Nhiều người có thói quen hái lá, băm rễ hoặc vỏ cây linh sam (chi thực vật Antidesma) để phơi khô, sắc nước uống mỗi ngày nhằm thanh nhiệt và bồi bổ sức khỏe. Việc truyền tai nhau dùng các loại cây cảnh, cây mọc hoang làm trà uống đang trở thành xu hướng phổ biến ở cả thành thị lẫn nông thôn. Liệu việc tự ý đun sắc loại thảo mộc này uống thay nước lọc lâu dài có an toàn cho cơ thể hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là không nên tự ý dùng. Dù một số nghiên cứu bước đầu trên động vật và tế bào ghi nhận các hoạt chất sinh học triển vọng, linh sam chưa hề có thử nghiệm an toàn lâm sàng trên người, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, tích tụ độc chất và tương tác nguy hiểm với thuốc điều trị nền.
Thói quen dùng thảo mộc dân gian và những hiểu lầm phổ biến
Nhiều người mặc định thảo mộc tự nhiên là lành tính, "không bổ ngang cũng bổ dọc" và uống càng đậm đặc càng tốt. Khi thấy cây linh sam phát triển mạnh, rễ và lá có mùi thơm đặc trưng, không ít người tự tiện khai thác bộ phận cây về nấu nước uống giải độc gan hoặc hỗ trợ đường huyết.
Thực tế, chiết xuất thực vật luôn chứa hỗn hợp hàng chục hợp chất hóa sinh khác nhau. Việc đun nấu thủ công tại gia đình không thể kiểm soát được hàm lượng tinh chất tan vào nước, rất dễ dẫn đến tình trạng dùng quá liều hoặc tích tụ các chất chuyển hóa thứ cấp qua thời gian dài mà người uống không hề hay biết.
Cơ chế tác động sinh học của các hoạt chất trong linh sam
Các loài thuộc chi linh sam (Antidesma) chứa nhiều nhóm hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh mẽ [1]. Điển hình, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm phân lập được hoạt chất Kaempferol 3-O-rutinoside từ lá loài linh sam Antidesma acidum [2]. Hoạt chất này kích thích sự biểu hiện của enzyme Sirtuin 1 (SIRT1), từ đó thúc đẩy chuyển vị kênh vận chuyển GLUT4 để tăng thu nhận glucose vào tế bào cơ xương [2].
Bên cạnh đó, các chiết xuất từ lá cây thuộc chi này còn thể hiện khả năng ức chế mạnh enzyme alpha-glucosidase [3]. Enzyme này chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate thành đường đơn trong ruột non. Khi bị ức chế, lượng đường giải phóng vào máu giảm xuống đáng kể, từ đó làm hạ đường huyết [3]. Tuy nhiên, chính cơ chế hạ đường huyết mạnh này lại là con dao hai lưỡi nếu người dùng đang dùng thuốc điều trị tiểu đường.
Ngoài ra, rễ của cây linh sam Antidesma acidum còn chứa các dẫn xuất phenol và hợp chất hóa thực vật như acidumonate, barbatumol A, mellein, antidesmol [4]. Thử nghiệm cho thấy hợp chất acidumonate thể hiện độc tính tế bào đáng kể khi đối kháng với dòng tế bào KB và HeLa với nồng độ ức chế IC50 lần lượt là 2,60 và 3,80 microg/mL [4]. Việc xuất hiện chất có độc tính tế bào cho thấy dược liệu thô chưa qua tinh chế tiềm ẩn rủi ro nếu nạp vào cơ thể liều lượng lớn.
Rủi ro thứ nhất: Nguy cơ quá liều và độc tính tế bào chưa kiểm soát
Rủi ro lớn nhất khi tự ý đun sắc rễ hoặc thân cây linh sam là không thể định lượng được các hoạt chất gây độc tế bào. Trong một công bố năm 2013, các nhà khoa học đã phân lập được dẫn xuất phenolic mới mang tên acidumonate từ rễ của Antidesma acidum [4]. Hoạt chất này cùng 17 hợp chất tự nhiên khác đã được thử nghiệm và cho thấy độc tính tế bào rõ rệt trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [4].
Mặc dù một nghiên cứu năm 2012 trên chuột cống đực và cái dùng chiết xuất cồn 95% từ rễ Antidesma acidum ở liều cấp tính 5.000 mg/kg và liều bán cấp 1.000 mg/kg/ngày trong thời gian ngắn không thấy dấu hiệu ngộ độc nội tạng [5], kết quả này không đồng nghĩa với việc an toàn tuyệt đối khi uống nước sắc thô mỗi ngày ở người. Việc người dân tự đun sắc với nhiệt độ và thời gian tùy tiện có thể giải phóng nồng độ cao các hợp chất thứ cấp gây kích ứng tiêu hóa hoặc tổn thương vi thể [2, 3].
Rủi ro thứ hai: Tương tác nguy hiểm với thuốc điều trị nền
Nhiều người lớn tuổi mắc bệnh tiểu đường thường tìm đến các bài thuốc dân gian với hy vọng bỏ được thuốc tây. Một thử nghiệm năm 2022 trên chuột cống Sprague-Dawley bị gây tiểu đường bằng streptozotocin (35 mg/kg) và ăn chế độ nhiều chất béo (24% chất béo) cho thấy chiết xuất lá Antidesma celebicum ở liều 200 và 400 mg/kg thể trọng trong 28 ngày làm giảm đáng kể đường huyết lúc đói và cải thiện mỡ máu [3]. Tác dụng này tương đương với nhóm đối chứng dùng thuốc acarbose liều 60 mg/kg [3].
Chính vì chiết xuất linh sam có khả năng hạ đường huyết và ức chế alpha-glucosidase mạnh [4, 6], nếu người bệnh tự ý uống nước sắc linh sam song song với thuốc hạ đường huyết theo đơn, tình trạng hiệp đồng tác dụng có thể xảy ra. Hậu quả là đường huyết tụt dốc đột ngột gây hoa mắt, vã mồ hôi, ngất xỉu hoặc hôn mê do hạ đường huyết quá mức.
Rủi ro thứ ba: Thiếu chuẩn hóa liều lượng và bằng chứng trên người
Hiện tại, toàn bộ các dữ liệu khoa học về độ an toàn và hoạt tính của cây thuộc chi linh sam chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm [1, 2, 3, 4, 6]. Một nghiên cứu năm 2021 đánh giá độc tính cấp đường uống của chiết xuất quả linh sam (Antidesma bunius) trên chuột nhắt ghi nhận niêm mạc dạ dày và ruột già không bị biến đổi bất thường [1]. Tuy nhiên, chính các tác giả nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng kết quả thử nghiệm cấp tính là chưa đủ, cần phải có thêm các nghiên cứu độc tính mãn tính dài ngày để xác thực tính an toàn [1].
Đặc biệt, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người đối với nước sắc linh sam. Dược tính phụ thuộc vào từng bộ phận: rễ chứa nhiều phenol gây độc tế bào [4], lá chứa hoạt chất kích hoạt thu nhận glucose [2], quả chứa nhiều hợp chất bay hơi ester và aldehyde [1]. Việc người dân thu hái tự phát không phân biệt bộ phận, không theo quy trình chiết xuất chuẩn hóa sẽ dẫn đến sự biến thiên rất lớn về hoạt chất, dễ biến một thức uống thông thường thành tác nhân gây hại cho gan, thận.
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng nước linh sam?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định độ an toàn của linh sam trên các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu khoa học hiện có hoàn toàn chỉ thực hiện trên loài gặm nhấm khỏe mạnh hoặc bị gây bệnh thực nghiệm [1, 2, 4]. Do đó, phụ nữ có thai và cho con bú tuyệt đối không nên thử nghiệm uống loại nước này để tránh ảnh hưởng đến thai nhi hoặc trẻ bú mẹ.
Người đang điều trị bệnh đái tháo đường, người mắc bệnh rối loạn chuyển hóa mỡ máu đang dùng thuốc tây cũng là nhóm cần đặc biệt cẩn trọng [3]. Việc nạp thêm các hoạt chất thực vật có cơ chế tác động tương tự thuốc như ức chế alpha-glucosidase hoặc tăng nhạy cảm thụ thể tế bào có thể gây xáo trộn phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa [4, 6]. Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận mạn tính cũng không nên uống các loại nước sắc thảo mộc chưa được chuẩn hóa liều lượng [1].
Cách ứng xử đúng và lời khuyên thực tế
Cây linh sam là loại cây cảnh đẹp, tạo bóng mát và có giá trị sinh thái. Đối với mục đích y học, các nhà khoa học vẫn đang trong quá trình nghiên cứu, phân lập các chất đơn lẻ để phát triển thành thuốc trị bệnh trong tương lai [2, 4]. Do đó, người dân không nên biến cây cảnh trong vườn thành phương thuốc tự chữa bệnh hằng ngày.
Thay vì tự ý đun sắc các loại cây cỏ không rõ hàm lượng, việc duy trì sức khỏe tổng thể nên dựa vào chế độ dinh dưỡng cân bằng, ăn nhiều rau củ quả đã được chứng minh an toàn, uống đủ nước lọc và luyện tập thể dục đều đặn. Nếu bạn muốn dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào để hỗ trợ sức khỏe hoặc cải thiện đường huyết, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc.
Nước sắc từ cây linh sam chứa các thành phần hóa sinh có hoạt tính mạnh mẽ, có thể can thiệp sâu vào chuyển hóa tế bào và đường huyết [4, 6]. Khi khoa học chưa có dữ liệu kiểm chứng về độc tính mãn tính và liều an toàn trên người [1], việc thận trọng dừng thói quen tự ý đun uống hằng ngày là cách bảo vệ sức khỏe thận trọng và sáng suốt nhất.