Cơn sốt cây nở ngày đất và những băn khoăn về độ an toàn
Trong những năm gần đây, cây nở ngày đất bỗng nhiên trở thành tâm điểm chú ý trên các diễn đàn sức khỏe và mạng xã hội. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại cỏ mọc hoang dại này có thể chữa bách bệnh, từ đau nhức xương khớp, bệnh gout cho đến các vấn đề viêm nhiễm mãn tính. Thậm chí, không ít người còn tìm mua cây khô hoặc tươi về sắc nước uống hàng ngày thay cho nước lọc nhằm mục đích thanh lọc cơ thể và phòng bệnh.
Tuy nhiên, việc sử dụng các loại cây cỏ theo lời đồn dân gian mà không hiểu rõ bản chất khoa học tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Dù nở ngày đất có một số hoạt tính sinh học đáng chú ý trong các thí nghiệm sơ khởi, các bác sĩ và nhà khoa học luôn khuyến cáo người dân phải hết sức thận trọng. Bất kỳ loại thảo mộc nào có chứa dược tính đều có thể tương tác với cơ thể hoặc gây tác dụng không mong muốn trên các nhóm đối tượng có thể trạng đặc biệt.
Vậy thực hư tác dụng của loại cây này ra sao và những ai cần cẩn trọng tối đa khi tiếp cận? Câu trả lời thẳng thắn là: cây nở ngày đất hiện tại chưa có đầy đủ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người, và có ít nhất 4 nhóm đối tượng gồm phụ nữ mang thai, người mắc bệnh suy thận, người huyết áp thấp và người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường tuyệt đối không nên tự ý sử dụng.
Cây nở ngày đất là gì và tác dụng theo y học dân gian
Cây nở ngày đất có tên khoa học là Gomphrena celosioides Mart., thuộc họ Dền (Amaranthaceae) [1], [2]. Trong tài liệu thực vật học quốc tế, loài này còn có một số tên gọi đồng nghĩa khác trong chi Gomphrena và thường được ghi nhận mọc hoang dại tại nhiều vùng nhiệt đới như Paraguay hay Brazil [1], [2]. Tại các quốc gia Nam Mỹ, loại cây này được biết đến với tên gọi dân gian như "perpetua-brava" hay "bachelor's button" [2].
Trong y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian bản địa, nở ngày đất đã từng được sử dụng để hỗ trợ điều trị nhiều chứng bệnh khác nhau. Người ta thường dùng cây để giảm đau nhức, trị chứng phong thấp, bệnh ngoài da, các bệnh về đường hô hấp và tình trạng viêm nhiễm đường tiêu hóa [3], [2]. Đáng chú ý, ở một số vùng bản địa Nam Mỹ, cây còn từng được dùng theo kinh nghiệm dân gian để trị bệnh thận hoặc làm chất gây sảy thai [2].
Chính vì những lời truyền miệng về công dụng giảm đau khớp và tiêu viêm trong dân gian, loại cây này nhanh chóng được đồn thổi thành "thần dược" trị gout hay khớp khi du nhập thông tin vào đời sống thường nhật [3]. Mặc dù vậy, kinh nghiệm dân gian chỉ mang tính chất tham khảo, không đồng nghĩa với việc thảo dược này an toàn tuyệt đối cho mọi người dùng khi đưa vào cơ thể ở liều lượng lớn.
Cơ chế tác động và những gì khoa học hiện đại đã ghi nhận
Dưới góc nhìn của dược lý học hiện đại, các nhà khoa học đã tiến hành chiết xuất các hợp chất từ cây nở ngày đất nhằm tìm hiểu cơ chế sinh học thực sự đằng sau những kinh nghiệm dân gian. Các nghiên cứu tập trung phân tích khả năng chống viêm, ức chế cảm giác đau cũng như hoạt tính kháng khuẩn của các dịch chiết từ bộ phận trên mặt đất của loài cây này [3], [4].
Về cơ chế kháng viêm và giảm đau, dịch chiết thực vật tác động chủ yếu thông qua việc can thiệp vào phản ứng của hệ thống miễn dịch [3]. Khi cơ thể xảy ra phản ứng viêm cấp tính hoặc mạn tính, các tế bào bạch cầu sẽ di chuyển, bám dính và thoát mạch đến ổ viêm, đồng thời giải phóng các chất trung gian hóa học gây sưng phù và kích thích các thụ thể cảm nhận đau [3]. Chiết xuất từ nở ngày đất đã được chứng minh là có khả năng làm giảm sự thâm nhiễm và di chuyển của bạch cầu, từ đó hạn chế hiện tượng sưng phù và giảm mức độ nhạy cảm đau do các tác nhân kích thích [3].
Bên cạnh đó, cơ chế kháng vi sinh vật của cây nở ngày đất cũng được ghi nhận thông qua việc phân lập hợp chất đặc hiệu mang tên 3-(4-hydroxyphenyl) methylpropenoate [4]. Hợp chất này cùng các phân đoạn chiết xuất từ cây có khả năng phá vỡ cấu trúc hoặc ức chế sự phát triển của một số chủng vi khuẩn và vi nấm gây bệnh phổ biến, đồng thời thể hiện độc tính sinh học đối với một số loài ký sinh trùng đường ruột [4]. Dù vậy, các cơ chế này mới chỉ được quan sát trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát nghiêm ngặt.
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật và tế bào
Để hiểu rõ hơn về tiềm năng dược lý của nở ngày đất, cần xem xét chi tiết các công trình nghiên cứu khoa học thực nghiệm đã được công bố trên thế giới trong những năm qua.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã đánh giá đặc tính chống viêm khớp và giảm đau của dịch chiết ethanol từ phần trên mặt đất của Gomphrena celosioides trên chuột nhắt dòng Swiss và C57BL/6 [3]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau, bao gồm gây phù bàn chân, đo phản xạ đau cơ học, dị cảm lạnh, gây viêm màng phổi bằng carrageenan, viêm khớp và viêm phúc mạc do zymosan, cũng như mô hình viêm mạn tính gây bởi chất bổ trợ Freund (Freund's complete adjuvant) [3].
Kết quả nghiên cứu năm 2020 ghi nhận tất cả các mức liều của dịch chiết (300, 700 và 1000 mg/kg thể trọng) đều làm giảm đáng kể sự hình thành phù nề ở các khoảng thời gian theo dõi [3]. Hiện tượng tăng cảm giác đau do cơ học giảm sau 3 giờ tiêm carrageenan, trong khi cảm giác đau do lạnh giảm sau 3 giờ ở liều 700 mg/kg và sau 4 giờ ở liều 700 cùng 1000 mg/kg [3]. Ở liều 1000 mg/kg, dịch chiết làm giảm tổng lượng bạch cầu mà không làm ảnh hưởng đến sự thoát protein trong mô hình viêm màng phổi [3]. Ngoài ra, liều 300 mg/kg làm giảm sự di chuyển bạch cầu trong viêm khớp do zymosan, đồng thời giảm sự bám dính, lăn và di chuyển của bạch cầu trong viêm phúc mạc [3]. Trong mô hình viêm bằng chất bổ trợ Freund, dịch chiết giúp giảm phù nề và giảm đau cơ học vào ngày thứ 22, giảm dị cảm lạnh vào ngày thứ 6 [3].
Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2022 nhằm kiểm tra độ an toàn sinh sản của dịch chiết ethanol cây nở ngày đất trên chuột nhắt mang thai dòng Swiss với số lượng 10 con mỗi nhóm [2]. Chuột được chia thành nhóm chứng dùng dung môi Tween 80-1% liều 0,1 mL/10g thể trọng và các nhóm can thiệp dùng dịch chiết ở các mức liều 100, 1000 và 2000 mg/kg mỗi ngày từ ngày mang thai thứ 1 đến ngày thứ 18 [2]. Kết quả cho thấy dịch chiết không làm thay đổi cân nặng cuối cùng, mức tăng trọng lượng, trọng lượng tử cung, số lượng phôi làm tổ, số thai sống hay thai chết [2]. Tần số dị tật thai nhi và tổn thương nhiễm sắc thể (vi nhân) cũng không có sự khác biệt giữa các nhóm [2]. Nhóm nghiên cứu kết luận dịch chiết an toàn trên mô hình mang thai ở chuột, tuy nhiên vẫn nhấn mạnh rằng một số thông số vẫn đòi hỏi sự thận trọng khi áp dụng [2].
Về hoạt tính kháng vi sinh vật, nghiên cứu công bố năm 2010 đã thử nghiệm các dịch chiết ethyl acetate và methanol từ nở ngày đất [4]. Nghiên cứu chỉ ra dịch chiết có tác dụng ức chế các chủng vi khuẩn gồm Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa, Escherichia coli và Salmonella typhi [4]. Chiết xuất methanol còn thể hiện hoạt tính kháng nấm đối với Candida albicans, Aspergillus niger và loài Trichophyton với đường kính vòng kháng khuẩn từ 14 đến 20 mm [4]. Trên mô hình ký sinh trùng, dịch chiết ethyl acetate và methanol có tác dụng chống lại Fasciola gigantica, Taenia solium và Pheretima pasthuma [4]. Trong đó, dịch chiết ethyl acetate thể hiện độc tính mạnh nhất khi làm tê liệt sán dây Taenia solium trong 15 phút và làm chết sán lá gan lớn Fasciola gigantica sau 20 phút [4]. Thử nghiệm trên ấu trùng tôm cho thấy nồng độ gây chết 50% (LC50) của chiết xuất hexane là 52,15 microg/ml và chiết xuất methanol là 77,98 microg/ml [4].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 về kiểm soát tuyến trùng hại thực vật ghi nhận lá băm nhỏ của cây nở ngày đất khi bổ sung vào đất có khả năng làm giảm mật độ tuyến trùng Meloidogyne incognita trên rễ cây cà chua xuống còn 1218 cá thể (so với đối chứng là 1680), giảm số lượng u sưng rễ xuống 95 vết (đối chứng 136 vết) và giảm số bọc trứng xuống 115 bọc (đối chứng 160 bọc) [5].
Nhận diện 4 nhóm người cần đặc biệt cẩn trọng khi sử dụng
Dựa trên dữ liệu khoa học hiện hành và các nguyên tắc y khoa căn bản, việc tùy tiện uống nước sắc cây nở ngày đất có thể mang lại nhiều rủi ro khôn lường, đặc biệt là ở 4 nhóm đối tượng sau:
Thứ nhất là phụ nữ đang mang thai. Mặc dù thử nghiệm trên chuột nhắt mang thai cho thấy dịch chiết ở liều từ 100 đến 2000 mg/kg không gây dị tật trực tiếp hay tổn thương cấu trúc nhiễm sắc thể của bào thai, chính các tác giả nghiên cứu vẫn đưa ra khuyến cáo cần phải thận trọng [2]. Đáng chú ý hơn, trong y học dân gian, loài cây này từng được ghi nhận là một phương thuốc có tác dụng gây sảy thai [2]. Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào chứng minh độ an toàn của cây nở ngày đất trên cơ thể phụ nữ mang thai. Thai phụ có cơ địa nhạy cảm, sự thay đổi nội tiết và hàng rào bảo vệ thai nhi không thể tùy tiện thử nghiệm các loại nước lá không rõ liều lượng chuẩn xác.
Thứ hai là người mắc bệnh thận hoặc suy giảm chức năng thận. Dù y học cổ truyền từng ghi nhận kinh nghiệm dùng cây nở ngày đất để hỗ trợ các bệnh về thận, nhưng các tài liệu khoa học hiện đại chưa hề có nghiên cứu lâm sàng nào khẳng định tác dụng phục hồi hay tính an toàn của nó trên người suy thận [2]. Khi thận đã bị tổn thương, khả năng lọc và đào thải các hợp chất phức tạp từ thảo mộc bị suy giảm nghiêm trọng. Việc dung nạp thêm các hoạt chất chưa rõ độc tính bán trường diễn có thể tạo áp lực lớn lên cầu thận, khiến tình trạng suy thận trở nên trầm trọng hơn.
Thứ ba là người có tiền sử huyết áp thấp. Hiện nay chưa có nghiên cứu khoa học chuyên biệt nào được cung cấp nhằm đánh giá tác động của cây nở ngày đất lên huyết động hay chỉ số huyết áp của con người. Tuy nhiên, theo kinh nghiệm lâm sàng đối với các loại thảo dược có tính chất thanh nhiệt, lợi tiểu hoặc kháng viêm dân gian, việc sử dụng đậm đặc có thể làm thay đổi thể tích tuần hoàn. Do thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người huyết áp thấp, nhóm người này không nên tự ý dùng để tránh nguy cơ hoa mắt, chóng mặt hoặc tụt huyết áp đột ngột.
Thứ tư là người đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường. Cho đến thời điểm hiện tại, trong các trích đoạn nghiên cứu khoa học xác thực, chưa có dữ liệu nào kiểm chứng tác động của cây nở ngày đất trên bệnh nhân tiểu đường hoặc khả năng tương tác của nó với các thuốc hạ đường huyết. Việc tự ý kết hợp nước sắc thảo dược với các loại thuốc tân dược điều trị tiểu đường có thể dẫn đến những phản ứng tương tác không thể dự đoán trước, làm cản trở hiệu quả điều trị hoặc gây rối loạn chuyển hóa nguy hiểm.
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cây nở ngày đất
Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là việc đánh đồng tác dụng giảm đau trên mô hình động vật với khả năng "chữa khỏi hoàn toàn" bệnh viêm khớp hay bệnh gout ở người [3]. Thực tế, các nghiên cứu năm 2020 mới chỉ dừng lại ở việc quan sát chuột bị gây viêm cấp và mạn tính bằng hóa chất, cho thấy chiết xuất giúp giảm sưng phù và giảm đau tạm thời thông qua ức chế bạch cầu [3]. Cơ chế này tương tự như một chất kháng viêm thông thường, hoàn toàn không có khả năng làm tan các tinh thể tophi hay điều chỉnh tận gốc sự rối loạn chuyển hóa acid uric trong cơ thể người bệnh.
Một sai lầm nguy hại khác là quan niệm "cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng nhiều càng tốt". Thảo mộc tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa học khác nhau. Thử nghiệm trên ấu trùng tôm cho thấy dịch chiết methanol và hexane của cây nở ngày đất đều có độc lực sinh học nhất định với chỉ số LC50 lần lượt là 77,98 microg/ml và 52,15 microg/ml [4]. Dù độc lực này có thể có ích trong việc diệt ký sinh trùng như sán dây hay sán lá gan, nó cũng là lời cảnh báo rằng thảo mộc có chứa độc tính và không thể uống vô tội vạ thay cho nước lọc hàng ngày [4].
Nhiều người cũng tin rằng cây nở ngày đất có thể thay thế hoàn toàn phác đồ điều trị của y học hiện đại. Khi bị đau nhức xương khớp hoặc nhiễm trùng, việc tự ý bỏ thuốc do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá có thể khiến bệnh tình diễn tiến nặng hơn, dẫn đến các tổn thương khớp không thể phục hồi hoặc biến chứng nhiễm trùng toàn thân nghiêm trọng.
Lời khuyên áp dụng thực tế và lưu ý an toàn cho người dùng
Đối với những người bình thường có nhu cầu tìm hiểu hoặc muốn áp dụng các bài thuốc thảo mộc dân gian, việc tiếp cận cần dựa trên sự tỉnh táo và cẩn trọng tối đa. Các nghiên cứu khoa học hiện có chỉ sử dụng dịch chiết ethanol, methanol hoặc ethyl acetate được định lượng chuẩn xác trong phòng thí nghiệm trên chuột hoặc ống nghiệm [3], [2], [4]. Những dữ liệu này không thể quy đổi một cách trực tiếp sang số lượng gram cây khô hay số nắm lá tươi sắc uống tại nhà.
Nếu bạn có ý định dùng cây nở ngày đất, chỉ nên dùng với lượng vừa phải, mang tính chất thăm dò và không được sử dụng liên tục trong thời gian dài. Trước khi dùng, cần rửa thật sạch nguyên liệu để loại bỏ bụi bẩn, nấm mốc hoặc trứng tuyến trùng bám trên cây cỏ mọc sát mặt đất [5]. Tuyệt đối không tự ý phối hợp cây nở ngày đất với các vị thuốc thảo mộc lạ khác khi chưa có sự hướng dẫn của thầy thuốc có chuyên môn.
Đặc biệt, nếu bạn đang mắc các bệnh lý nền mạn tính, đang điều trị thuốc tây hoặc thuộc 4 nhóm nguy cơ đã nêu trên, bước đi quan trọng nhất là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như cồn cào ruột, buồn nôn, chóng mặt hay phát ban, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.
Kết luận: Thận trọng trước các bài thuốc dân gian truyền miệng
Cây nở ngày đất (Gomphrena celosioides) là một loại thảo dược mang nhiều hoạt tính sinh học thú vị, từ khả năng kháng viêm, giảm phù nề, ức chế bạch cầu cho đến kháng khuẩn và tiêu diệt ký sinh trùng trong phòng thí nghiệm [3], [4]. Tuy nhiên, từ các kết quả trên chuột và ống nghiệm cho đến việc khẳng định hiệu quả điều trị an toàn trên cơ thể người là một khoảng cách rất xa [3], [2].
Người tiêu dùng không nên để những lời quảng cáo thổi phồng trên mạng dẫn dắt. Một lối sống lành mạnh, chế độ ăn uống cân bằng và tuân thủ các hướng dẫn điều trị y khoa chính thống luôn là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn và gia đình.
