Nhiều người thường xem các loại thảo dược tự nhiên là lành tính, có thể tùy ý sắc uống để bồi bổ sức khỏe hoặc điều hòa huyết áp. Trong số đó, câu đằng (Uncaria rhynchophylla) là vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được truyền tai nhau về công dụng an thần, trị đau đầu và hạ áp.
Tuy nhiên, câu đằng là dược liệu chứa hoạt tính sinh học rất mạnh chứ không phải trà thảo mộc thông thường. Nếu sử dụng sai đối tượng, vị thuốc này có thể gây ra những biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe. Dưới đây là 4 nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng.
Dược liệu hạ áp và an thần quen thuộc
Câu đằng, thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), là cây dây leo có gai móc đặc trưng ở nách lá [1], [2]. Trong y học cổ truyền phương Đông, bộ phận cành mang gai móc của cây được dùng làm thuốc để hỗ trợ điều trị tăng huyết áp, co giật, động kinh, sản giật và các bệnh lý mạch máu não [3], [2]. Dược liệu này cũng có tác dụng hạ sốt, chống trầm cảm và giảm đau đầu, chóng mặt [2].
Các phân tích hóa thực vật chỉ ra rằng hoạt tính dược lý của câu đằng chủ yếu đến từ các hợp chất alkaloid dạng indole và monoterpenoid indole [3], [1]. Ngoài ra, cây còn chứa các hợp chất terpenoid và flavonoid đa dạng [2]. Các chất này tạo ra tác động trực tiếp lên hệ tim mạch và hệ thần kinh trung ương, đòi hỏi việc dùng thuốc phải được kiểm soát chặt chẽ [3], [4].
Cơ chế tác động lên mạch máu và thần kinh
Tác dụng sinh học nổi bật nhất của câu đằng là khả năng làm giãn mạch máu. Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã chứng minh chiết xuất ethanol 95% từ câu đằng làm giãn nở các vòng động mạch chủ cô lập ở chuột cống đực Sprague-Dawley bị co mạch bởi phenylephrine, đạt hiệu quả giãn mạch tối đa Rmax lên tới 101,30% ± 2,82% với nồng độ hiệu quả bán phần EC50 là 0,028 ± 0,002 mg/mL [4].
Nghiên cứu cơ chế chuyên sâu cho thấy câu đằng thúc đẩy quá trình giãn mạch thông qua hàng loạt con đường tín hiệu phức tạp: kích hoạt các yếu tố thư giãn có nguồn gốc nội mô gồm oxit nitric/guanylyl cyclase hòa tan/cyclic guanosine monophosphate (NO/sGC/cGMP) và prostaglandin I2 (PGI2) [4]. Đồng thời, chiết xuất tác động lên thụ thể ghép cặp G-protein M3 và beta-2, điều hòa điện thế màng qua kênh canxi phụ thuộc điện thế, ức chế phóng thích canxi nội bào từ thụ thể inositol triphosphate (IP3R) và điều hòa tất cả các kênh kali ngoại trừ kênh Kca [4].
Ở hệ thần kinh, câu đằng tác động thông qua hệ thống thụ thể serotonin. Năm 2006, nghiên cứu trên chuột cống và chuột nhắt trắng uống chiết xuất nước câu đằng liều 100 đến 200 mg/kg/ngày liên tục trong 7 ngày ghi nhận hiệu quả giải lo âu rõ rệt trên mô hình mê lộ chữ thập nâng cao và bảng đục lỗ [5]. Tác dụng này bị triệt tiêu hoàn toàn khi dùng cùng chất đối vận thụ thể 5-HT(1A) là WAY 100635 liều 0,3 mg/kg qua đường tiêm phúc mạc, khẳng định cơ chế tác động qua thụ thể serotonin 5-HT(1A) [5]. Ngoài ra, chiết xuất và phân đoạn alkaloid của câu đằng còn ức chế dòng ion qua thụ thể NMDA, giảm biểu hiện các gen liên quan đến chết tế bào theo chương trình (apoptosis) như c-jun, p53, bax, từ đó bảo vệ tế bào thần kinh vùng hồi hải mã chuột khỏi tổn thương do kích thích quá mức [6], [7].
Dù mang lại nhiều tiềm năng điều trị, chính các cơ chế giãn mạch và ức chế thần kinh này lại là nguyên nhân biến câu đằng thành mối nguy hiểm cho 4 nhóm đối tượng sau.
Nhóm 1: Người có tiền sử huyết áp thấp
Đối với người đang bị huyết áp thấp hoặc người huyết áp dao động không ổn định, câu đằng là thảo dược tuyệt đối không nên dùng tùy tiện. Khả năng làm giãn nở thành mạch toàn diện thông qua NO, thụ thể beta-2 và kênh canxi của cây có thể khiến mạch máu dãn rộng nhanh chóng [4].
Khi các tiểu động mạch giãn ra, sức cản ngoại vi giảm đột ngột, dẫn đến hiện tượng tụt huyết áp nghiêm trọng. Người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu hoặc thiếu máu nuôi não tạm thời. Đặc biệt, người đang dùng thuốc hạ huyết áp nếu kết hợp thêm câu đằng mà không có chỉ định y khoa rất dễ gặp biến chứng hạ huyết áp quá mức.
Nhóm 2: Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu
Câu đằng từ lâu đã được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc với vai trò như một vị thuốc chống ngưng tập (antiaggregation) [2]. Tác dụng chống ngưng tập tiểu cầu kết hợp với khả năng kích hoạt yếu tố thư giãn mạch máu PGI2 (prostacyclin - chất ức chế kết tập tiểu cầu tự nhiên) khiến dược liệu này có thể làm chậm quá trình đông máu [4], [2].
Người bệnh chuẩn bị bước vào các ca phẫu thuật, thủ thuật nha khoa hoặc người có bệnh lý rối loạn đông máu dùng câu đằng sẽ đối mặt với nguy cơ chảy máu ồ ạt, máu khó đông trong và sau phẫu thuật. Tác động giãn mạch và hạ huyết áp của dược liệu cũng gây trở ngại lớn cho việc kiểm soát huyết động của bác sĩ gây mê trong phòng mổ.
Nhóm 3: Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con con bú
Y học cổ truyền từng dùng câu đằng trong các bài thuốc trị sản giật [3]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này ở phụ nữ mang thai tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với tính mạng của mẹ và thai nhi. Các hoạt chất alkaloid dạng indole trong câu đằng tác động mạnh mẽ lên hệ thống thần kinh trung ương và trương lực mạch máu [3], [4].
Sự thay đổi áp lực máu và giãn mạch đột ngột có thể làm suy giảm tuần hoàn máu qua nhau thai, ảnh hưởng đến nguồn cung cấp oxy và dưỡng chất nuôi thai nhi. Thêm vào đó, chiết xuất methanol của cây đã được ghi nhận có độc tính tế bào và khả năng kích hoạt enzyme caspase-3 gây apoptosis tế bào ung thư người HT-29 ở nồng độ 500 microg/ml với tỷ lệ ức chế tăng trưởng 15,8% [8]. Dù đây là tác dụng chống ung thư trong ống nghiệm, tính an toàn của các alkaloid này đối với sự phân chia tế bào phôi thai chưa được nghiên cứu đầy đủ, đòi hỏi bà bầu phải tránh xa. Phụ nữ cho con bú cũng không nên dùng vì hoạt chất có thể bài tiết qua sữa mẹ.
Nhóm 4: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ
Trước đây, một số kinh nghiệm dân gian dùng câu đằng để trị co giật, khóc đêm hoặc sốt cao ở trẻ nhỏ do vị thuốc có tính an thần và chống co giật [3], [2]. Dẫu vậy, việc phụ huynh tự mua dược liệu về sắc cho trẻ uống là việc làm hết sức nguy hiểm.
Trẻ nhỏ có hàng rào máu não chưa hoàn thiện và hệ thần kinh đang trong giai đoạn phát triển nhạy cảm. Các alkaloid trong câu đằng tác động trực tiếp lên thụ thể NMDA và hệ thống dẫn truyền serotonergic [6], [5], [7]. Việc đưa các chất ức chế thụ thể và làm biến đổi dòng ion canxi vào cơ thể non nớt có thể làm xáo trộn quá trình phát triển tự nhiên của não bộ. Hơn nữa, hàm lượng alkaloid indole và oxindole trong các bộ phận cây câu đằng thay đổi rất lớn tùy theo giai đoạn phát triển và bộ phận thu hái [1], dẫn đến nguy cơ quá liều, gây hạ huyết áp cấp, ức chế hô hấp hoặc ngộ độc thần kinh ở trẻ em.
Hiểu lầm phổ biến và lưu ý áp dụng an toàn
Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều, càng đặc sẽ càng nhanh ổn định huyết áp và ngủ ngon. Đây là quan điểm sai lầm nguy hiểm. Câu đằng là vị thuốc mang hoạt tính cao, việc kiểm soát liều lượng và hàm lượng hoạt chất đòi hỏi quy chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt [3], [1].
Khi được bác sĩ chỉ định dùng trong các bài thuốc, câu đằng phải được dùng đúng liều lượng ghi trên đơn, không tự ý tăng liều hay kết hợp với các thảo dược hạ áp khác. Thông thường trong đông y, cành có gai móc của câu đằng chỉ nên cho vào nồi sắc sau cùng (sắc dở) vì nhiệt độ cao kéo dài có thể làm phân hủy các alkaloid nhạy cảm.
Người bệnh đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào, đặc biệt là tim mạch và thần kinh, cần chủ động thông báo cho bác sĩ danh mục thảo dược đang dùng để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Tóm lại, câu đằng là một vị thuốc quý với nhiều tác động sinh học đã được khoa học ghi nhận về tim mạch và thần kinh. Tuy nhiên, giá trị điều trị chỉ phát huy khi dùng đúng người, đúng bệnh. Bốn nhóm đối tượng gồm người huyết áp thấp, người sắp phẫu thuật, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ cần tránh sử dụng để bảo vệ an toàn sức khỏe.
