Nhiều người mắc đái tháo đường có thói quen dùng thêm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn hỗ trợ hạ đường huyết và giảm bớt sự phụ thuộc vào thuốc tây. Trong đó, quế rừng cùng nhiều dạng vỏ quế khác thường được lưu truyền như bài thuốc quý giúp ổn định đường huyết tại nhà. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp các hoạt chất tự nhiên này với thuốc điều trị y khoa tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường.
Thực tế, việc tự ý dùng quế rừng chung với các loại thuốc hạ đường huyết như metformin, sulphonylurea hoặc liệu pháp tiêm insulin có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc gây rối loạn chuyển hóa thuốc. Thuốc là nguyên nhân hàng đầu gây hạ đường huyết ở người trưởng thành [1]. Khi kết hợp thêm các chất có hoạt tính sinh học mà không có sự kiểm soát từ bác sĩ, sự tương tác dược lý có thể đẩy người bệnh vào các tình trạng cấp cứu nguy hiểm [2], [1].
Bẫy tương tác thuốc và rủi ro ở bệnh nhân tiểu đường
Tương tác thuốc được định nghĩa là tình trạng hai hoặc nhiều hoạt chất tương tác khiến hiệu lực hoặc độc tính của một trong hai bên bị thay đổi khi dùng đồng thời [2]. Hiện tượng này xảy ra trên lâm sàng khi hiệu quả hoặc độc tính của thuốc bị biến đổi do sự hiện diện của một thuốc khác [2]. Kết quả của tương tác có thể làm tăng tác dụng hoặc giảm hiệu quả, sinh độc tính, và thường khó dự đoán cũng như không mong muốn trong điều trị [2].
Bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 thường là người trung niên hoặc cao tuổi, dễ mắc nhiều bệnh lý phối hợp như béo phì, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, suy vành, suy tim và bệnh khớp [3]. Do đó, việc phải sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc là tình trạng rất phổ biến ở nhóm đối tượng này, làm gia tăng nguy cơ xảy ra tương tác thuốc, đặc biệt là ở người cao tuổi [3].
Một nghiên cứu mô tả cắt ngang công bố năm 2021 tại một trung tâm y tế tuyến ba ghi nhận có tới 44,1% bệnh nhân đái tháo đường gặp tương tác giữa thuốc hạ đường huyết và thuốc không hạ đường huyết [2]. Trong số 44,1% bệnh nhân này, phần lớn là tương tác đơn lẻ giữa một thuốc hạ đường huyết với một thuốc khác, chiếm tỷ lệ 37,8% [2]. Đáng chú ý, đa số các tương tác quan sát được trong nghiên cứu đòi hỏi phải theo dõi chặt chẽ trên lâm sàng [2].
Cơ chế khiến đường huyết tụt dốc không phanh
Tương tác thuốc với các tác nhân hạ đường huyết được chia thành hai nhóm chính là tương tác dược động học và tương tác dược lực học [3]. Tương tác dược lực học diễn ra khá phổ biến, có thể dẫn đến việc tăng cường tác dụng hạ đường huyết hoặc ngược lại, làm suy giảm khả năng kiểm soát đường huyết [3].
Các tương tác dược lực học có thể làm đường huyết giảm sâu thông qua nhiều con đường sinh lý bệnh khác nhau. Các hoạt chất bên ngoài có thể kích thích tế bào beta tụy giải phóng thêm insulin, làm giảm thanh thải insulin ra khỏi cơ thể hoặc can thiệp trực tiếp vào quá trình chuyển hóa glucose [1]. Khi hai tác nhân cùng có xu hướng kéo đường huyết xuống, hiệu ứng cộng dồn sẽ gây hạ đường huyết nghiêm trọng [4], [1].
Về mặt dược động học, nồng độ thuốc điều trị trong huyết tương có thể bị tăng cao bất thường. Đối với các thuốc nhóm sulphonylurea, hoạt tính có thể bị khuếch đại do bị đẩy khỏi liên kết protein huyết tương, bị ức chế chuyển hóa tại gan hoặc bị giảm thải trừ qua thận [3]. Nếu một chất làm tăng nồng độ metformin trong huyết tương bằng cách giảm bài tiết qua thận hoặc giảm chuyển hóa tại gan, người bệnh còn đối mặt với nguy cơ nhiễm toan lactic nguy hiểm [3].
Thành phần của quế rừng: Không đơn giản là gia vị
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn lành tính, nhưng các bộ phận của cây quế thực chất chứa hàm lượng hóa chất tự nhiên rất phức tạp. Quế được thu hái từ các loài cây gỗ và cây bụi thường xanh thuộc chi Cinnamomum, họ Long não (Lauraceae) [5]. Các loài quế khác nhau được tiêu thụ như thuốc cổ truyền và gia vị phổ biến trên toàn cầu [5].
Một nghiên cứu công bố năm 2022 phân tích thành phần hóa học của 9 mẫu dược liệu quế và các chế phẩm thương mại bằng kỹ thuật SPME/GC-MS đã phát hiện tổng cộng 126 hợp chất hương [5]. Trong đó, hoạt chất (E)-cinnamaldehyde là hợp chất bay hơi chính, chiếm tỷ lệ từ 4,2% đến 60,9% trong các mẫu chuẩn hóa và từ 6,3% đến 64,5% trong các chế phẩm thương mại [5].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra sự khác biệt lớn về thành phần giữa các loài quế. Loài C. cassia có hàm lượng coumarin cao và lượng (E)-cinnamaldehyde thấp hơn, trong khi loài quế rừng (Cinnamomum iners) lại chứa coumarin đặc trưng và rất giàu axit cinnamic [5]. Coumarin là chất có thể gây độc cho gan nếu dùng nhiều, và bản thân tình trạng nhiễm độc gan do thuốc hay hoạt chất ngoại lai cũng là yếu tố thúc đẩy hạ đường huyết [1].
Bằng chứng y khoa về hiện tượng hiệp đồng hạ đường huyết
Mặc dù các dữ liệu hiện có trong nghiên cứu lâm sàng tập trung nhiều vào tương tác giữa thuốc tân dược với thuốc hạ đường huyết, các bằng chứng này cho thấy rõ phản ứng hiệp đồng nguy hiểm khi tác động vào cùng một đích sinh học [4], [2]. Khi một tác nhân thứ hai thúc đẩy chuyển hóa đường kết hợp với thuốc tiểu đường, biến cố tụt đường huyết sẽ xảy ra rất nhanh [4].
Một báo cáo năm 2019 về liệu pháp thay thế testosterone trên bệnh nhân có hội chứng Klinefelter đi kèm đái tháo đường tuýp 2 cho thấy: androgen có thể làm tăng cường tác dụng của các thuốc hạ đường huyết [4]. Sự hiệp đồng dẫn đến hạ đường huyết đã diễn ra một cách cấp tính chỉ 48 giờ sau khi dùng testosterone [4]. Tình trạng này chỉ chấm dứt khi ngừng dùng thuốc ức chế DPP4 là vildagliptin [4].
Tương tự, các chất kháng sinh nhóm quinolone cũng được thử nghiệm trên thỏ vào năm 1992 để đánh giá tương tác với phenphormine và glibenclamide [6]. Kết quả cho thấy acid nalidixic ngay ở liều điều trị thông thường đã làm tăng tác dụng hạ đường huyết của cả hai thuốc trên [6]. Trong khi đó, các kháng sinh khác như ofloxacin, pefloxacin và sparfloxacin chỉ làm tăng tác dụng hạ đường huyết khi dùng ở liều rất cao không áp dụng trên người [6].
Các loại kháng sinh nhóm sulfonamide cũng có cấu trúc tương tự nhóm thuốc hạ đường huyết sulfonylurea, có khả năng kích thích giải phóng insulin nội sinh và làm nặng thêm tình trạng hạ đường huyết khi kết hợp cùng thuốc sulfonylurea [7]. Trường hợp lâm sàng năm 1997 ghi nhận một bệnh nhân suy dinh dưỡng bị nhiễm trùng nặng đã xuất hiện cơn hạ đường huyết nghiêm trọng với nồng độ C-peptide tăng cao khi dùng phối hợp thuốc kháng khuẩn trimethoprim/sulfamethoxazole liều cao [7].
Giới hạn của bằng chứng và những ngộ nhận tai hại
Hiện nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn ở người đánh giá chính xác mức độ tương tác dược động học giữa loài quế rừng (Cinnamomum iners) với metformin hoặc insulin. Các nghiên cứu hiện tại về quế chủ yếu tập trung vào việc định lượng chuyển hóa, nhận diện hoạt chất bay hơi hoặc phân tích thành phần như cinnamaldehyde và coumarin trong phòng thí nghiệm [5]. Dữ liệu tương tác hạ đường huyết thực tế hiện mới được xác lập rõ nét trên các thuốc điều trị phối hợp ở người hoặc mô hình động vật [6], [4], [2].
Sai lầm phổ biến nhất của bệnh nhân là tin rằng quế rừng hay các loại thảo dược có thể "thay thế hoàn toàn thuốc tây" hoặc uống càng nhiều càng giúp hạ đường huyết nhanh. Hạ đường huyết do thuốc hoặc do phối hợp tương tác có thể nhẹ nhưng cũng có thể rất trầm trọng, đe dọa tính mạng [1]. Không ít người tự ý dùng bột quế, nước ngâm quế đậm đặc song song với liều tiêm insulin hay metformin, khiến nồng độ đường trong máu hạ sâu mà không kịp nhận biết các dấu hiệu cảnh báo.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người bệnh đầu tiên cần tuyệt đối cẩn giác là người cao tuổi mắc đái tháo đường tuýp 2 có nhiều bệnh nền phối hợp như tim mạch, huyết áp, mỡ máu [3]. Đây là nhóm bệnh nhân thường xuyên phải dùng nhiều loại thuốc, khiến khả năng xảy ra tương tác thuốc phức tạp tăng vọt [2], [3].
Những người có tình trạng suy dinh dưỡng hoặc suy giảm thể trạng nghiêm trọng cũng cực kỳ nhạy cảm với các biến cố tụt đường huyết [7]. Khi cơ thể kiệt quệ, các cơ chế dự trữ glycogen tại gan suy giảm, việc phối hợp các tác nhân kích thích tiết insulin hay hạ đường huyết sẽ dễ gây sốc [7], [1].
Người bệnh có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc thận cần tránh xa việc tự ý dùng dược liệu quế. Tổn thương gan và thận do độc chất có thể gián tiếp kích hoạt các cơn hạ đường huyết nặng hoặc làm giảm đào thải metformin, làm tăng nguy cơ nhiễm toan lactic nguy hiểm đến tính mạng [3], [1].
Áp dụng an toàn trong đời sống hàng ngày
Nếu muốn sử dụng quế trong chế độ ăn uống, người bệnh chỉ nên dùng với lượng vừa phải như một loại gia vị nêm nếm món ăn thông thường để tạo mùi thơm, không nên tự ý sắc uống liều cao hay dùng tinh dầu quế cô đặc kéo dài. Tuyệt đối không tự ý điều chỉnh, tăng giảm hay ngừng thuốc hạ đường huyết, metformin hoặc insulin được bác sĩ kê đơn để chuyển sang dùng thảo dược.
Bệnh nhân và người nhà cần trang bị kỹ năng nhận diện các dấu hiệu hạ đường huyết sớm như run tay chân, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh, đói cồn cào, hoa mắt, chóng mặt hoặc lú lẫn. Khi xuất hiện các dấu hiệu này, cần nhanh chóng đo đường huyết mao mạch và xử trí hạ đường huyết theo chỉ dẫn y tế. Luôn thông báo với bác sĩ điều trị về tất cả các sản phẩm thảo dược, bột quế hoặc thực phẩm bổ sung đang dùng để bác sĩ đánh giá nguy cơ tương tác và điều chỉnh phác đồ phù hợp.
Việc phối hợp thảo dược tự nhiên trong hỗ trợ bệnh mạn tính cần dựa trên sự hiểu biết khoa học và thận trọng tối đa. Tự ý kết hợp quế rừng với thuốc tiểu đường tiềm ẩn nhiều nguy cơ hạ đường huyết nguy hiểm hơn là lợi ích mang lại. Hãy luôn thảo luận cởi mở với bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi thêm bất kỳ dược liệu nào vào phác đồ điều trị hàng ngày.
