Nhiều người coi a giao (keo da lừa) như vị thuốc bổ hàng đầu để dưỡng huyết, tăng cường thể lực và làm đẹp da. Thấy người quen dùng hiệu quả, không ít người vội vàng mua về bồi bổ mà chưa hiểu rõ tính chất dược lý.
Tuy nhiên, a giao bản chất là keo dán động vật giàu collagen và đạm đặc dính, không phải ai uống vào cũng mang lại tác dụng tốt. Đối với những cơ địa có chức năng tiêu hóa yếu, mỡ máu cao hoặc đang mắc tiêu chảy, việc tự ý dùng a giao liều lượng lớn có thể gây khó tiêu, trướng bụng, tiêu chảy nặng hơn và tích trệ chất béo nội tạng.
A giao là gì và bản chất sinh học từ góc nhìn khoa học
A giao (tên khoa học: Colla corii asini) là sản phẩm nấu từ da của loài lừa (Equus asinus), được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền phương Đông như một vị thuốc bồi dưỡng khí huyết [1], [2]. Dược liệu này đã được ghi nhận trong các bài thuốc bổ huyết, chống thiếu máu lâm sàng từ hơn 2.000 năm trước [2].
Dưới góc nhìn hóa học hiện đại, các phân tích cho thấy thành phần cấu tạo chủ yếu của a giao gồm nhiều loại acid amin, các chuỗi protein/gelatin đậm đặc, polysaccharide cùng các chất bay hơi và chất vô cơ [2]. Quá trình thủy phân chiết xuất nhận thấy trong dược liệu này có các đoạn peptide hoạt tính nguồn gốc từ collagen [3], mang các tỷ lệ khối lượng điện tích (m/z) đặc trưng như 1466, 1744 và 2382, đóng vai trò tạo nên tác dụng chống oxy hóa qua kích hoạt con đường tín hiệu PI3K-AKT [4].
Chính vì chứa hàm lượng protein và gelatin keo dính rất cao [2], dược liệu này tạo gánh nặng phân giải lớn lên các men tiêu hóa của dạ dày và ruột non. Khi cơ thể không tiết đủ dịch tụy và acid dịch vị để bẻ gãy các liên kết gelatin phức tạp, chất keo này dễ gây ứ trệ, làm chậm nhu động dạ dày, sinh ra cảm giác đầy tức bụng, buồn nôn và cản trở hấp thu các dưỡng chất khác.
4 nhóm đối tượng cần tránh dùng a giao để không gây hại thêm
Từ đặc tính hóa sinh học chứa đậm đặc chuỗi gelatin keo dính [2] và thực tế ứng dụng điều trị, các chuyên gia y tế khuyến cáo 4 nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng a giao:
Người tỳ vị hư yếu, tiêu hóa kém, hay đầy trướng bụng: Những người có biểu hiện ăn uống khó tiêu, hơi thở nặng mùi, dạ dày làm việc chậm chạp không thích hợp dùng a giao. Khối protein và gelatin dày đặc [2] đòi hỏi dạ dày phải làm việc với công suất cao để phân cắt thành peptide nhỏ. Ở người tỳ vị suy nhược, lượng keo này đọng lại ở đường tiêu hóa gây sinh hơi, trướng căng vùng thượng vị, chán ăn và mệt mỏi gia tăng.
Người đang bị tiêu chảy cấp hoặc đại tiện phân lỏng nát: Mặc dù keo da lừa có những đặc tính sinh học hỗ trợ đường ruột ở dạng bào chế chuyên biệt đặt trực tràng [5], nhưng khi dùng qua đường uống ở người đang tiêu chảy, khối đạm nhầy chưa hấp thu hết sẽ làm tăng áp lực thẩm thấu lòng ruột. Điều này kích thích nhu động đẩy tháo ra ngoài nhanh hơn, khiến tình trạng đi ngoài phân lỏng, đau quặn bụng trở nên nghiêm trọng và kéo dài.
Người có nồng độ mỡ máu cao (tăng lipid máu): A giao là dạng keo động vật giàu dinh dưỡng [1], [2]. Người bệnh có rối loạn chuyển hóa lipid, gan nhiễm mỡ, triglycerid và cholesterol máu cao nếu liên tục nạp thêm các sản phẩm keo đạm đậm đặc sẽ cản trở quá trình thanh lọc chuyển hóa mỡ thừa. Tình trạng này dễ làm nặng thêm độ nhớt trong máu, tăng áp lực tuần hoàn và cản trở việc kiểm soát chỉ số mỡ máu.
Người có tình trạng ứ trệ, thấp nhiệt, rêu lưỡi dày nhớt: Trong cơ chế bệnh học, những người có cơ địa thấp trệ, ứ đọng dịch ẩm thường có cảm giác nặng nề chân tay, miệng dính nhớt, rêu lưỡi trắng hoặc vàng dày. Dược tính bồi bổ và làm đầy của keo da lừa [2] sẽ làm tăng mức độ kết tụ ẩm trệ trong cơ thể, biến chứng thành nhiệt bức bách, gây mụn nhọt, nhiệt miệng, bứt rứt và mệt mỏi toàn thân.
Bằng chứng khoa học về công dụng của a giao
Các công trình nghiên cứu hiện đại đã kiểm chứng độc lập nhiều tác dụng sinh học phong phú của a giao trên các mô hình tế bào và động vật:
Nghiên cứu năm 2017 đánh giá tác dụng ức chế vi khuẩn Salmonella typhimurium của a giao chiết xuất trên chuột ICR bị nhiễm khuẩn đường tiêu hóa qua đường uống [1]. Kết quả cho thấy nhóm chuột được điều trị bằng dịch chiết a giao liều 200 mg/kg cân nặng đã làm giảm đáng kể sự xâm nhập của vi khuẩn S. typhimurium vào thành ruột so với nhóm đối chứng chỉ nhiễm khuẩn [1]. Xét nghiệm khuếch tán thạch và xác định nồng độ ức chế tối thiểu cũng xác nhận a giao có hoạt tính kháng vi khuẩn gây viêm dạ dày ruột này [1].
Một tổng quan khoa học năm 2014 đã hệ thống các hoạt tính sinh học của a giao được công bố qua nhiều thập kỷ, bao gồm khả năng ức chế các bệnh huyết học, chống lão hóa, ức chế khối u, điều hòa miễn dịch, hỗ trợ hồi phục xương, chống viêm và giảm mệt mỏi [2].
Đến năm 2016, một nghiên cứu trên chuột bị thiếu máu do hóa chất 5-FU (liều 150 mg/kg) và do xạ trị tia gamma (máy gia tốc 4MV) đã chứng minh hoạt tính tạo máu của a giao [3]. Việc dùng dịch chiết phân đoạn A bằng đường uống với liều 1 g/kg và 2 g/kg cân nặng trong 12 ngày (nhóm dùng 5-FU) và 25 ngày (nhóm xạ trị) đã làm tăng số lượng hồng cầu (RBC) và bạch cầu (WBC) trong máu ngoại vi [3]. Các nhà khoa học đã phân tách và xác định được hai đoạn peptide có khả năng kích thích các tế bào tiền thân tạo máu phát triển [3].
Năm 2023, nghiên cứu quang phổ xác định các đoạn peptide chống oxy hóa từ a giao cho thấy chúng có khả năng quét sạch các gốc tự do OH và DPPH rất mạnh [4]. Các phân tử này bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa do H2O2 thông qua cơ chế thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa con đường tín hiệu sinh học PI3K và AKT [4].
Ngoài ra, một nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm trên chuột cống hít phải bụi mịn nhân tạo PM2.5 trong 11 tuần cho thấy a giao có tác dụng bảo vệ chức năng phổi, giảm các tổn thương mô bệnh học và cải thiện tình trạng viêm thông qua ức chế enzyme Arg-1 và điều hòa chuyển hóa arginine, nitơ [6].
Nghiên cứu lâm sàng về dạng dùng đặt trực tràng trong viêm đại tràng
Nhiều người lầm tưởng uống a giao bổ máu sẽ trực tiếp làm lành mọi ổ viêm loét tiêu hóa. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng năm 2022 trên 120 bệnh nhân viêm loét đại tràng (UC) điều trị từ tháng 2/2019 đến tháng 2/2020 chỉ ra rằng tác dụng hồi phục niêm mạc ruột đạt được qua đường dùng rất chuyên biệt [5].
Trong thử nghiệm này, 120 bệnh nhân được chia đều ngẫu nhiên vào hai nhóm: nhóm can thiệp (60 người) sử dụng viên đạn đặt trực tràng kết hợp tam thất và a giao liều cao, trong khi nhóm đối chứng (60 người) dùng viên đạn đặt liều thấp [5]. Sau 3 tháng điều trị liên tục, nhóm dùng liều cao có điểm triệu chứng lâm sàng, nồng độ các yếu tố gây viêm và điểm tổn thương niêm mạc trực tràng thấp hơn rõ rệt so với nhóm liều thấp (tất cả p < 0.001) [5]. Chức năng miễn dịch của nhóm can thiệp tốt hơn rõ rệt (p < 0.001) và tỷ lệ tái phát bệnh ở các mốc thời gian 6 tháng, 8 tháng và 12 tháng đều thấp hơn đáng kể (p < 0.001) [5]. Tỷ lệ gặp phản ứng bất lợi giữa hai nhóm không có sự khác biệt (p > 0.05) [5].
Cần nhấn mạnh rằng thử nghiệm trên dùng dạng viên đạn đặt trực tràng [5], đưa trực tiếp hoạt chất tới vùng tổn thương, hoàn toàn khác với việc dung nạp keo đậm đặc bằng đường uống qua dạ dày. Uống trực tiếp a giao chưa qua bào chế phù hợp ở người bệnh ruột kích thích hay tiêu chảy vẫn có thể gây rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng.
Những giới hạn của bằng chứng và nguy cơ hàng giả trên thị trường
Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, phần lớn các bằng chứng về khả năng kháng khuẩn, tạo máu, chống bụi mịn PM2.5 của a giao mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật (chuột nhắt, chuột cống) và nuôi cấy tế bào ống nghiệm [1], [3], [6]. Mối quan hệ chính xác giữa từng thành phần hóa học cụ thể và hoạt tính sinh học vẫn cần nhiều nghiên cứu sâu hơn để làm sáng tỏ [2]. Vì vậy, người dân không thể xem a giao là thuốc đặc trị thay thế các phác đồ y khoa hiện đại.
Một rủi ro sức khỏe lớn khác đến từ thị trường thương mại. Do sản lượng keo da lừa thấp nhưng giá thành rất cao, tình trạng làm giả, pha tạp chất các loại da động vật khác vào sản phẩm a giao diễn ra phổ biến [4], [7]. Việc sử dụng sản phẩm làm giả từ da tạp nham, xử lý bằng hóa chất công nghiệp độc hại không những không bồi bổ cơ thể mà còn gây ngộ độc đường ruột, suy giảm chức năng gan, thận [7]. Hiện nay, các phương pháp phân tích tiên tiến như sắc ký lỏng siêu hiệu năng ghép khối phổ (UPLC-MS/MS) hay xét nghiệm que thử huỳnh quang kết hợp PCR (TRF-LFA-PCR) với khả năng nhận diện da lừa ở ngưỡng cực nhỏ 0,01% đã phải được phát triển để nhận diện tình trạng gian lận này [4], [7].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng a giao
Rất nhiều người quan niệm a giao là "tiên dược" bồi bổ sức khỏe cho mọi lứa tuổi, uống càng nhiều càng nhanh hồi phục thể trạng. Quan niệm này hoàn toàn sai lầm.
A giao có bản chất dính, nhờn, tính chất bổ ngấy [2]. Uống dồn dập liều lớn không làm tăng tốc độ tạo máu mà còn khiến bộ máy tiêu hóa đình trệ, ứ tắc thức ăn, tạo đờm thấp, dẫn đến đầy bụng, chán ăn, đi ngoài phân nhớt và khó hấp thu các dinh dưỡng khác.
Một hiểu lầm khác là dùng a giao để trị suy nhược cho bất kỳ ai gầy gò, ốm yếu. Người gầy gò nhưng do tỳ vị hư tổn, không hấp thu được thức ăn nếu uống thêm a giao sẽ càng khiến dạ dày quá tải, sụt cân nhiều hơn. Bồi bổ đúng cách phải dựa trên nguyên tắc thông suốt của tỳ vị.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Để dùng a giao phát huy tác dụng mà không gây trướng bụng khó tiêu, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
- Liều lượng và thời điểm: Chỉ nên dùng liều lượng nhỏ, thăm dò khả năng hấp thu của đường ruột trong vài ngày đầu. Không nên uống dồn dập vào buổi tối sát giờ đi ngủ vì nhu động ruột chậm lại dễ gây đầy bụng, mất ngủ.
- Cách chế biến và phối ngũ: Khi sắc hoặc hầm a giao, nên phối hợp với các vị thuốc có tính chất kiện tỳ, hành khí, tiêu thực như trần bì (vỏ quýt chín), sa nhân, sinh khương (gừng tươi) hoặc trần bì ngâm rượu để giải trừ tính nhờn trệ của chất keo gelatin [2]. Tuyệt đối không nấu nguyên tảng keo đặc quánh mà phải nghiền nhỏ, hòa tan đều vào nước canh hoặc cháo ấm loãng.
- Lựa chọn nguồn gốc: Chọn mua sản phẩm ở những cơ sở dược liệu uy tín, có giấy kiểm nghiệm và nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để tránh mua phải keo da pha tạp chất [4], [7].
A giao là một vị thuốc bồi bổ giá trị cao nếu sử dụng đúng người, đúng bệnh [2]. Tuy nhiên, dược liệu này không dành cho người tỳ vị yếu, tiêu chảy và mỡ máu cao. Trước khi bắt đầu sử dụng để phục hồi sức khỏe, người dân nên tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền để được đánh giá thể trạng, tránh tự ý bồi bổ dẫn đến tổn hại hệ tiêu hóa.