Nhiều người có thói quen tự ý đun nước các loại thảo dược quanh vườn để trị bệnh, đặc biệt là các chứng đau nhức xương khớp hay tăng huyết áp. Trong số đó, cây nở ngày đất bỗng rộ lên như một vị thuốc "đa năng" được truyền tai nhau có tác dụng làm mát gan, ổn định huyết áp và giải độc. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp dược liệu dân gian cùng lúc với các loại thuốc hạ áp hoặc thuốc tiểu đường tổng hợp có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường.
Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy người bệnh đang dùng thuốc tây trị cao huyết áp hoặc đái tháo đường không nên tùy tiện uống kèm nở ngày đất. Mặc dù các dữ liệu hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ thử nghiệm trên động vật và các hoạt chất chiết xuất trong phòng thí nghiệm, cơ chế hạ áp của nhóm thực vật này đã được ghi nhận. Việc cộng gộp tác dụng hạ áp hay gây rối loạn huyết áp, đường huyết hoàn toàn có thể xảy ra, gây nguy hiểm cho sức khỏe nếu thiếu sự giám sát y tế.
Nở ngày đất và thói quen kết hợp thuốc tây tùy tiện
Nở ngày đất (thường được biết đến với danh pháp khoa học thuộc chi Gomphrena, phổ biến là Gomphrena celosioides) vốn mọc hoang dại ở nhiều vùng quê Việt Nam. Trong kinh nghiệm dân gian, loài cây này thường dùng để trị ho, sốt, tiêu viêm, thậm chí nhiều người xem đây là bài thuốc kiểm soát huyết áp tiện lợi. Thấy thảo dược lành tính, không ít bệnh nhân sẵn sàng uống song song nước sắc đậm đặc của cây cùng với đơn thuốc hạ áp hay hạ đường huyết do bác sĩ kê.
Thói quen dùng gộp này bắt nguồn từ tâm lý chuộng thiên nhiên và nghĩ rằng thảo mộc không có tác dụng phụ. Thế nhưng, cơ thể người là một hệ sinh hóa vô cùng phức tạp, nơi thuốc tây và hoạt chất thảo dược đều trải qua các quá trình hấp thu, chuyển hóa và thải trừ tương tự nhau. Bất kỳ sự giao thoa nào không được kiểm soát cũng có thể dẫn tới những biến cố tụt huyết áp đột ngột, làm người bệnh choáng váng hoặc ngất xỉu.
Khoa học nói gì về đặc tính của cây thuộc chi Nở ngày đất?
Để đánh giá nguy cơ tương tác, trước tiên cần nhìn vào các nghiên cứu trực tiếp trên các loài thuộc chi Gomphrena. Cho đến nay, các công bố khoa học xác thực chủ yếu tập trung vào hoạt tính kháng khuẩn và tác động huyết động của từng loài trong chi này.
Về mặt hóa học và kháng sinh tự nhiên, một nghiên cứu công bố năm 2010 đã tiến hành đánh giá chiết xuất của cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) [1]. Các nhà khoa học đã thử nghiệm các phân đoạn chiết xuất từ ethyl axetat và methanol của cây trên các vi sinh vật gây bệnh [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất ethyl axetat và methanol có khả năng ức chế vi khuẩn Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli và Salmonella typhi [1]. Chiết xuất methanol còn thể hiện hoạt tính chống nấm đối với Candida albicans, Aspergillus niger và các loài Trichophyton với đường kính vòng ức chế đạt từ 14 đến 20 mm [1].
Đồng thời, nghiên cứu phân lập được hoạt chất 3-(4-hydroxyphenyl) methylpropenoate có hoạt tính kháng vi sinh vật nhẹ [1]. Thử nghiệm diệt ký sinh trùng ghi nhận chiết xuất ethyl axetat và methanol có tác dụng với sán lá gan Fasciola gigantica, sán dây Taenia solium và giun Pheretima pasthuma [1]. Trong đó, phân đoạn ethyl axetat làm bất động sán dây Taenia solium trong vòng 15 phút và làm chết sán lá gan Fasciola gigantica trong 20 phút [1]. Thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm tít (brine shrimp) cho giá trị LC50 lần lượt là 52,15 microg/ml với chiết xuất hexane và 77,98 microg/ml với chiết xuất methanol [1]. Thử nghiệm này củng cố việc sử dụng dân gian của cây Gomphrena celosioides trong điều trị nhiễm trùng, nhưng hoàn toàn chưa khẳng định tính an toàn khi kết hợp cùng thuốc tân dược [1].
Đặc biệt, về tác động lên hệ tim mạch, một nghiên cứu công bố năm 2024 trên loài Gomphrena perennis L. (cùng chi với nở ngày đất) đã phân tích cồn thuốc từ lá của loài cây này (viết tắt là GphT) [2]. Kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-UV đã xác định được 15 hợp chất flavonoid trong cồn thuốc, bao gồm cả diosmin [2]. Thử nghiệm ex vivo trên đoạn ruột non cô lập của chuột cho thấy dịch chiết gây ức chế không cạnh tranh đường cong co bóp kích thích bởi carbachol và canxi [2]. Ngoài ra, dịch chiết lá làm giãn sự co thắt gây ra bởi dung dịch nồng độ kali cao phụ thuộc theo liều dùng [2].
Quan trọng nhất, thử nghiệm in vivo trên động vật cho thấy dịch chiết không có tác dụng lợi tiểu ở chuột tỉnh táo, nhưng lại gây hạ huyết áp rõ rệt ở chuột được gây mê [2]. Tác dụng hạ áp này không bị ảnh hưởng hay ức chế bởi hợp chất l-NAME [2]. Dù nghiên cứu này được thực hiện trên loài Gomphrena perennis L. chứ chưa trực tiếp trên toàn bộ các phân nhóm nở ngày đất ở người, nó chỉ ra bằng chứng sinh học rõ ràng: các thảo dược thuộc chi Gomphrena có chứa các hoạt chất có khả năng làm giãn cơ trơn và trực tiếp gây hạ áp trên cơ thể sống [2].
Nguy cơ tương tác thuốc bất lợi gây tụt huyết áp và đường huyết
Mối nguy hiểm lớn nhất khi uống nở ngày đất cùng với thuốc hạ áp tổng hợp chính là hiện tượng hiệp đồng tác dụng quá mức. Một tổng quan nghiên cứu từ năm 1978 chỉ ra rằng các tương tác với thuốc chống tăng huyết áp có thể mang lại lợi ích nhưng cũng có thể cực kỳ nguy hại [3]. Những tương tác nguy hại xuất hiện khi các phối hợp làm khuếch đại tình trạng hạ áp hoặc làm rối loạn kiểm soát huyết động ngoài ý muốn [3].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2012 tại một bệnh viện chăm sóc cấp 3 ở Nam Ấn Độ đã tiến hành khảo sát các tương tác thuốc tiềm tàng (pDDIs) ở bệnh nhân suy thận [4]. Trong số 474 tương tác thuốc tiềm tàng được ghi nhận, có tới 150 trường hợp (chiếm 31,65%) có thể dẫn đến nguy cơ hạ huyết áp hoặc tăng huyết áp bất thường [4]. Trong số 150 trường hợp liên quan đến biến cố huyết áp này, có tới 108 trường hợp (chiếm 72%) xuất phát từ việc phối hợp các thuốc chẹn beta cùng với thuốc chẹn kênh canxi [4]. Bên cạnh đó, có 67 trường hợp (chiếm 14,14%) dẫn đến hậu quả hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết [4]. Cụ thể, 30 trường hợp (chiếm 44,8%) liên quan đến thuốc chẹn beta kết hợp với insulin hoặc các thuốc hạ đường huyết dạng uống, và 13 trường hợp (19,4%) do quinolone phối hợp cùng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết [4].
Nghiên cứu năm 2019 về tương tác thuốc ở bệnh nhân viêm phổi cũng nhấn mạnh rằng các biến cố hạ huyết áp, tăng huyết áp, hạ đường huyết hoặc tăng đường huyết là những hậu quả bất lợi thường gặp và có ý nghĩa lâm sàng lớn khi dùng chung các thuốc điều trị [5]. Các tương tác này có thể làm giảm hiệu quả điều trị hoặc gây rối loạn nghiêm trọng các chỉ số sinh tồn của bệnh nhân [5].
Mặt khác, các nghiên cứu chuyên sâu về tương tác thuốc hạ áp từ năm 1977 chỉ ra rằng các nhóm thuốc tác động lên thần kinh hoặc thụ thể giao cảm có thể làm tăng tác dụng phụ của thuốc hạ áp, gây hạ huyết áp tư thế đứng [6]. Đồng thời, các báo cáo lâm sàng năm 2010 và 2015 đã chứng minh nhiều trường hợp bệnh nhân tụt huyết áp nghiêm trọng, kháng thuốc nâng áp trong quá trình điều trị do tác động cộng hưởng giữa các thuốc giãn mạch hoặc ức chế thần kinh thụ thể alpha [7], [8]. Báo cáo năm 2010 nhấn mạnh tương tác giữa thuốc ức chế alpha1-adrenoceptor tamsulosin và thuốc mê giãn mạch isoflurane gây ra cơn tụt huyết áp kéo dài khác thường [7]. Báo cáo năm 2015 cũng ghi nhận huyết áp tụt sâu khó kiểm soát sau khi khởi mê ở bệnh nhân dùng các thuốc hướng thần lâu ngày [8].
Từ cơ sở khoa học trên, khi một người đang sử dụng thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn kênh canxi hoặc thuốc chẹn beta để giữ huyết áp ở mức ổn định, việc bổ sung thêm một dịch chiết thảo dược có cơ chế làm giãn cơ và hạ áp như chi Gomphrena [2] có thể vô tình kích hoạt hiện tượng "quá liều thứ phát". Hệ mạch máu bị giãn nở quá mức, dẫn đến tình trạng huyết áp tụt xuống dưới ngưỡng an toàn, gây thiếu máu não cục bộ, chóng mặt, ngất xỉu hoặc té ngã. Với người dùng đồng thời thuốc hạ đường huyết, sự xáo trộn sinh hóa bất ngờ do tương tác dược chất cũng có thể làm bùng phát các cơn hạ đường huyết nguy hiểm [4], [5].
Bằng chứng hiện nay có giới hạn gì?
Cần nhấn mạnh một thực tế: hiện tại CHƯA có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người khảo sát việc dùng đồng thời cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) với từng loại thuốc hạ áp hay hạ đường huyết cụ thể. Các dữ liệu về tính năng hạ áp, giãn mạch mới chỉ được xác lập trên mô ruột cô lập và mô hình chuột thực nghiệm của loài Gomphrena perennis L. [2]. Các dữ liệu về kháng khuẩn, kháng ký sinh trùng được thử trên ống nghiệm và ấu trùng tôm đối với loài Gomphrena celosioides [1].
Chính vì vậy, chúng ta không thể khẳng định chắc chắn 100% về mức độ tương tác chính xác ở từng cá thể người bệnh. Tuy nhiên, nguyên lý dược lý học không cho phép người bệnh chủ quan. Sự tương đồng về hoạt tính giãn mạch và hạ áp trên động vật thực nghiệm đã đủ để đặt ra cảnh báo đỏ về an toàn sức khỏe [2].
Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh
Một sai lầm rất phổ biến là suy nghĩ: "Cây cỏ thiên nhiên, uống không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc, uống cùng thuốc tây không sao". Thực tế, hoạt chất tự nhiên cũng là các phân tử hóa học hữu cơ. Chúng hoàn toàn có thể cạnh tranh thụ thể tế bào hoặc làm thay đổi tốc độ chuyển hóa thuốc tại gan và thận.
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống nở ngày đất có thể giúp "cắt bỏ" hoàn toàn thuốc tây trị huyết áp và tiểu đường. Tăng huyết áp và đái tháo đường là các bệnh lý mạn tính đòi hỏi kiểm soát liều lượng thuốc chính xác đến từng miligram. Việc tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống nước lá không rõ liều lượng có thể khiến huyết áp vọt lên bất ngờ hoặc tụt đột ngột, dẫn đến nguy cơ đột quỵ và nhồi máu cơ tim.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người bệnh sau đây tuyệt đối không nên tự ý sử dụng cây nở ngày đất hoặc các bài thuốc sắc truyền miệng từ chi thảo dược này:
- Người đang uống thuốc điều trị tăng huyết áp: Nhóm bệnh nhân đang dùng thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta, thuốc ức chế men chuyển hoặc thuốc lợi tiểu có nguy cơ cao gặp biến cố tụt áp nguy hiểm [4], [5].
- Người mắc đái tháo đường: Bệnh nhân đang sử dụng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết uống cần tránh xa các dược liệu lạ do nguy cơ rối loạn đường huyết chưa kiểm soát [4].
- Người suy giảm chức năng gan, thận: Việc chuyển hóa và đào thải các hoạt chất trong dược liệu chưa qua tinh chế sẽ làm tăng thêm gánh nặng cho gan, thận, vốn đã rất nhạy cảm với các tương tác bất lợi [4].
- Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào chứng minh tính an toàn của cây nở ngày đất trên các đối tượng nhạy cảm này.
- Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật: Bất kỳ loại thảo mộc nào có ảnh hưởng đến trương lực mạch máu hoặc tương tác với thuốc kiểm soát huyết áp đều có thể gây biến chứng khó lường trong quá trình gây mê [7], [8].
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Người tiêu dùng không nên tự ý hái cây cỏ hoang dã để làm thuốc uống hằng ngày theo những lời đồn thổi trên mạng xã hội. Nếu có nhu cầu sử dụng thảo dược hay bài thuốc y học cổ truyền, bạn nhất thiết phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế đang trực tiếp điều trị.
Hãy luôn giữ một danh sách tất cả các loại thuốc, thực phẩm chức năng và thảo dược đang dùng để thông báo cho bác sĩ trong mỗi lần thăm khám. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như hoa mắt, chóng mặt khi đổi tư thế, vã mồ hôi lạnh, nhịp tim nhanh hay cảm giác ngất xỉu, người bệnh cần ngừng ngay lập tức các loại nước uống thảo mộc và đến cơ sở y tế để được kiểm tra huyết áp kịp thời.
Tóm lại, cây nở ngày đất dù có những giá trị dược tính nhất định trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng việc tự ý dùng chung với thuốc hạ áp và thuốc hạ đường huyết tiềm ẩn nguy cơ hạ áp quá mức rất nguy hiểm. Hãy chủ động bảo vệ sức khỏe của bản thân bằng cách tuân thủ đúng phác đồ điều trị của bác sĩ và luôn thận trọng trước mọi phương thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng đầy đủ.
