, lú lẫn, yếu cơ, có nguy cơ gây nghiện và chỉ nên dùng trong vài tuần. Bác sĩ cũng có thể chỉ định thuốc ngoài nhãn như thuốc chống trầm cảm, chống loạn thần hoặc chống co giật trong một số trường hợp cụ thể. [S3]
Giới hạn của bằng chứng khoa học và thực phẩm bổ sung
Nhiều người tìm đến thực phẩm chức năng và viên bổ sung melatonin để tự cải thiện giấc ngủ. Tuy nhiên, NHLBI nêu rõ rằng nghiên cứu khoa học hiện nay chưa chứng minh melatonin là phương pháp điều trị hiệu quả cho chứng mất ngủ. Bổ sung melatonin có thể gây buồn ngủ ban ngày, đau đầu, đau bụng, làm trầm trọng thêm tình trạng trầm cảm và ảnh hưởng đến kiểm soát huyết áp (gây tăng hoặc hạ huyết áp). Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) quản lý thực phẩm bổ sung theo bộ quy định khác với thuốc thông thường và không đánh giá tính an toàn, hiệu quả của chúng trước khi bán ra thị trường. Bên cạnh đó, các phương pháp như châm cứu, xoa bóp, thiền định hoặc yoga có thể hỗ trợ thư giãn. [S3]