Cây vòi voi và thói quen sử dụng tiềm ẩn hiểm họa
Cây vòi voi (thuộc chi Heliotropium, họ Vòi voi Boraginaceae) từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian truyền miệng để chữa phong thấp, viêm da, giảm đau mụn nhọt hoặc sắc nước giải độc. Nhiều người bệnh vì tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính nên tự ý hái cành, lá về nấu nước uống hàng ngày hoặc giã nát đắp lên các vết thương hở mà không qua bất kỳ sự thăm khám y khoa nào.
Thực tế, các tài liệu y học và nghiên cứu khoa học hiện đại đã xác định nhiều loài trong chi vòi voi chứa độc chất tự nhiên có khả năng tàn phá tế bào gan và gây tử vong. Do đó, thảo dược này tuyệt đối không được sử dụng tùy tiện, đặc biệt là đối với 3 nhóm đối tượng có mức độ nhạy cảm cao: phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền suy giảm chức năng gan thận.
Độc chất pyrrolizidine alkaloid và cơ chế tàn phá lá gan
Nguyên nhân chính khiến các loài vòi voi trở nên nguy hiểm là do sự hiện diện của nhóm hoạt chất pyrrolizidine alkaloid [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng pyrrolizidine alkaloid trong chi Heliotropium khi đi vào cơ thể sẽ được chuyển hóa tại gan, tạo thành các chất chuyển hóa pyrrole có độc tính tế bào rất mạnh làm phá hủy tế bào gan [1]. Sự tích tụ của các chất này không chỉ gây viêm gan cấp tính mà còn âm thầm kích hoạt quá trình tổn thương mạch máu nội tạng kéo dài.
Khi độc chất pyrrole tấn công hệ thống mạch máu của gan, chúng gây ra bệnh tắc tĩnh mạch nội gan (Veno-occlusive liver disease - VOD) [2]. Biến đổi giải phẫu bệnh bắt đầu bằng hiện tượng phù nề dưới nội mạc, sau đó là sự tăng sinh mô liên kết ở lớp nội mạc mạch máu, dẫn tới việc hẹp dần và tắc nghẽn các tĩnh mạch trung tâm tiểu thùy gan cũng như tĩnh mạch dưới tiểu thùy [2]. Quá trình tắc nghẽn mạch kéo theo teo hoặc hoại tử tế bào gan trên diện rộng, hình thành xơ hóa mô gan tương tự xơ gan tim và gây biến chứng tăng áp lực tĩnh mạch cửa nghiêm trọng [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính của chi vòi voi
Độc tính tế bào của chi vòi voi đã được kiểm nghiệm qua nhiều mô hình nghiên cứu trong phòng thí nghiệm lẫn ghi nhận lâm sàng trên người bệnh. Một nghiên cứu công bố năm 2016 trên loài Heliotropium dasycarpum L. đã sử dụng thử nghiệm gây chết ấu trùng tôm biển (Brine shrimp lethality bioassay) để đánh giá mức độ độc chất [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol của cây thể hiện độc tính tế bào phụ thuộc vào liều: khi tăng khoảng nồng độ lên 10, 100 và 1000 microgam/ml, số lượng ấu trùng sống sót giảm mạnh lần lượt còn 28, 26 và 2 con, với nồng độ gây chết 50% ấu trùng (LD50) là 215,837 microgam/ml [1]. Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh lịch sử ghi nhận các trường hợp tử vong ở người do vô tình tiêu thụ phải hạt của các loài Heliotropium tại Afghanistan [1].
Không chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong ống nghiệm, hậu quả tổn thương gan do vòi voi trên cơ thể người đã được chứng minh qua thực tế lâm sàng. Báo cáo y khoa năm 1978 tại Ấn Độ đã ghi nhận 6 trường hợp bệnh nhân phát triển hội chứng tắc tĩnh mạch nội gan sau khi uống thảo dược [3]. Trong đó, 3 bệnh nhân đã dùng thảo dược thuộc loài vòi voi Heliotropium eichwaldii, loài được xác định chứa pyrrolizidine alkaloid mang tên heliotrine [3]. Diễn tiến bệnh vô cùng nguy kịch: 2 bệnh nhân rơi vào trạng thái suy gan tối cấp và 4 bệnh nhân còn lại có biểu hiện lâm sàng của xơ gan mất bù [3]. Các tác giả cảnh báo việc sử dụng loài cây này có thể là nguyên nhân của tỷ lệ đáng kể các ca bệnh gan cấp và mạn tính [3].
Bên cạnh đó, các đợt ngộ độc diện rộng trong cộng đồng cũng từng xảy ra khi nguồn lương thực bị nhiễm tạp chất từ thảo dược này. Y văn năm 2012 ghi nhận các đợt bùng phát dịch bệnh tắc tĩnh mạch nội gan tại các ngôi làng phía tây bắc Afghanistan do ngũ cốc bị lẫn hạt của loài Heliotropium popovii, dẫn đến tỷ lệ tử vong rất cao [2]. Điều này khẳng định độc tính của pyrrolizidine alkaloid từ vòi voi có thể tác động trực tiếp và tàn phá nghiêm trọng cấu trúc gan của con người dưới đường hấp thu tiêu hóa [2].
Nhóm 1: Phụ nữ mang thai và nguy cơ tổn thương thai sản
Phụ nữ mang thai hoặc đang trong giai đoạn dự định thụ thai là nhóm đầu tiên phải tuyệt đối tránh xa vòi voi nhám dưới mọi hình thức sử dụng. Độc chất heliotrine có trong vòi voi đã được chứng minh làm suy giảm nặng nề chức năng sinh sản và gây bất thường cấu trúc thai kỳ [4].
Thử nghiệm năm 1980 tiến hành trên chuột cống trắng được gây nhiễm độc gan bằng alkaloid heliotrin trích xuất từ vòi voi qua 4 chuỗi thực nghiệm ghép cặp [4]. Kết quả ghi nhận những cá thể động vật bị viêm gan do heliotrin có xu hướng thụ thai muộn hơn, số lượng bào thai giảm sút rõ rệt và các bào thai bị phân bố không đồng đều tại các sừng tử cung [4]. Khi kiểm tra hình thái học buồng trứng tiếp xúc với heliotrin, các tổn thương thực thể cho thấy chức năng tạo giao tử và sinh sản bị phá hủy, cản trở việc hình thành thai, phát triển phôi, duy trì cũng như kết thúc thai kỳ bình thường [4].
Cần lưu ý rằng hiện chưa có nghiên cứu thử nghiệm trực tiếp trên phụ nữ mang thai vì lý do an toàn y đức; dữ liệu hiện có dựa trên mô hình động vật gặm nhấm [4]. Tuy nhiên, về mặt sinh lý học, gan của phụ nữ trong thai kỳ trải qua nhiều thay đổi lớn như tăng thể tích tế bào gan, hình thành không bào mỡ, phì đại tế bào Kupffer, giảm albumin huyết thanh và suy giảm vận chuyển bilirubin do giảm hoạt tính của enzyme cytochrome P450 và glucuronyl transferase [5]. Những biến đổi sinh lý tự nhiên này khiến khả năng dung nạp độc chất của gan người mẹ trở nên mong manh hơn, việc tiếp xúc với độc chất thảo dược sẽ làm gia tăng nguy cơ ngộ độc tế bào gan theo thời gian và liều lượng sử dụng [5].
Nhóm 2: Trẻ nhỏ và tổn thương tắc tĩnh mạch nội gan
Trẻ nhỏ là đối tượng có hệ tiêu hóa, chức năng chuyển hóa thuốc và giải độc nội tạng chưa hoàn thiện. Bất kỳ tác động nào từ các nhóm alkaloid ngoại lai đều có thể gây ngộ độc cấp tính nhanh hơn nhiều so với người trưởng thành.
Báo cáo lâm sàng năm 2012 đã mô tả ca bệnh tắc tĩnh mạch nội gan ở một bé trai 12 tuổi người Ethiopia sau khi phơi nhiễm với pyrrolizidine alkaloid [2]. Độc chất từ các loài thực vật như Heliotropium khi hấp thu vào cơ thể trẻ em sẽ nhanh chóng phá hủy các vi mạch trong gan, gây phù nề, tắc lòng mạch máu trung tâm và tiểu thùy [2]. Hậu quả là các tế bào gan non nớt của trẻ bị thiếu máu cục bộ, dẫn đến hoại tử, teo mô gan, xơ hóa diện rộng và làm tăng áp lực tĩnh mạch cửa nghiêm trọng [2].
Nhiều phụ huynh có thói quen đun lá vòi voi tắm cho trẻ để trị rôm sảy hoặc giã nát đắp lên các nốt chốc lở ngoài da. Đây là hành động tiềm ẩn rủi ro lớn vì pyrrolizidine alkaloid có thể hấp thu một phần qua hàng rào da mỏng manh bị trầy xước của trẻ nhỏ, hoặc trẻ có thể vô tình nuốt phải khi mút tay. Do đó, việc tự ý cho trẻ nhỏ tiếp xúc với vòi voi nhám dù qua đường uống hay đường bôi đắp đều không an toàn.
Nhóm 3: Người có bệnh nền hoặc suy giảm chức năng gan thận
Những người có tiền sử viêm gan virus, gan nhiễm mỡ, xơ gan hoặc suy giảm chức năng thận cần loại bỏ vòi voi nhám hoàn toàn khỏi chế độ chăm sóc sức khỏe. Chức năng gan ở nhóm đối tượng này vốn dĩ đã bị tổn thương và suy yếu khả năng trung hòa các chất chuyển hóa độc hại.
Khi tiếp xúc với hoạt chất pyrrolizidine alkaloid từ vòi voi, tế bào gan phải phân giải hợp chất này thành pyrrole [1]. Đối với người khỏe mạnh, độc tính đã đủ mạnh để gây tổn hại tế bào gan; đối với người có bệnh nền gan, các chất chuyển hóa pyrrole sẽ đẩy nhanh tốc độ hoại tử tế bào nhu mô [1]. Thực tế lâm sàng tại Ấn Độ cho thấy việc dùng thảo dược Heliotropium eichwaldii chứa alkaloid heliotrine đã đẩy các bệnh nhân nhanh chóng vào tình trạng suy gan tối cấp đe dọa trực tiếp tính mạng hoặc làm khởi phát đợt xơ gan mất bù nghiêm trọng [3].
Bên cạnh đó, các chất đào thải của thảo dược sau khi qua gan sẽ tạo thêm gánh nặng bài tiết cho thận. Người bị suy giảm chức năng thận khi tích tụ độc chất trong tuần hoàn sẽ kéo dài thời gian bán thải của chất độc, khiến mức độ tổn thương tế bào toàn thân trở nên trầm trọng và khó hồi phục hơn.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng dược liệu truyền miệng
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong dân gian là quan niệm "cây cỏ từ thiên nhiên thì vô hại, uống không bổ ngang cũng bổ dọc". Quan niệm này bỏ qua sự thật rằng nhiều loài thực vật sản sinh alkaloid độc hại như một cơ chế tự bảo vệ sinh học, trong đó các loài chi Heliotropium đã được chứng minh chứa pyrrolizidine alkaloid gây chết tế bào và làm hỏng chức năng sinh sản [2, 5].
Hiểu lầm thứ hai là suy nghĩ đun sôi kỹ hoặc sao vàng hạ thổ có thể phân hủy hết độc tính của cây thuốc. Cấu trúc pyrrolizidine alkaloid tương đối bền nhiệt và các chất chuyển hóa có độc chỉ thực sự hình thành sau khi hoạt chất được enzyme tại gan chuyển hóa [1]. Nấu nước uống hay hãm trà thảo mộc không loại bỏ được bản chất độc hại của thảo dược này [6, 8].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng chỉ dùng ngoài da bằng cách giã nát đắp mụn nhọt, khớp sưng đau thì không ảnh hưởng đến nội tạng. Độc chất có thể thẩm thấu qua các tổn thương da hở, vết trợt loét hoặc niêm mạc. Khi sử dụng liều lượng kéo dài mà không kiểm soát, độc tố vẫn có khả năng đi vào hệ tuần hoàn và gây tổn thương tế bào gan tích lũy.
Ai nên thận trọng và cách bảo vệ sức khỏe bản thân
Thực tế y khoa cho thấy không chỉ 3 nhóm nguy cơ cao (phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người bệnh gan thận) mà ngay cả người trưởng thành khỏe mạnh cũng không nên sử dụng vòi voi nhám để tự điều trị bệnh. Bằng chứng khoa học về việc vòi voi gây suy gan tối cấp, xơ gan mất bù và tắc tĩnh mạch nội gan đã được ghi nhận rõ ràng [6, 8].
Để bảo vệ sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
- Tuyệt đối không tự ý thu hái, sắc uống các loài cây thuộc chi vòi voi (Heliotropium) theo kinh nghiệm truyền miệng hoặc quảng cáo trôi nổi.
- Khi có các triệu chứng đau nhức xương khớp, viêm da cơ địa hoặc bệnh lý mạn tính, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và hướng dẫn phác đồ chuẩn mực.
- Trường hợp đang sử dụng thuốc điều trị bệnh nền hoặc thực phẩm bổ sung, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi dùng thêm bất kỳ loại trà hay thảo mộc nào.
- Nếu lỡ uống phải nước sắc vòi voi và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như mệt mỏi dữ dội, buồn nôn, chán ăn, vàng da, vàng mắt, chướng bụng hoặc nước tiểu sẫm màu, người bệnh cần dừng ngay lập tức và đến bệnh viện cấp cứu để kiểm tra men gan và chức năng mạch máu gan kịp thời.
Việc hiểu đúng bản chất độc tính của thảo mộc tự nhiên là lá chắn quan trọng nhất giúp bảo vệ tính mạng bản thân và gia đình trước những hiểm họa khôn lường từ dược liệu chưa qua kiểm chứng.
