Thiếu ngủ ảnh hưởng sức khỏe thế nào?
Thiếu ngủ và thiếu hụt giấc ngủ làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tập trung, phản xạ và gia tăng nguy cơ tai nạn trong sinh hoạt hàng ngày. Tình trạng mất ngủ kéo dài làm rối loạn hormone điều hòa cảm giác thèm ăn, tăng đường huyết và nâng cao nguy cơ mắc bệnh tim, tăng huyết áp, đái tháo đường, đột quỵ cùng trầm cảm. Để bảo vệ sức khỏe, người trưởng thành được khuyến nghị duy trì thời lượng ngủ chất lượng từ 7 đến 8 giờ mỗi đêm một cách đều đặn.
Thử sức với câu hỏiĐoán trước khi đọc
Khi cơ thể bị thiếu ngủ, hai hormone điều hòa cảm giác đói no sẽ biến đổi thế nào?
Chọn một đáp án. Không có điểm số, chỉ để bạn đối chiếu sau khi đọc.
3 điều cần nhớ
- Thiếu ngủ gây giảm tập trung, tăng đường huyết và nâng cao nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ cùng béo phì.
- Người từ 18 tuổi trở lên được khuyến nghị duy trì thời lượng ngủ chất lượng từ 7 đến 8 giờ mỗi ngày.
- Giấc ngủ ngắn ban ngày hoặc ngủ bù ngày nghỉ chỉ hỗ trợ tạm thời, không thể xóa bỏ hoàn toàn nợ giấc ngủ.
Khái niệm về thiếu ngủ và thiếu hụt giấc ngủ
Theo Viện Tim, Phổi và Huyết áp Quốc gia Hoa Kỳ (NHLBI), thiếu ngủ là tình trạng xảy ra khi bạn không ngủ đủ thời lượng cần thiết. Khái niệm thiếu hụt giấc ngủ mang phạm vi rộng hơn. Tình trạng này xuất hiện khi bạn không ngủ đủ giấc, ngủ sai thời điểm trong ngày, ngủ không sâu để trải qua đầy đủ các giai đoạn ngủ, hoặc mắc chứng rối loạn giấc ngủ. Giấc ngủ là nhu cầu sinh học cơ bản của con người tương tự như ăn, uống và thở. Cơ quan này khẳng định giấc ngủ giữ vai trò sống còn đối với sức khỏe và sự an ổn xuyên suốt cuộc đời. Theo số liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, khoảng 1 trên 3 người trưởng thành tại nước này cho biết họ không được nghỉ ngơi hoặc ngủ đủ giấc mỗi ngày. Nhận thức đúng về giấc ngủ là bước đầu tiên để bảo vệ cơ thể khỏi nhiều nguy cơ bệnh tật. [S1]
Tác động tiêu cực đối với hoạt động của não bộ
Theo NHLBI Hoa Kỳ, giấc ngủ hỗ trợ não bộ vận hành chính xác và chuẩn bị năng lượng cho ngày tiếp theo. Khi ngủ, bộ não tích cực hình thành các đường dẫn truyền thần kinh mới để phục vụ việc ghi nhớ và tiếp nhận thông tin. Nghiên cứu khoa học chỉ ra một đêm ngủ ngon giúp nâng cao khả năng học hỏi và kỹ năng xử lý vấn đề. Ngược lại, thiếu hụt giấc ngủ làm thay đổi hoạt động tại nhiều vùng não bộ. Người thiếu ngủ thường gặp trở ngại khi đưa ra quyết định, kiểm soát cảm xúc, giải quyết tình huống và thích nghi với sự thay đổi. Họ mất nhiều thời gian hơn để làm xong một công việc, có tốc độ phản xạ chậm chạp và dễ mắc lỗi hơn. Tình trạng thiếu ngủ kéo dài còn có mối liên hệ với bệnh trầm cảm, hành vi mạo hiểm và suy nghĩ tự tử. [S2]
Ảnh hưởng đến tim mạch, huyết áp và chuyển hóa đường
Giấc ngủ chất lượng có chức năng chữa lành và phục hồi hệ thống tim mạch cùng các mạch máu. Theo tài liệu của NHLBI Hoa Kỳ, tình trạng thiếu ngủ kéo dài làm tăng đáng kể nguy cơ mắc các bệnh lý mạn tính nghiêm trọng như bệnh tim, tăng huyết áp, đột quỵ và bệnh thận. Giấc ngủ cũng tác động trực tiếp đến cách cơ thể phản ứng với insulin, loại hormone giữ nhiệm vụ điều hòa lượng đường trong máu. Thiếu ngủ dẫn tới nồng độ đường huyết tăng cao hơn bình thường, từ đó làm gia tăng nguy cơ tiến triển thành bệnh đái tháo đường. Bên cạnh đó, việc không ngủ đủ giấc làm suy yếu phản ứng miễn dịch tự nhiên, khiến cơ thể gặp khó khăn trong việc phòng chống các tác nhân gây bệnh nhiễm trùng thông thường. Các nghiên cứu cho thấy người trưởng thành duy trì ngủ 7 đến 8 giờ mỗi đêm có tỷ lệ mắc cao huyết áp thấp hơn. [S2]
Rối loạn hormone kiểm soát cơn đói và nguy cơ tăng cân
Theo NHLBI Hoa Kỳ, giấc ngủ đóng vai trò duy trì sự cân bằng của hai loại hormone điều hòa cảm giác đói no là ghrelin và leptin. Hormone ghrelin có vai trò kích thích sự thèm ăn, trong khi hormone leptin gửi tín hiệu cho não biết khi cơ thể đã no. Khi bạn bị thiếu ngủ, nồng độ ghrelin trong máu tăng vọt còn nồng độ leptin lại sụt giảm. Sự xáo trộn này khiến bạn liên tục cảm thấy đói và muốn ăn nhiều hơn mức bình thường. Trong sinh hoạt gia đình tại Việt Nam, sau những đêm thức khuya làm việc hoặc trông con nhỏ, nhiều người thường có xu hướng tìm đến các món ăn vặt, đồ ngọt hoặc tinh bột để bù đắp năng lượng. Thói quen này kết hợp cùng sự rối loạn tín hiệu hormone do thiếu ngủ kéo dài sẽ trực tiếp dẫn đến nguy cơ thừa cân và béo phì ở cả người lớn lẫn thanh thiếu niên. [S2]
Hiểm họa từ vi giấc ngủ khi tham gia giao thông
Theo NHLBI Hoa Kỳ, thiếu ngủ có thể dẫn đến hiện tượng vi giấc ngủ, tức những khoảnh khắc chợp mắt ngắn ngủi chỉ kéo dài vài giây xảy ra ngoài tầm kiểm soát khi bạn đang thức. Người gặp hiện tượng này thường không nhận thức được bản thân vừa ngủ thiếp đi. Tình trạng này cực kỳ nguy hiểm đối với người tham gia giao thông hoặc lao động vận hành máy móc. Nghiên cứu chứng minh thiếu ngủ làm suy giảm năng lực lái xe tương đương hoặc thậm chí nặng nề hơn tình trạng say rượu. Ước tính tình trạng buồn ngủ khi lái xe là nguyên nhân dẫn đến khoảng 100.000 vụ tai nạn giao thông và 1.500 trường hợp tử vong mỗi năm tại Hoa Kỳ. Dù là người đi chợ sớm bằng xe máy hay lái xe đường dài, việc thiếu ngủ vài đêm đều khiến tốc độ phản xạ chậm lại như thể đã thức trắng hoàn toàn một đến hai ngày. [S2]
Thời lượng ngủ khuyến nghị và khái niệm nợ giấc ngủ
Thời gian ngủ cần thiết thay đổi theo từng độ tuổi phát triển. Theo khuyến nghị của Học viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (AASM) được Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) công nhận, trẻ từ 4 đến 12 tháng tuổi cần 12 đến 16 giờ ngủ mỗi ngày bao gồm giấc ngủ ngắn; trẻ 1 đến 2 tuổi cần 11 đến 14 giờ; trẻ 3 đến 5 tuổi cần 10 đến 13 giờ; trẻ 6 đến 12 tuổi cần 9 đến 12 giờ. Thanh thiếu niên từ 13 đến 18 tuổi cần 8 đến 10 giờ, và người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên cần 7 đến 8 giờ mỗi ngày. Theo NHLBI Hoa Kỳ, nếu bạn thường xuyên ngủ ít hơn thời lượng này, số giờ thiếu hụt sẽ tích dồn thành nợ giấc ngủ. Ví dụ, nếu bạn thiếu 2 giờ ngủ mỗi đêm, sau một tuần cơ thể bạn sẽ gánh khoản nợ giấc ngủ lên tới 14 giờ. [S3]
Giới hạn của giấc ngủ trưa và thói quen ngủ bù cuối tuần
Nhiều người Việt Nam có thói quen chợp mắt buổi trưa hoặc ngủ nướng vào dịp cuối tuần để bù đắp thời gian thức khuya. Tuy nhiên, theo NHLBI Hoa Kỳ, giấc ngủ ngắn ban ngày chỉ đem lại sự cải thiện tạm thời về mức độ tỉnh táo và hiệu suất làm việc. Giấc ngủ ngắn không cung cấp đầy đủ các giai đoạn phục hồi sâu như giấc ngủ ban đêm, do đó không thể xóa bỏ hoàn toàn nợ giấc ngủ. Tương tự, việc ngủ bù nhiều giờ vào ngày nghỉ có thể giúp bạn thấy đỡ mệt nhất thời, nhưng lại làm đảo lộn nhịp sinh học thức ngủ tự nhiên của cơ thể. Ngủ nhiều vào ngày nghỉ thực chất là dấu hiệu cảnh báo bạn đang thiếu ngủ trầm trọng trong các ngày làm việc. Việc duy trì giờ ngủ ổn định hàng ngày là yếu tố then chốt cho sức khỏe lâu dài. [S3]
Đối tượng nguy cơ cao và các dấu hiệu cần thăm khám
Theo NHLBI Hoa Kỳ, thiếu hụt giấc ngủ có thể ảnh hưởng đến bất kỳ ai, nhưng một số nhóm có nguy cơ cao hơn gồm người chăm sóc bệnh nhân, người làm nhiều việc cùng lúc hoặc tăng ca kéo dài. Những người có lịch trình mâu thuẫn với nhịp sinh học tự nhiên như nhân viên trực ca đêm, nhân viên cứu hộ, hoặc thanh thiếu niên có giờ học quá sớm cũng dễ bị thiếu ngủ. Việc dùng thuốc kích thích thức giấc hoặc uống rượu bia cũng làm tăng rủi ro. NHLBI khuyến cáo nếu công việc hay thói quen sinh hoạt khiến bạn không thể ngủ đủ giấc, bạn nên trao đổi với nhân viên y tế. Đặc biệt, nếu bạn ngủ nhiều hơn 8 giờ mỗi đêm nhưng thức dậy vẫn thấy uể oải, bạn cần đi khám vì đây có thể là dấu hiệu của rối loạn giấc ngủ hoặc bệnh lý tiềm ẩn. [S3]