Nhiều người dân thường có thói quen truyền tai nhau các bài thuốc nam từ thảo mộc quanh nhà để giải độc, chữa đau nhức xương khớp hoặc trị bệnh vàng da. Trong đó, mò giấy (tên khoa học là Litsea monopetala) là một vị thuốc dân gian quen thuộc được không ít người tìm kiếm để sắc uống mỗi khi thấy cơ thể mệt mỏi.
Tuy nhiên, liệu việc dùng cây mò giấy làm thuốc uống có thực sự lành tính cho tất cả mọi người hay không? Câu trả lời ngắn gọn là không: phụ nữ mang thai, người suy giảm chức năng gan thận và trẻ nhỏ là 3 nhóm đối tượng cần tránh tự ý dùng dược liệu này, bởi dữ liệu khoa học về tính an toàn trên người hiện nay hoàn toàn chưa được xác lập.
Cơ chế tác động và những hoạt tính sinh học bước đầu
Mò giấy thuộc chi Bời lời (Litsea), họ Long não (Lauraceae) [1]. Theo kinh nghiệm dân gian, vỏ thân và lá của loài cây này thường được dùng để nấu nước uống hỗ trợ một số chứng bệnh liên quan đến đường tiêu hóa, gan mật hoặc đau nhức [2].
Ở góc độ hóa học, các nghiên cứu hiện đại đã phát hiện tinh dầu và dịch chiết của các loài thuộc chi Litsea, bao gồm mò giấy, chứa nhiều hoạt chất như este etyl của axit tetradectetraenoic, furanodiene, E-(beta) caryophyllene, cùng các hợp chất phenolic và flavonoid [3], [2]. Những hoạt chất này thể hiện khả năng quét gốc tự do trong thử nghiệm DPPH, tạo phức chelat với kim loại và giảm tác nhân oxy hóa [3], [4].
Bên cạnh đó, các phân tích trong phòng thí nghiệm cũng ghi nhận tinh dầu chi Litsea có khả năng ức chế một số chủng vi khuẩn gây bệnh như Salmonella typhimurium, Escherichia coli, Staphylococcus aureus và Bacillus megaterium [3]. Tinh dầu của Litsea monopetala thậm chí còn thể hiện tác động ức chế 100% đối với sự nảy mầm của hạt giống Raphnus sativus trong thử nghiệm khảo sát hoạt tính diệt cỏ [3]. Những hoạt tính sinh học mạnh mẽ này cho thấy các chất trong cây tác động trực tiếp lên quá trình chuyển hóa tế bào, đòi hỏi sự thận trọng lớn khi đưa vào cơ thể người.
Các nghiên cứu nói gì về cây mò giấy?
Các dữ liệu y học về mò giấy hiện nay chủ yếu xoay quanh các tác dụng dược lý thực nghiệm, được thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm.
Năm 2024, một nghiên cứu đánh giá tác dụng bảo vệ gan của dịch chiết methanol từ vỏ thân Litsea monopetala (LMME) được thực hiện dựa trên kinh nghiệm dân gian của các bộ tộc vùng đồi Thakht-e-Sulaiman [2]. Trong thử nghiệm tế bào, các nhà khoa học đã gây độc tế bào gan người HepG2 bằng H2O2 (ở nồng độ 100 microM khiến tỷ lệ sống của tế bào chỉ còn 18,55%) [2]. Khi xử lý bổ sung LMME ở liều 100 microg/mL, tỷ lệ sống của tế bào gan phục hồi lên 67,73% [2].
Tiếp đó, thử nghiệm trên chuột cống trắng Wistar bị gây tổn thương gan bằng CCl4 cho thấy việc dùng LMME giúp đảo ngược các thông số sinh hóa huyết thanh bị biến đổi và giảm phản ứng viêm tương tự như nhóm chuột đối chứng dùng thuốc chuẩn Silymarin [2]. Mặc dù kết quả này gợi mở tiềm năng làm chất bảo vệ gan, các tác giả khẳng định cần phải có thêm các thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát trên người trước khi đề xuất ứng dụng [2].
Cũng trong năm 2024, một tổng quan hệ thống dựa trên tiêu chuẩn PRISMA đã tổng hợp 19 nghiên cứu sơ cấp về tiềm năng giảm đau của 9 loài thuộc chi Litsea, trong đó có Litsea monopetala [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất từ mò giấy thể hiện hoạt tính giảm đau ngoại vi thông qua việc ức chế số cơn quặn thắt cơ bụng do axit axetic gây ra trên mô hình động vật [5]. Đồng thời, dược liệu này cũng thể hiện tác dụng giảm đau trung ương ở mức tủy sống trong thử nghiệm giật đuôi khi gặp nhiệt, cũng như giảm đau ở mức trên tủy sống qua thử nghiệm tấm nóng [5].
Ngoài ra, một nghiên cứu khác công bố năm 2024 về các cây thuốc ở Nepal ghi nhận dịch chiết methanol của Litsea monopetala có hoạt tính chống oxy hóa tự do với giá trị IC50 là 33,82 +- 1,07 microg/mL, cùng khả năng ức chế men alpha-amylase ở mức độ nhẹ với giá trị IC50 là 149,83 +- 8,3 microg/mL [4]. Về mặt di truyền, dữ liệu giải trình tự bộ gen lục lạp hoàn chỉnh năm 2022 cũng khẳng định vị trí phân loại học của Litsea monopetala nằm trong nhánh họ hàng gần với các loài bời lời khác trong họ Lauraceae [1].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện nay
Nhìn vào các kết quả trên, có thể thấy mò giấy chứa các hợp chất có tiềm năng chống oxy hóa, kháng khuẩn, giảm đau và hỗ trợ tế bào gan trong điều kiện thí nghiệm [3], [2], [5], [4]. Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất giữa nghiên cứu và thực tế điều trị chính là sự thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người.
Các mô hình thử nghiệm trên chuột cống hay dòng tế bào HepG2 không thể phản ánh chính xác cách cơ thể người dung nạp, hấp thu và đào thải các hoạt chất [2]. Dược động học của thảo mộc tự nhiên rất phức tạp; cùng một hoạt chất có thể mang lại lợi ích chống oxy hóa ở liều nhỏ nhưng lại gây độc khi tích lũy ở liều cao hoặc khi người dùng có các rối loạn chức năng nội tạng sẵn có.
Do đó, các bằng chứng hiện có chỉ mang ý nghĩa khám phá dược liệu ban đầu [3], [2]. Bất kỳ khẳng định nào cho rằng thảo dược này có thể "thay thế thuốc chữa bệnh gan" hay "uống an toàn tuyệt đối" đều không có cơ sở khoa học xác thực.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mò giấy sắc uống
Một hiểu lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì không độc". Nhiều người cho rằng thảo dược hái từ rừng hoặc lấy trong vườn nhà, sắc lấy nước uống mỗi ngày thì chỉ bổ chứ không hại. Thực tế, tinh dầu thực vật chứa các hợp chất hữu cơ có hoạt tính kháng sinh và diệt hạt mầm rất mạnh [3], chứng tỏ chúng có độc tính tế bào ở ngưỡng nhất định.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng trên động vật với hiệu quả ở người. Thấy nghiên cứu ghi nhận chiết xuất cây giúp hạ men gan trên chuột bị nhiễm độc CCl4 [2], nhiều người bệnh viêm gan đã tự ý tìm mua vỏ mò giấy về nấu uống thay cho thuốc kê đơn. Đây là hành động nguy hiểm vì việc ngưng thuốc chỉ định có thể làm bùng phát các đợt suy gan cấp tính.
Ngoài ra, việc dùng lẫn lộn giữa các loài thảo mộc cùng chi cũng tiềm ẩn rủi ro lớn. Chi Litsea có hàng chục loài khác nhau với thành phần hóa học biến thiên phụ thuộc vào thổ nhưỡng, mùa vụ và bộ phận thu hái [3], [5], khiến người dùng dễ ngộ độc do nhầm lẫn loài hoặc dùng sai nồng độ.
3 nhóm người cần tránh dùng cây mò giấy làm thuốc uống
Dựa trên nguyên tắc an toàn dược lý và thực trạng thiếu dữ liệu kiểm chứng lâm sàng, 3 nhóm đối tượng sau đây cần tránh tự ý sử dụng mò giấy làm thuốc uống:
Thứ nhất là phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú. Thai nhi và trẻ bú mẹ rất nhạy cảm với các hợp chất lạ đi qua hàng rào nhau thai hoặc sữa mẹ. Hiện tại, hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu độc học sinh sản hay nghiên cứu dị tật thai nhi nào đối với cây mò giấy. Việc nạp vào các chất có hoạt tính sinh học mạnh mà chưa rõ tác động co bóp tử cung hay độc tính bào thai có thể gây nguy cơ nghiêm trọng cho thai kỳ.
Thứ hai là người bị suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận hoặc có bệnh lý nền mạn tính. Gan và thận là hai cơ quan chính đảm nhiệm việc chuyển hóa và đào thải các chất từ thực vật. Mặc dù dịch chiết vỏ cây thể hiện khả năng bảo vệ tế bào gan trong phòng thí nghiệm [2], nhưng ở người đã bị suy gan hoặc suy thận, khả năng khử độc bị đình trệ. Các chất chưa rõ liều lượng tối đa có thể tích tụ lại, làm trầm trọng thêm tình trạng suy tạng và gây tương tác bất lợi với các thuốc người bệnh đang sử dụng.
Thứ ba là trẻ nhỏ. Hệ tiêu hóa, hàng rào men gan và chức năng lọc của cầu thận ở trẻ em chưa hoàn thiện như người trưởng thành. Cho trẻ uống các loại nước sắc thảo dược đậm đặc theo kinh nghiệm truyền miệng rất dễ dẫn đến rối loạn tiêu hóa, dị ứng cấp tính hoặc tổn thương vi thể các cơ quan nội tạng.
Khuyến cáo áp dụng và bảo vệ sức khỏe đúng cách
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh muốn tìm hiểu hoặc sử dụng các vị thuốc y học cổ truyền, cần tuân thủ sự hướng dẫn của thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề:
- Không tự ý thu hái cây cỏ ngoài tự nhiên để sắc uống khi chưa xác định chính xác danh tính thực vật, tránh nguy cơ nhầm lẫn loài độc.
- Nếu đang có các triệu chứng đau nhức hoặc bệnh lý gan mật, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa để được chẩn đoán nguyên nhân và tiếp cận các phác đồ điều trị đã được chứng minh hiệu quả.
- Khi đang sử dụng bất kỳ loại thuốc điều trị nào, luôn thông báo cho bác sĩ trước khi muốn uống thêm bất kỳ loại nước lá hay thảo dược hỗ trợ nào nhằm ngăn chặn nguy cơ tương tác thuốc.
- Duy trì lối sống lành mạnh bằng việc uống đủ nước mỗi ngày, ăn uống cân đối các nhóm chất dinh dưỡng và vận động thể lực đều đặn để bảo vệ chức năng gan thận tự nhiên.
Việc khai thác tiềm năng chữa bệnh của cây mò giấy là hướng đi hứa hẹn của ngành dược học, nhưng các bằng chứng hiện tại mới dừng ở mức tiền lâm sàng trên tế bào và động vật [2], [5]. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước các lời truyền miệng, tuyệt đối không tự ý uống nước sắc cây mò giấy, đặc biệt là với phụ nữ mang thai, trẻ em và người có bệnh nền gan thận.