Nhiều người có thói quen mua men vi sinh (probiotic) mỗi khi gặp rắc rối về tiêu hóa như đầy bụng, tiêu chảy hay táo bón. Tuy nhiên, việc chọn bừa một hộp men vi sinh trên kệ thuốc thường không mang lại kết quả như mong muốn.
Thực tế, men vi sinh không phải là một khối đồng nhất có thể giải quyết mọi bệnh tật. Hiệu quả của vi sinh vật có lợi phụ thuộc hoàn toàn vào từng chủng cụ thể, tương tự như việc mỗi loại thuốc kháng sinh chỉ có tác dụng tiêu diệt một nhóm vi khuẩn nhất định [1, 8].
Hiểu lầm phổ biến: Men vi sinh nào cũng giống nhau
Đa số người tiêu dùng khi đọc nhãn sản phẩm chỉ dừng lại ở tên chi (như Lactobacillus, Bifidobacterium) hoặc tên loài (như acidophilus, plantarum). Một số nhà sản xuất thậm chí không ghi rõ mã chủng vi sinh vật trên bao bì thực phẩm bổ sung thương mại [1].
Sai lầm nghiêm trọng nhất là quy chụp công dụng của chủng này cho chủng khác. Các tài liệu tổng quan y khoa nhấn mạnh lợi ích sức khỏe của men vi sinh mang tính đặc hiệu theo chủng vi khuẩn [1, 4]. Một kết quả tích cực quan sát được ở chủng vi khuẩn này hoàn toàn không thể ngoại suy hay khẳng định cho các chủng khác, ngay cả khi chúng cùng loài [2].
Ngoài ra, việc ghi nhãn sai lệch chủng loại, thiếu loài hoặc xuất hiện vi khuẩn không công bố là vấn đề từng được phát hiện trên thị trường [1]. Do đó, việc xác định chính xác chủng vi sinh vật qua các kỹ thuật phân tử chuẩn hóa đóng vai trò cốt lõi để đảm bảo đúng tác dụng điều trị được công bố [1].
Cơ chế tác động: Tính đặc hiệu theo chủng và bệnh
Mỗi chủng vi sinh vật sở hữu những đặc tính sinh học riêng biệt, từ đó tạo ra những lợi ích sinh lý khác nhau trên cơ thể người tiếp nhận [2, 4]. Vi sinh vật có thể tác động thông qua việc điều hòa phản ứng viêm, ức chế vi khuẩn gây bệnh hoặc phục hồi hệ vi sinh vật bảo vệ của vật chủ [3].
Báo cáo tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2018 chỉ ra rằng hiệu quả của probiotic không chỉ mang tính đặc hiệu theo chủng (strain-specificity) mà còn mang tính đặc hiệu theo bệnh (disease-specificity) [3]. Một chế phẩm vi sinh hữu hiệu đối với bệnh lý này có thể hoàn toàn vô tác dụng đối với bệnh lý khác [3].
Thậm chí, trong các bệnh lý có cùng cơ chế sinh học như viêm ruột (IBD) và hội chứng ruột kích thích (IBS), các chủng vi sinh vật khác nhau lại thể hiện mức độ đáp ứng khác nhau [3]. Một số chủng có khả năng phòng bệnh nhưng lại không có giá trị khi dùng để điều trị khi bệnh đã khởi phát [3].
Bằng chứng khoa học về các chủng thuộc nhóm Lactobacillus
Lactobacillus (và các chi liên quan tách ra như Lactiplantibacillus) là nhóm vi khuẩn phổ biến hàng đầu trong ngành thực phẩm bổ sung. Các nghiên cứu lâm sàng đã phân định rõ ràng vai trò hỗ trợ của từng chủng cụ thể đối với các tình trạng sức khỏe riêng biệt.
Một phân tích gộp năm 2024 về chủng Lactiplantibacillus plantarum đã xem xét định tính 135 nghiên cứu và đưa 18 nghiên cứu vào phân tích tổng hợp [4]. Kết quả cho thấy việc bổ sung L. plantarum đơn độc hoặc phối hợp mang lại nhiều tác động tích cực có ý nghĩa thống kê [4].
Cụ thể, L. plantarum giúp giảm đáng kể mức độ đau bụng trong bệnh lý tiêu hóa với giá trị p < 0,001 [4]. Chủng này cũng hỗ trợ sức khỏe răng chu kỳ thông qua việc giảm độ sâu túi quanh răng và giảm chảy máu khi thăm khám nha chu (p < 0,001) [4]. Ở nhóm bệnh lý nhiễm trùng, việc sử dụng chủng vi khuẩn này giúp hạ nồng độ chất chỉ điểm viêm protein phản ứng C (CRP) với p < 0,001 [4]. Trên hệ tim mạch, can thiệp bằng L. plantarum ghi nhận sự suy giảm cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) với p < 0,05 [4].
Đối với các chủng Lactobacillus khác được nghiên cứu trong lâm sàng nhi khoa, bằng chứng vững chắc nhất tập trung vào việc xử lý các đợt tiêu chảy cấp. Các chủng vi khuẩn thích hợp được ghi nhận có hiệu quả cao nhất trong việc điều trị viêm dạ dày ruột nhiễm trùng, cũng như phòng ngừa tiêu chảy do dùng kháng sinh, tiêu chảy do Clostridioides difficile và tiêu chảy nhiễm khuẩn bệnh viện [5].
Chủng nhóm Bifidobacterium và vai trò bảo vệ đường ruột
Bên cạnh Lactobacillus, các chủng thuộc chi Bifidobacterium đóng vai trò chủ chốt trong việc tạo lập môi trường miễn dịch và hỗ trợ đường tiêu hóa, đặc biệt ở đối tượng trẻ nhỏ [5]. Nhiều đánh giá chuyên ngành đã phân loại mức độ hiệu quả của từng chủng vi khuẩn cụ thể theo các mức độ đã được chứng minh hoặc có triển vọng dựa trên độ vững chắc của bằng chứng khoa học [6].
Trong thực hành lâm sàng cho bệnh nhi và trẻ sinh non, các chủng đơn lẻ hoặc hỗn hợp có sự tham gia của Bifidobacterium được khảo sát nhiều nhằm giảm nguy cơ viêm ruột hoại tử (NEC), nhiễm trùng huyết khởi phát muộn (LOS) và tử vong [7]. Một phân tích gộp mạng lưới kết hợp các so sánh trực tiếp và gián tiếp cho thấy chỉ một nhóm nhỏ các chủng hoặc hỗn hợp chủng được thử nghiệm thực sự mang lại kết quả rõ rệt trên các tiêu chí bệnh lý trẻ non tháng [7].
Nhiều chủng hoặc công thức phối hợp khác chỉ dừng lại ở mức xu hướng cải thiện mà không đạt ý nghĩa thống kê [7]. Điều này tái khẳng định rằng không thể coi mọi chế phẩm chứa Bifidobacterium đều có năng lực bảo vệ đường ruột non nớt như nhau [7].
Hạn chế của bằng chứng lâm sàng hiện nay
Mặc dù thị trường sản phẩm men vi sinh phát triển rất nhanh, việc ứng dụng đại trà trong thực hành y khoa vẫn gặp nhiều rào cản do chất lượng nghiên cứu không đồng nhất [2, 3]. Dữ liệu y khoa từ năm 2011 đến năm 2020 cho thấy cần có hướng dẫn khắt khe hơn để bác sĩ lâm sàng lựa chọn đúng chế phẩm theo bằng chứng khoa học [6].
Một hạn chế lớn là sự không đồng nhất giữa các thiết kế thử nghiệm, nguy cơ sai lệch trong các báo cáo và sự thiếu nhất quán về liều lượng cũng như liệu trình can thiệp tối ưu [5]. Điều này khiến giới chuyên môn chưa thể đạt được sự đồng thuận rộng rãi đối với việc chỉ định men vi sinh cho một số bệnh cảnh [5].
Ngoài ra, số lượng thử nghiệm dùng chung một mã chủng hoặc một hỗn hợp cố định cho cùng một bệnh lý vẫn còn rất hạn chế [3]. Tình trạng thay đổi danh pháp phân loại học vi khuẩn và việc thiếu vắng quy ước thống nhất toàn cầu về định danh chủng cũng cản trở quá trình tổng hợp dữ liệu khoa học [3]. Phần lớn các nghiên cứu hiện tại mới chỉ giải quyết một số bệnh đường tiêu hóa, tiết niệu sinh dục, dị ứng hoặc rối loạn đường ruột, và vẫn cần thêm các nghiên cứu được thiết kế chặt chẽ để xác thực hoàn toàn [3, 4].
Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng
Men vi sinh nói chung được đánh giá là dung nạp tốt và có nguy cơ xuất hiện tác dụng ngoại ý thấp ở đại đa số người khỏe mạnh [3, 4]. Tuy nhiên, an toàn của chế phẩm vi sinh sống không phải là tuyệt đối cho mọi người [6].
Các hiệp hội chuyên khoa khuyến cáo cần đánh giá cẩn trọng về quy trình sản xuất, bằng chứng của chủng cụ thể và các chống chỉ định đối với những nhóm dân số có nguy cơ cao [6]. Người suy giảm miễn dịch nặng, người bệnh nằm viện điều trị dài ngày mang đường truyền tĩnh mạch trung tâm hoặc trẻ sinh cực non cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng [2, 6].
Việc tự ý sử dụng các chủng vi sinh vật sống liều cao mà không có sự kiểm soát y khoa có thể tiềm ẩn rủi ro nhiễm trùng thứ phát hoặc biến chứng khó lường. Người bệnh có bệnh lý nền phức tạp không nên xem men vi sinh là phương án thay thế thuốc chữa bệnh chuyên khoa [6].
Cách lựa chọn và áp dụng men vi sinh trong thực tế
Để khai thác đúng giá trị sinh học của men vi sinh, người dùng cần thay đổi thói quen mua sản phẩm dựa theo cảm tính hay những lời quảng cáo mơ hồ. Hãy luôn kiểm tra thông tin ghi nhãn để chắc chắn sản phẩm có liệt kê đầy đủ tên chủng với mã số hoặc ký hiệu phân loại cụ thể [1].
Nếu muốn cải thiện các triệu chứng đau bụng hoặc hỗ trợ các chỉ số viêm và lipid máu, việc chọn lựa các sản phẩm chứa chủng Lactiplantibacillus plantarum đã được chứng minh qua thử nghiệm lâm sàng là một hướng tiếp cận có cơ sở [4]. Trường hợp dùng men vi sinh để hỗ trợ giảm nguy cơ tiêu chảy khi phải uống kháng sinh hoặc điều trị viêm dạ dày ruột cấp, cần ưu tiên các chủng có bằng chứng rõ ràng cho đúng tình trạng bệnh lý đó [2, 3].
Người tiêu dùng nên duy trì việc uống men vi sinh đều đặn theo đúng khuyến cáo trên bao bì hoặc chỉ dẫn chuyên môn. Không tự ý pha men vi sinh sống vào đồ ăn quá nóng hoặc dùng chung thời điểm với các loại kháng sinh mà không có khoảng cách thời gian phù hợp.
Nhìn chung, men vi sinh mang lại nhiều lợi ích tiềm năng nhưng không có chủng nào đóng vai trò "thần dược" trị bách bệnh [4, 8]. Việc hiểu đúng tính đặc hiệu của từng chủng và tham khảo ý kiến bác sĩ khi cần điều trị các vấn đề sức khỏe cụ thể là cách tiếp cận an toàn, khoa học nhất.
