Trà lương xương chống oxy hóa tốt không? Bằng chứng phòng thí nghiệm

Trà lương xương và thói quen giải độc dân gian

Uống trà thảo mộc nhằm mục đích thanh lọc cơ thể, giải độc gan là thói quen lâu đời của nhiều người Việt. Trong số các loài cây bản địa mọc rải rác ở vùng núi, lương xương (tên khoa học là Anneslea fragrans Wall.) hay còn gọi là trà Pangpo thường được bà con dùng làm thức uống hàng ngày ^[1]. Nhiều người truyền tai nhau rằng loại trà này có khả năng chống oxy hóa vượt trội, ngăn ngừa lão hóa và đẩy lùi nhiều bệnh tật nguy hiểm.

Tuy nhiên, liệu đặc tính chống oxy hóa của loài cây này có thực sự mạnh mẽ như lời đồn đại hay không? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các hợp chất trong lá lương xương quả thực thể hiện năng lực bắt gốc tự do rất ấn tượng ^[1]. Dẫu vậy, toàn bộ những phát hiện giá trị nhất hiện nay mới chủ yếu dừng lại ở các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (in vitro) và mô hình tế bào, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận trên cơ thể người ^[1], ^[2].

Cơ chế chống oxy hóa: Vì sao lá lương xương được chú ý?

Trong quá trình hô hấp tế bào và trao đổi chất bình thường, cơ thể liên tục sinh ra các dạng oxy phản ứng (ROS) ^[1]. Ở mức độ vừa phải, các gốc tự do này đóng vai trò quan trọng trong việc truyền tín hiệu tế bào và duy trì trạng thái cân bằng nội môi ^[1]. Tuy nhiên, nếu gốc tự do sản sinh quá mức mà cơ thể không dọn dẹp kịp thời, hiện tượng mất cân bằng oxy hóa (stress oxy hóa) sẽ xảy ra ^[1]. Tình trạng này làm rối loạn quá trình tăng sinh hoặc thúc đẩy tế bào chết theo chương trình (apoptosis), liên quan mật thiết đến các bệnh mạn tính như tiểu đường, béo phì, tim mạch, mỡ máu cao, ung thư và thoái hóa thần kinh ^[1].

Để trung hòa các gốc tự do này, cơ thể cần đến các chất chống oxy hóa tự nhiên, tiêu biểu là nhóm polyphenol và flavonoid. Lá lương xương thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu nhờ chứa hàm lượng dồi dào các hoạt chất thực vật này ^[1], ^[2]. Các hợp chất phenolic sở hữu cấu trúc hóa học lý tưởng để nhường electron hoặc nguyên tử hydro, từ đó vô hiệu hóa chuỗi phản ứng phá hủy của gốc tự do trước khi chúng kịp tấn công màng tế bào và ADN.

Bằng chứng phòng thí nghiệm: Các nghiên cứu nói lên điều gì?

Các nhà khoa học đã tiến hành phân lập và đánh giá hoạt tính của lá lương xương qua nhiều mô hình thử nghiệm nghiêm ngặt. Mỗi công trình đều mang lại những góc nhìn cụ thể về tiềm năng của loài thảo dược này.

Nghiên cứu công bố năm 2021 đã tiến hành phân tách các hợp chất phenolic từ lá lương xương bằng phương pháp chiết phân đoạn với các dung môi hữu cơ phân cực và không phân cực ^[1]. Kết quả cho thấy phân đoạn n-butanol (BF) chứa tổng hàm lượng polyphenol (TPC) và tổng hàm lượng flavonoid (TFC) cao nhất, đồng thời thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh nhất qua các thử nghiệm DPPH, ABTS và FRAP ^[1]. Từ phân đoạn này, nhóm nghiên cứu đã tinh sạch được 6 hợp chất flavonoid và 1 dẫn xuất benzoquinolethanoid ^[1].

Khi thử nghiệm trên mô hình tế bào gan người HepG2 bị gây stress oxy hóa bởi hydrogen peroxide (H2O2), hai hợp chất ký hiệu là 5 và 6 đã ức chế sự sinh sản gốc ROS với hiệu quả tương đương vitamin C (p > 0.05) ^[1]. Trong đó, hợp chất 6 còn thể hiện năng lực chống lại hiện tượng chết rụng tế bào tốt nhất ^[1]. Nghiên cứu kết luận rằng lá cây có tiềm năng làm nguồn nguyên liệu giá trị cho thực phẩm chức năng ^[1]. Tuy nhiên, hạn chế của nghiên cứu là hoàn toàn thực hiện trên đĩa nuôi cấy tế bào, chưa tính toán đến mức độ hấp thu qua đường tiêu hóa của người ^[1].

Một công trình khác vào năm 2023 đã phân tích sâu hơn về thành phần hóa học của lá lương xương dưới tác động của công nghệ tiền xử lý áp suất siêu cao (UHP) ^[2]. Tổng cộng 32 hợp chất đã được định tính và định lượng, trong đó hoạt chất davidigenin chiếm tỷ lệ áp đảo với hàm lượng từ 44,46 đến 113,37 mg/g cao chiết ^[2]. Nghiên cứu cũng xác định sự hiện diện của các chất như vitexin, afzelin và coreopsin ^[2].

Thử nghiệm cho thấy các phân đoạn chứa phenolic tự do, phenolic ester hóa và phenolic liên kết từ lá xử lý bằng UHP đều có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH và ABTS vượt trội, đồng thời ức chế mạnh mẽ gốc ROS nội bào trong tế bào HepG2 ^[2]. Dù khẳng định tiềm năng chống oxy hóa mạnh mẽ, nghiên cứu này cũng chỉ dừng lại ở quy mô phân tích hóa lý và nuôi cấy tế bào nhân tạo in vitro ^[2].

Không chỉ dừng lại ở tế bào nuôi cấy, các nhà khoa học năm 2023 còn mở rộng đánh giá một thành phần cốt lõi của lá lương xương trên động vật ^[3]. Hoạt chất confusoside - một loại dihydrochalcone phong phú nhất trong lá - đã được thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương gan do ngộ độc thuốc hạ sốt acetaminophen (APAP) ^[3]. Kết quả ghi nhận confusoside kích hoạt con đường tín hiệu Nrf2, thúc đẩy các protein chống oxy hóa NQO1 và HO-1, đồng thời gia tăng hoạt lực enzyme superoxide dismutase (SOD), catalase (CAT) và nồng độ glutathione (GSH) ^[3]. Hợp chất này cũng làm giảm đáng kể chất chỉ thị peroxy hóa lipid (MDA) và hạ men gan AST, ALT trong huyết thanh chuột ^[3]. Dù vậy, dữ liệu này chỉ phản ánh tác dụng của phân tử tinh khiết trên chuột, không đồng nhất với việc uống nước sắc lá thô ở người ^[3].

Cũng trong năm 2023, dịch chiết ethanol toàn phần từ lá lương xương được thử nghiệm trên mô hình chuột bị tổn thương gan do hóa chất CCl4 ^[4]. Kết quả cho thấy dịch chiết giúp hạ men gan ALT, AST, phục hồi các enzyme chống oxy hóa SOD, CAT, nâng cao lượng GSH và giảm tích tụ MDA trong mô gan chuột ^[4]. Dịch chiết còn ức chế con đường truyền tín hiệu MAPK/ERK, từ đó làm giảm các cytokine gây viêm và protein gây chết tế bào ^[4]. Đây là bằng chứng sinh học quan trọng trên động vật gặm nhấm nhưng chưa có số liệu thử nghiệm trực tiếp trên bệnh nhân ^[4].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2021 trên mô hình chuột bị viêm loét đại tràng do hóa chất DSS cũng cho thấy dịch chiết cồn-nước của lá lương xương giúp tăng cường enzyme chống oxy hóa SOD và glutathione ^[5]. Nghiên cứu này đồng thời xác định độc tính cấp đường uống của dịch chiết với liều gây chết trung bình (LD50) lớn hơn 5000 mg/kg trên chuột thí nghiệm ^[5].

Giữa phòng thí nghiệm và đời thực: Bằng chứng còn khoảng cách lớn

Các con số trong ống nghiệm cho thấy tiềm năng chống oxy hóa của lá lương xương không hề thua kém các chất đối chứng chuẩn như vitamin C ^[1]. Các hoạt chất flavonoid và dihydrochalcone tự nhiên trong lá thực sự có khả năng vô hiệu hóa các phân tử oxy hóa độc hại ^[1], ^[3].

Mặc dù vậy, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và cơ thể con người là một chặng đường rất dài. Trong ống nghiệm, các nhà khoa học đưa hoạt chất tinh khiết tiếp xúc trực tiếp với tế bào ^[1]. Khi con người uống nước lá, các polyphenol phải trải qua quá trình nhai nuốt, tiếp xúc với acid dạ dày, bị biến đổi bởi hệ vi sinh đường ruột và chuyển hóa tại gan. Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu dược động học nào công bố tỷ lệ hấp thu thực tế của các chất này vào máu người là bao nhiêu.

Do đó, việc khẳng định trà lương xương có tác dụng "chống lão hóa tức thì" hay "thay thế thuốc chữa bệnh" trên người là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác thực.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà thảo mộc

Nhiều người tiêu dùng hiện nay có tâm lý sùng bái thảo dược tự nhiên, cho rằng đã là cây cỏ thì có thể uống thay nước lọc cả ngày mà không lo tác dụng phụ. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Bất kỳ loài thực vật nào chứa hoạt tính sinh học mạnh đều có thể gây áp lực lên các cơ quan chuyển hóa nếu sử dụng vô tội vạ.

Một hiểu lầm khác là nấu nước lá càng đặc thì tác dụng chống oxy hóa càng cao. Việc đun nấu quá đặc hoặc dùng ấm sắc quá lâu ở nhiệt độ cao có thể làm phân hủy các hoạt chất nhạy cảm với nhiệt, đồng thời làm tăng nồng độ các chất chát, gây kích ứng niêm mạc dạ dày và cản trở hấp thu các vi chất dinh dưỡng khác.

Bên cạnh đó, không ít người tin rằng uống trà lương xương có thể "quét sạch" độc tố của rượu bia hay thuốc tây. Mặc dù các nghiên cứu trên chuột cho thấy khả năng bảo vệ gan trước hóa chất độc hại ^[3], ^[4], việc tự ý dùng trà để giải độc mà bỏ qua các phác đồ y khoa chính thống có thể dẫn đến những biến chứng nguy hiểm khôn lường.

Những ai cần thận trọng với lá lương xương?

Mặc dù thử nghiệm độc tính cấp trên chuột cho thấy dịch chiết lá lương xương có độ an toàn khá cao với LD50 vượt mức 5000 mg/kg ^[5], người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng trong đời sống thực tế:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào nghiên cứu về mức độ an toàn của lá lương xương trên nhóm đối tượng đặc biệt này. Do đó, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ không nên tùy tiện sử dụng.
• Trẻ nhỏ và người có thể trạng suy nhược: Hệ tiêu hóa và chức năng gan thận của trẻ em chưa hoàn thiện, không nên dùng các loại nước sắc thảo dược đậm đặc khi chưa có chỉ định của chuyên gia.
• Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính: Các hoạt chất polyphenol và dihydrochalcone có thể tương tác với các enzyme chuyển hóa thuốc tại gan ^[3], làm thay đổi nồng độ thuốc điều trị trong máu. Nhóm đối tượng này bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ loại trà thảo mộc nào.

Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị tự nhiên của lá lương xương và muốn bổ sung vào thực đơn thưởng trà thường nhật, hãy tiếp cận với tâm thế thận trọng và khoa học.

Bạn chỉ nên sử dụng lá cây phơi khô có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, không bị nấm mốc hay lẫn tạp chất độc hại. Khi pha, nên dùng một lượng vừa phải, hãm với nước sôi tương tự như cách pha trà xanh truyền thống, không nên sắc cạn lấy nước quá đặc. Trà thảo mộc chỉ nên đóng vai trò là thức uống giải khát thưởng thức, không dùng thay thế hoàn toàn nước lọc uống hàng ngày.

Để tối ưu hóa sức khỏe và khả năng chống oxy hóa của cơ thể, việc chỉ trông cậy vào một loại trà duy nhất là không đủ. Bạn cần kết hợp thói quen uống nước điều độ với chế độ dinh dưỡng giàu rau xanh, củ quả tươi nhiều màu sắc, ngủ đủ giấc và duy trì vận động thể chất thường xuyên. Khi xuất hiện các triệu chứng bất thường về sức khỏe, hãy đến cơ sở y tế để được thăm khám thay vì tự điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng.