Nhiều người tìm đến hồng trà Nam Phi (trà rooibos) như một thức uống thảo mộc lành tính, không chứa caffeine và giàu chất chống oxy hóa. Thói quen pha trà thật đặc để uống thay nước lọc suốt ngày dài đang trở nên phổ biến ở nhóm người muốn thanh lọc cơ thể. Tuy nhiên, thảo mộc dù tự nhiên vẫn chứa các hoạt chất sinh học có thể gây áp lực lên cơ quan chuyển hóa.
Uống trà rooibos không hoàn toàn vô hại với tất cả mọi người, đặc biệt khi dùng liều lượng đậm đặc kéo dài hoặc kết hợp sai cách. Các y văn ghi nhận những trường hợp tổn thương gan cấp và nguy cơ tương tác thuốc đáng lưu ý. Dưới đây là phân tích chi tiết từ các nghiên cứu khoa học giúp độc giả nhận diện nguy cơ.
Báo cáo thực tế về tổn thương gan liên quan đến trà thảo mộc
Trà rooibos được sản xuất từ loài cây họ đậu bản địa của Nam Phi mang tên Aspalathus linearis [1]. Mặc dù đa số các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm ghi nhận tác động bảo vệ hoặc trung tính đối với chức năng và hình thái gan, một số báo cáo ca bệnh trên người đã ghi nhận tình trạng tổn thương gan cấp tính [2].
Cụ thể, một báo cáo lâm sàng công bố năm 2013 ghi nhận trường hợp nam bệnh nhân 52 tuổi nhập viện trong tình trạng viêm gan cấp và suy gan [3]. Người này xuất hiện triệu chứng vàng da, vàng mắt, ngứa toàn thân, nước tiểu sẫm màu và mệt mỏi [3]. Kết quả sinh thiết gan khẳng định tế bào gan bị tổn thương qua trung gian độc chất [3].
Khi khai thác tiền sử, bệnh nhân không lạm dụng rượu nhưng đã uống trà thảo mộc chứa rooibos và buchu mỗi ngày trong suốt một tháng trước đó [3]. Đáng chú ý, chức năng gan của bệnh nhân đã hồi phục sau khi ngừng hoàn toàn thức uống thảo mộc này [3]. Các bác sĩ cảnh báo rằng tổn thương gan do thảo dược thường dễ bị bỏ sót do người bệnh và thầy thuốc có tâm lý xem thảo mộc là an toàn [3].
Nguy cơ tương tác bất lợi khi dùng chung với thuốc Tây
Một rủi ro lớn khác nằm ở khả năng tương tác giữa các hoạt chất trong trà rooibos và thuốc điều trị bệnh mạn tính. Đánh giá tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng trà rooibos có khả năng điều hòa các enzym microsome và enzym cytochrom P450 (CYP) tại gan [2]. Cơ chế này dẫn tới nguy cơ làm thay đổi sinh khả dụng và nồng độ thuốc điều trị trong huyết tương khi dùng đồng thời [2].
Nghiên cứu trên tế bào gan người C3A công bố năm 2020 đã kiểm tra sự tương tác giữa chiết xuất rooibos giàu aspalathin và thuốc hạ mỡ máu atorvastatin [1]. Hai báo cáo ca bệnh trước đó từng ghi nhận việc sử dụng rooibos mạn tính cùng các thuốc kê đơn như atorvastatin dẫn đến nhiễm độc gan [1]. Khi thử nghiệm trên tế bào gan được xử lý bằng palmitate, atorvastatin gây chết tế bào theo chương trình (apoptosis) và làm tăng đáng kể các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [1].
Kết quả cho thấy việc dùng kết hợp chiết xuất trà rooibos với atorvastatin không hề làm giảm tổn thương hay giảm lượng ROS như kỳ vọng chống oxy hóa thông thường [1]. Chiết xuất rooibos hoàn toàn bất lực trong việc điều hòa các độc tính do atorvastatin gây ra trong mô hình tế bào này [1]. Điều này bác bỏ quan niệm uống trà thảo mộc sẽ tự động giúp "giải độc gan" khi đang uống thuốc Tây.
Vấn đề tạp nhiễm và thành phần thảo dược không chuẩn hóa
Nguy cơ gan bị kích ứng không chỉ đến từ bản thân dược liệu mà còn xuất phát từ chuỗi sản xuất và thu hái. Nguyên liệu thực vật Aspalathus linearis rất nhạy cảm với tình trạng ô nhiễm môi trường [2]. Sự tạp nhiễm của nguyên liệu thực vật thô được xem là một yếu tố nguy cơ góp phần gây ra tổn thương gan do thảo dược [2].
Ngoài ra, tình trạng nhiễm độc gan còn có thể do tính không đồng nhất về thành phần giữa các mẻ trà thảo mộc sản xuất thủ công hoặc quy mô nhỏ [3]. Một tổng quan năm 2017 về ngộ độc gan liên quan đến trà thảo dược hỗn hợp nhấn mạnh rằng nhiều sản phẩm thảo mộc trên thị trường bị nhiễm độc tố lạ hoặc chất phụ gia không được công bố trên bao bì [4]. Việc phối trộn nhiều thành phần dược liệu khác nhau cũng làm tăng nguy cơ quá tải chuyển hóa ở gan [4].
Cơ chế sinh học: Hai mặt của chất chống oxy hóa
Nhìn ở góc độ thực nghiệm, trà rooibos chứa nhiều chất chống oxy hóa đã được chứng minh có lợi ích nhất định trên động vật gặm nhấm. Một nghiên cứu năm 2003 trên chuột cống cho thấy cả hồng trà rooibos lên men và chưa lên men đều làm tăng đáng kể hoạt tính của enzym giải độc pha II như glutathione S-transferase alpha và UDP-glucuronosyl transferase [5]. Trà cũng giúp giảm lượng glutathione oxy hóa (GSSG) và tăng lượng glutathione khử (GSH) trong mô gan chuột [5].
Tương tự, nghiên cứu năm 2003 trên mô hình chuột bị tổn thương gan do hóa chất CCl4 ghi nhận trà rooibos hỗ trợ thoái triển mô sẹo, giảm tăng men gan ALT, AST và bilirubin huyết tương [6]. Năm 2006, nghiên cứu trên chuột mắc đái tháo đường chỉ ra trà rooibos làm giảm các sản phẩm glycat hóa bền vững (AGEs) và giảm chất chỉ điểm stress oxy hóa malondialdehyde (MDA) ở huyết tương và mô [7]. Năm 2009, trà rooibos chưa lên men và lên men cũng thể hiện khả năng giảm peroxy hóa lipid và thu nhỏ các ổ tổn thương tiền ung thư do độc tố nấm fumonisin B1 gây ra trên gan chuột [8].
Tuy nhiên, chuyển hóa trên động vật không đồng nhất hoàn toàn với cơ thể người. Khi người dùng nạp một lượng hoạt chất polyphenol quá đậm đặc trong thời gian dài, các enzym gan có thể bị ức chế hoặc kích hoạt quá mức, đảo ngược từ trạng thái bảo vệ sang gây stress tế bào.
Ba trường hợp cần đặc biệt thận trọng khi dùng trà rooibos
Dựa trên dữ liệu y văn hiện có, ba nhóm đối tượng sau đây cần hết sức cẩn trọng trước khi đưa thức uống này vào chế độ sinh hoạt hằng ngày:
Nhóm thứ nhất là người đang điều trị bằng thuốc Tây, đặc biệt là thuốc hạ lipid máu nhóm statin (như atorvastatin) hoặc các loại thuốc chuyển hóa qua hệ enzym cytochrom P450 [2, 3]. Việc kết hợp trà đậm đặc có thể làm biến đổi nồng độ thuốc trong huyết tương hoặc không mang lại tác dụng giảm nhẹ tác dụng phụ của thuốc như lầm tưởng [2, 3].
Nhóm thứ hai là người có tiền sử bệnh lý gan, suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận mạn tính [1, 2]. Trường hợp ca bệnh tổn thương gan cấp năm 2013 ghi nhận trên một bệnh nhân vốn có bệnh thận mạn giai đoạn 3 [3]. Nhóm tiêu dùng này có nguy cơ cao hơn bị kích ứng gan khi tiếp xúc với các hợp chất thảo mộc nồng độ cao hoặc các tạp chất lẫn trong trà [2].
Nhóm thứ ba là người có cơ địa nhạy cảm, người có bệnh nền mạn tính hoặc nghi ngờ các vấn đề nội tiết, u nhạy cảm. Hiện tại các dữ liệu về tác động nội tiết của rooibos trên người chưa có trong trích đoạn nghiên cứu, người có tình trạng nhạy cảm hormone không nên tự ý dùng liều cao kéo dài. Bất kỳ ai lạm dụng rượu bia cũng cần cẩn trọng vì cồn là yếu tố làm thay đổi chuyển hóa thuốc và dễ kích hoạt độc tính thảo dược [4].
Cách sử dụng trà an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng không nên xem trà thảo mộc là phương thuốc chữa bệnh hay công cụ thanh lọc cơ thể thần kỳ. Thảo dược chỉ phát huy tính an toàn khi được thưởng thức như một thức uống giải khát vừa phải.
Không nên tự ý sắc hoặc hãm trà quá đậm đặc, không uống liên tục nhiều lít mỗi ngày thay thế hoàn toàn nước lọc. Nên chọn mua sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có nguồn gốc rõ ràng để giảm thiểu nguy cơ tạp nhiễm kim loại nặng hay hóa chất độc hại từ môi trường [2]. Khi cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng mắt, vàng da, ngứa ngáy dữ dội, nước tiểu sẫm màu hay mệt mỏi không rõ nguyên nhân, cần ngừng uống trà ngay và đến cơ sở y tế [3]. Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà thảo mộc mỗi ngày [2].
