Nhiều vùng nông thôn vẫn lưu truyền thói quen dùng hạt cây mát rừng (hột mát) để trị ký sinh trùng, ghẻ lở hoặc ngâm rượu chữa bệnh ngoài da. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống hoặc dùng hột mát theo lời đồn có thể gây tổn thương nội tạng nghiêm trọng.

Người dân tuyệt đối không sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ hột mát qua đường uống. Độc tố tự nhiên chứa trong nhóm thực vật này có khả năng hủy hoại tế bào gan, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng, đặc biệt là nhóm đối tượng có thể trạng nhạy cảm.

Nguy cơ tiềm ẩn từ nhóm hoạt chất rotenoid trong hột mát

Hột mát thuộc nhóm thực vật chứa các hợp chất tự nhiên có hoạt tính diệt sâu bọ và thuốc trừ cá, điển hình là rotenone và các rotenoid liên quan như deguelin, tephrosin [1], [2]. Những chất này từ lâu đã được ứng dụng trong nông nghiệp như một loại thuốc trừ sâu tự nhiên nhờ khả năng tiêu diệt côn trùng mạnh mẽ [3].

Tuy nhiên, nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với mức độ an toàn cho sức khỏe con người. Các nghiên cứu độc chất chỉ ra rằng hoạt chất rotenone là chất độc môi trường có khả năng gây ngộ độc cơ quan nội tạng và các bệnh lý thần kinh [4], [3]. Khi cơ thể hấp thụ phải độc chất này, phản ứng viêm và oxy hóa sẽ nhanh chóng bùng phát, gây áp lực phá hủy lên hệ thống thải độc của gan [4].

Cơ chế gây độc gan của rotenone qua các nghiên cứu thực nghiệm

Để làm sáng tỏ tác động hủy hoại mô gan của hợp chất rotenone, một nghiên cứu thực nghiệm trên động vật năm 2017 đã chia chuột cống trắng Sprague-Dawley (SD) thành 5 nhóm: nhóm đối chứng, nhóm dùng dung môi DMSO, nhóm rotenone liều thấp (1 mg/kg thể trọng), liều trung bình (2 mg/kg) và liều cao (4 mg/kg) [4]. Các nhóm chuột được cho uống thuốc hàng ngày liên tục trong 28 ngày để đánh giá tình trạng sức khỏe, biểu hiện của các yếu tố gây viêm và biến đổi mô học [4].

Kết quả cho thấy trọng lượng cơ thể chuột bị giảm rõ rệt theo liều lượng so với nhóm đối chứng [4]. Ở cấp độ phân tử, rotenone làm gia tăng đáng kể mức mRNA của cyclooxygenase-2 (COX-2), yếu tố nhân kappaB (NF-kappaB), prostaglandin E2 (PGE2), enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) và yếu tố hoại tử khối u (TNF-alpha) ở các nhóm dùng rotenone so với nhóm đối chứng [4]. Phân tích cấu trúc mô học khẳng định các tổn thương mô gan diễn ra nghiêm trọng nhất ở nhóm chuột nhận mức liều cao 4 mg/kg [4].

Một thử nghiệm khác năm 2018 trên chuột Wistar đực được dùng rotenone trong 10 ngày để kiểm tra các chỉ số tổn thương [3]. Độc tố rotenone làm đảo lộn hoàn toàn các chỉ số sinh hóa, làm tăng men gan transaminase, gamma glutamyl transpeptidase, bilirubin và lactate dehydrogenase trong huyết thanh, phản ánh tình trạng tổn thương tế bào gan nặng nề do mất cân bằng oxy hóa [3]. Thử nghiệm cho thấy các chất chống oxy hóa như catechin, quercetin và taxifolin có thể giảm bớt phần nào tổn thương này, nhưng bản thân độc tính của rotenone đối với tế bào gan là rất rõ ràng [3].

Độc tính phôi thai và nguy cơ dị tật phát triển

Không chỉ dừng lại ở độc tính trên mô gan của động vật trưởng thành, các hợp chất chiết xuất chứa rotenoid còn thể hiện độc tính phát triển vô cùng nguy hiểm. Nghiên cứu năm 2020 trên phôi cá ngựa vằn (Danio rerio) từ 3 giờ đến 72 giờ sau thụ tinh đã kiểm tra tác động của dịch chiết thực vật chứa rotenoid và các chất tinh khiết [1].

Kết quả chứng minh dịch chiết thô làm giảm hoạt động trao đổi chất của tế bào và gây độc ở nồng độ cực thấp (5 đến 10 nM) [1]. Ở nồng độ thấp nhất chỉ 5 nM, dịch chiết đã gây ra các tác động bất lợi cho sức khỏe của phôi, bao gồm hiện tượng biến dạng phôi thai và gây chết phôi [1]. Độc tố tinh khiết rotenone cũng gây tác động tương tự ở nồng độ 10 nM, trong khi deguelin và tephrosin gây độc ở nồng độ từ 50 nM trở lên [1]. Thử nghiệm trên dòng tế bào biểu mô mang cá hồi (RTgill-W1) cũng ghi nhận độc tính tế bào và ức chế chuyển hóa mạnh mẽ khi tiếp xúc với các rotenoid này [1].

Dù đây là các thử nghiệm trên mô hình động vật và tế bào, kết quả sinh học khẳng định rotenone và dẫn xuất rotenoid từ thảo mộc có tiềm năng gây dị tật và biến đổi phát triển tế bào rất mạnh, đặt ra cảnh báo đỏ cho việc tự ý đưa các dược liệu này vào cơ thể người [1].

3 nhóm người tuyệt đối phải tránh xa bài thuốc từ hột mát

Từ cơ sở độc tính gan và nguy cơ đối với quá trình phát triển tế bào phôi thai, có 3 nhóm đối tượng đặc biệt dễ tổn thương cần loại trừ hoàn toàn các chế phẩm từ hột mát:

  1. Phụ nữ mang thai và sau sinh: Phụ nữ trong giai đoạn mang thai và sinh nở có nguy cơ nhiễm độc gan cao hơn rất nhiều [5]. Dữ liệu từ các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng giới tính nữ, quá trình mang thai và thời điểm sinh con trong vòng 3 tháng trước đó là những yếu tố nguy cơ dẫn đến tổn thương gan do thuốc [5]. Trong một thử nghiệm lâm sàng theo dõi điều trị bằng isoniazid ở phụ nữ mang thai nhiễm HIV, có tới 6,6% người tham gia gặp biến chứng độc tính trên gan từ độ 3 trở lên, bao gồm 4 trường hợp viêm gan triệu chứng và 2 ca tử vong (0,2%) do suy gan [5]. Tỷ lệ này cao vượt trội so với các nghiên cứu ở người lớn không mang thai (chỉ dao động từ 1,1% đến 2,9% ở nhóm hơn 8.000 người) [5]. Đáng chú ý, đa số các ca tăng men gan độ 3 trở lên và toàn bộ các ca tử vong do suy gan đều diễn ra ở giai đoạn sau sinh [5]. Bên cạnh đó, các biến cố suy gan cấp trong thai kỳ do kết hợp độc tố dẫn đến tử vong thai nhi và phải phẫu thuật ghép gan sau sinh để cứu người mẹ đã được ghi nhận trên lâm sàng [6]. Tiếp xúc với độc chất trong thai kỳ còn đối mặt với nguy cơ phải chấm dứt thai kỳ khẩn cấp, nơi các nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ tử vong trước sinh lên tới 50% ở các trường hợp phải ghép gan từ tuần thứ 11 đến tuần thứ 27 của thai kỳ [7]. Do đó, phụ nữ có thai tuyệt đối không được dùng hột mát nhằm tránh nguy cơ suy gan bùng phát và nguy cơ gây dị tật phôi thai [6], [5], [1].

  2. Trẻ nhỏ: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ có hệ thống enzyme gan chưa hoàn thiện, khả năng giải độc và chuyển hóa các hợp chất lạ còn rất non nớt. Thử nghiệm cho thấy nồng độ rất thấp các hoạt chất rotenoid từ thực vật đã đủ sức gây biến dạng và chết tế bào trong quá trình phát triển [1]. Dùng các bài thuốc dân gian từ hạt chứa rotenoid cho trẻ có thể nhanh chóng dẫn đến ngộ độc cấp tính, suy gan và tổn thương cơ quan nội tạng.

  3. Người có tiền sử hoặc đang suy giảm chức năng gan: Gan là cơ quan đích chịu sự tấn công của độc tố môi trường và các hợp chất chứa rotenone [4], [3]. Đối với những người vốn đã bị suy giảm chức năng gan, viêm gan mạn tính hoặc xơ gan, việc đưa thêm một lượng rotenone vào cơ thể sẽ kích hoạt mạnh mẽ con đường gây viêm NF-kappaB, COX-2 và làm tăng lượng oxit nitric (NO) phá hủy mô gan [4]. Tình trạng này khiến các tế bào gan còn lại bị hoại tử hàng loạt, làm tăng vọt các chỉ số transaminase và bilirubin, dễ đẩy người bệnh vào tình trạng suy gan cấp tính nguy hiểm tới tính mạng [4], [3].

Hiểu lầm thường gặp về độc thảo mộc và thuốc nam truyền miệng

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng các loại cây cỏ tự nhiên, thuốc nam hay hạt cây rừng lành tính và không có tác dụng phụ. Thực tế, nhiều loài thực vật sản sinh ra các chất độc tự nhiên nhằm tự bảo vệ trước sâu bệnh và động vật ăn cỏ. Nhóm hợp chất rotenoid có trong hột mát chính là ví dụ điển hình khi chúng mang hoạt tính trừ sâu tự nhiên có thể phân hủy nhanh dưới ánh sáng mặt trời [2], nhưng lại vô cùng bền bỉ và độc hại khi đi vào đường tiêu hóa của sinh vật [4], [3].

Nhiều người truyền tai nhau dùng hạt cây rừng để tẩy giun sán hoặc chữa bệnh đường ruột mà không hề hay biết rằng liều độc gây viêm gan và hoại tử mô của các chất này diễn ra rất nhanh chóng [4]. Việc tin vào những bài thuốc không có liều lượng chuẩn xác và chưa qua kiểm duyệt y tế tiềm ẩn rủi ro phá hủy gan thận không thể phục hồi.

Khuyến cáo áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe

Người dân tuyệt đối không tự ý mua, thu hái hoặc làm theo các công thức chia sẻ trên mạng xã hội về việc ngâm rượu, sắc nước uống từ hột mát hay các loại hạt thảo mộc lạ. Khi nghi ngờ mắc các bệnh lý liên quan đến nhiễm ký sinh trùng, bệnh tiêu hóa hay bệnh ngoài da, người bệnh cần tới các cơ sở y tế để được thăm khám và kê đơn các loại thuốc đã được kiểm chứng an toàn.

Trường hợp đã lỡ uống hoặc sử dụng các chế phẩm nghi ngờ chứa hột mát và xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng da, vàng mắt, buồn nôn, mệt mỏi suy sụp, đau hạ sườn phải hoặc nước tiểu sẫm màu, cần lập tức đến bệnh viện có chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để được cấp cứu và kiểm tra men gan kịp thời. Đối với những người có bệnh lý nền về gan hoặc đang mang thai, việc thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ dược thảo hay thực phẩm chức năng nào là nguyên tắc sinh mạng không thể bỏ qua.

Tóm lại, hột mát chứa các rotenoid có độc tính tế bào và độc tính gan cao đã được khoa học chứng minh trên thực nghiệm [4], [1]. Bảo vệ bản thân và gia đình bằng cách từ bỏ thói quen dùng thuốc truyền miệng vô căn cứ là biện pháp tốt nhất để ngăn ngừa nguy cơ suy gan cấp.