Nhiều người dân thường có thói quen hái các loại thảo dược quanh nhà, trong đó có rễ ngấy tía, đem phơi khô rồi sắc nước uống để bồi bổ hoặc hỗ trợ trị bệnh theo kinh nghiệm truyền miệng. Tuy nhiên, việc tự ý dùng các loại rễ cây thuốc khi chưa hiểu rõ đặc tính dược lý có thể gây ra những rủi ro không mong muốn đối với sức khỏe.
Câu trả lời ngắn gọn là rễ ngấy tía không dành cho tất cả mọi người, đặc biệt phụ nữ mang thai, người có thể trạng tỳ vị hư hàn và người đang uống thuốc tây cần thận trọng tuyệt đối trước khi sử dụng. Dù dược liệu này đem lại một số tác dụng sinh học trên mô hình thực nghiệm, dữ liệu an toàn trên người hiện vẫn còn rất hạn chế.
Nhận diện ngấy tía và thành phần rễ cây
Cây ngấy tía có tên khoa học là Rubus parvifolius L., thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) [1], [2]. Chiết xuất nước từ loài thảo dược này ghi nhận có độc tính thấp trên động vật thí nghiệm [1].
Khi phân tích sâu về cấu tạo hóa học, các nhà khoa học phát hiện rễ của cây ngấy tía chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học [3]. Cụ thể, nghiên cứu năm 2014 đã phân lập và xác định được 6 hợp chất chính trong rễ cây, bao gồm 3-O-Acetyl-11alpha, 12alpha-epoxy-oleanan-28,beta-olide; 3-O-Acetyl-pomolic acid; axit ursolic; ursolic acid acetate; euscaphic acid và beta-sitosterol [3]. Trong số này, 3 hợp chất đầu tiên lần đầu được tìm thấy từ ngấy tía [3]. Các hoạt chất này mang lại nhiều tác động dược lý tiềm năng nhưng cũng có thể làm thay đổi phản ứng sinh lý của cơ thể.
Tác động đến mạch máu và quá trình đông máu
Tác động rõ rệt nhất của cây ngấy tía là khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình đông máu và tuần hoàn tim mạch [1]. Chiết xuất nước từ ngấy tía đã được chứng minh có tác dụng rút ngắn thời gian chảy máu và thời gian đông máu ở chuột [1].
Bên cạnh đó, dịch chiết này còn rút ngắn thời gian tiêu sợi huyết ngoại sinh (euglobulinlysis time) ở thỏ và ức chế hình thành cục máu đông do tiểu cầu trên cơ thể thỏ sống [1]. Trên tim cô lập của chuột cống, chiết xuất ngấy tía làm tăng lưu lượng mạch vành [1]. Dược liệu này cũng giúp chuột chống lại những biến đổi trên điện tâm đồ do pituitrin gây ra, đồng thời gia tăng khả năng chịu đựng tình trạng thiếu oxy ở chuột [1].
Mặt khác, một nghiên cứu năm 2012 cho thấy tổng saponin chiết xuất từ ngấy tía còn có tác dụng bảo vệ thần kinh trước tổn thương tái tưới máu do thiếu máu cục bộ não trên chuột [4]. Khi tiêm qua đường dạ dày với các liều 5, 10 và 20 mg/kg, tổng saponin ngấy tía giúp giảm tổn thương thần kinh, giảm thể tích vùng nhồi máu não và ức chế tế bào thần kinh chết theo chương trình xung quanh vùng thiếu máu [4]. Cơ chế tác động này liên quan mật thiết đến việc tăng cường biểu hiện của yếu tố chống chết tế bào Bcl-2 và giảm biểu hiện yếu tố thúc đẩy chết tế bào Bax [4].
Phụ nữ có thai cần hết sức thận trọng
Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh tính an toàn của rễ ngấy tía đối với phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú. Mọi dữ liệu về dược lý ghi nhận được mới chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm như chuột và thỏ [1], [4].
Đối với phụ nữ mang thai, mọi can thiệp vào quá trình co bóp mạch máu và hệ thống đông máu đều tiềm ẩn rủi ro rất lớn. Do chiết xuất từ cây ngấy tía có hoạt tính sinh học mạnh làm co rút thời gian chảy máu, tác động lên tiểu cầu và tăng cường lưu lượng mạch [1], việc tự ý dùng có thể ảnh hưởng bất lợi đến huyết động, sự nuôi dưỡng thai nhi và tăng nguy cơ biến chứng thai kỳ. Vì thiếu hoàn toàn bằng chứng an toàn trên thai phụ, nhóm đối tượng này không nên dùng rễ ngấy tía sắc uống.
Nguy cơ đối với người cơ địa tỳ vị hư hàn
Những người mang cơ địa tỳ vị hư hàn, thường xuyên lạnh bụng, bụng yếu, tiêu hóa kém hoặc dễ bị đi ngoài phân lỏng cần hết sức dè chừng khi tiếp cận rễ cây ngấy tía. Hiện tại, chưa có nghiên cứu chính thức nào xác định được khả năng dung nạp của rễ ngấy tía đối với hệ thống tiêu hóa suy yếu ở người.
Trong rễ ngấy tía chứa các hợp chất saponin và nhiều axit hữu cơ như axit ursolic, euscaphic acid [3]. Ở chuột thí nghiệm, saponin được nạp trực tiếp qua đường dạ dày với liều 5-20 mg/kg để tạo tác dụng dược lý [4]. Với người có đường tiêu hóa nhạy cảm, việc tiếp nhận nước sắc thô cô đặc chứa nhiều saponin và axit triterpene có thể gây kích ứng niêm mạc, dẫn tới hiện tượng đầy bụng, khó tiêu hoặc tiêu chảy dữ dội.
Tương tác bất lợi ở người dùng thuốc tây chuyển hóa qua gan
Nhóm đối tượng thứ ba cần đặt biệt lưu tâm là những người đang điều trị các bệnh mãn tính bằng thuốc tân dược chuyển hóa qua gan. Chiết xuất rễ cây tự nhiên thường tập hợp nhiều hợp chất phức tạp chưa được tinh khiết hóa, bao gồm ursolic acid acetate, beta-sitosterol hay saponin [4], [3].
Khi người bệnh vừa uống thuốc tây vừa uống nước sắc rễ ngấy tía, các hoạt chất thảo dược này có thể cạnh tranh hoặc làm biến đổi men chuyển hóa của gan, gây áp lực nặng nề cho tế bào gan. Việc chuyển hóa thảo mộc không được kiểm soát kết hợp cùng thuốc tân dược có nguy cơ làm tăng độc tính của thuốc hoặc làm mất tác dụng điều trị bệnh nền. Do chưa có dữ liệu lâm sàng về tương tác thuốc trên cơ thể người, người đang dùng phác đồ thuốc tây không được tự ý kết hợp với thảo mộc này.
Giới hạn của bằng chứng khoa học và hiểu lầm phổ biến
Một hiểu lầm rất tai hại của người dân là cho rằng thảo dược thiên nhiên có "độc tính thấp" thì ai cũng có thể uống tùy tiện mà không gặp tác hại [1]. Cần khẳng định rõ ràng rằng dữ liệu về độc tính thấp của ngấy tía chỉ mới được kiểm chứng trên các mô hình động vật thí nghiệm và hoàn toàn không đồng nghĩa với việc vô hại khi người uống tùy tiện [1].
Đồng thời, tất cả các tác dụng bảo vệ não, tăng tưới máu hay tác động đông máu đều xuất phát từ nghiên cứu tiền lâm sàng ở chuột cống, chuột nhắt và thỏ [1], [4]. Dược liệu này chưa trải qua các giai đoạn thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh, chưa thể coi là thuốc chữa trị bất kỳ căn bệnh nào. Việc gom hái rễ cây không rõ nguồn gốc còn làm tăng nguy cơ nhầm lẫn do hiện tượng lai tự nhiên phức tạp giữa các loài trong chi Rubus [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế và cách dùng an toàn
Vì các nghiên cứu khoa học hiện nay chưa đưa ra liều lượng, cách chế biến hay thời điểm uống rễ ngấy tía cụ thể trên người, người dân tuyệt đối không nên tự ý đào rễ sắc uống thay trà hàng ngày.
Để đảm bảo an toàn cho bản thân và gia đình, hãy tuân thủ những nguyên tắc sau:
- Hỏi ý kiến bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế trước khi có ý định sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ rễ ngấy tía.
- Người đang có bệnh lý nền về tim mạch, huyết khối, gan, thận hoặc đang uống thuốc điều trị bắt buộc phải thông báo với bác sĩ phụ trách.
- Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên dùng do chưa có dữ liệu kiểm chứng an toàn.
- Nếu thấy cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như buồn nôn, đau bụng, tiêu chảy hoặc dị ứng mẩn ngứa, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất.
Rễ ngấy tía là dược liệu có nhiều tiềm năng sinh học đang được khoa học làm sáng tỏ. Dẫu vậy, thảo dược dù quý đến đâu cũng mang tính hai mặt; người dùng cần trang bị kiến thức thận trọng, không chạy theo tin đồn để tránh gây hại tới tính mạng và sức khỏe bản thân.
